كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
پەندەنىڭ پەيىلى دەگەندى قويساڭىزشى, ونوماستيكانىڭ تىم نازىك ماسەلە ەكەنىن تۇيسىنگەننەن بولار, كەيدە ورىنسىز وكپە ايتىلاتىن تۇستارى دا بولادى. ەل تاۋەلسىزدىگىن الىپ, ەس جيىپ, جوعىمىزدى ىزدەپ جاتقان تۇستا ۆولوداروۆكا سەلوسىنىڭ اتاۋىن وزگەرتۋگە بايلانىستى وتكىزىلگەن جينالىسقا قاتىسقانىمىز بار. تەپ-تەگىس جەردەن شي شىعارعىسى كەلگەن كەراۋىزدىڭ «سودان سيىردىڭ ءسۇتى كوبەيىپ كەتە مە؟» دەپ ساۋال قويعانى بار. وزگە ءۋاجى بولماعاندىقتان. كەيىن تابىلدى. ۆولوداروۆسكيىڭىز اق قاشىپ, قىزىل قۋعان الاساپىراندا وسى ولكەدە ءدام-تۇزى تاۋسىلىپ, جانى جاي تاپقان كولچاك اسكەرىنىڭ سولداتى بولىپ شىقتى. بۇل جەرگە ەش قاتىسى جوق. ينەنىڭ جاسۋىنداي ەڭبەگى سىڭبەگەن. مۇنداي مىسال جەتىپ-ارتىلادى. زەرەندى اۋدانىنا قاراستى ەلەنوۆكا ەلدى مەكەنىنىڭ اتىن وزگەرتۋگە بايلانىستى وتكىزىلگەن جيىندا دا بىرقىدىرۋ اڭگىمە ايتىلعان. اقىرى سامالتاۋ دەپ اتالاتىن بولدى. تاريحي اتاۋى. ءان بولىپ ەسىپ تۇرعان جوق پا؟.. بۇل توڭىرەكتى جايلاعان كەز كەلگەن ۇلتتىڭ وكىلى ءتىلىن سىندىرماي ايتا الادى.
يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن اتاۋلارى بار ەلدى مەكەندەر مەن ولاردىڭ قۇرامداس بولىكتەرىن قايتا اتاۋ جونىندەگى 2022–2025 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق جول كارتاسىندا وڭىرگە قويىلعان تالاپتار نەگىزىندە ەسكىرگەن اتاۋلاردى تاريحي اتاۋلارمەن الماستىرۋ جۇمىسىن جۇيەلى جۇرگىزۋ ماقساتىندا وڭىرلىك جول كارتاسى ازىرلەندى. كوكشەتاۋ, قوسشى, ستەپنوگور قالالارى مەن 17 اۋدان اكىمدىكتەرى جانىنان قۇرامىندا ەل اعالارى, عالىمدار, ونوماستيكا سالاسىنىڭ ماماندارى بار جۇمىس توپتارى قۇرىلدى. ولار وڭىردەگى ايرىقشا ءماندى تاريحي دەرەكتەردى زەردەلەي زەرتتەپ, ۋاقىت شىمىلدىعى كولەگەيلەگەن مازمۇندى اتاۋلاردى قايتا جاڭعىرتۋ نيەتىندە. تاريحي جانە ءداستۇرلى اتاۋلاردى قالپىنا كەلتىرۋ – ادىلدىك. مىنە, وسى تاراپتا ءوز ۇسىنىستارىن ايتىپ, ءار ءسوزدى دەرەك-دايەكپەن شەگەلەپ, پىسىقتاۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ كەلەدى.
«2023 جىلدىڭ 28 ساۋىرىندە وبلىستىق ونوماستيكا كوميسسياسى اقكول, استراحان, بۋراباي, زەرەندى, تسەلينوگراد اۋداندارىنىڭ اكىمدىكتەرى ۇسىنعان بىرقاتار ماسەلەنى قاراستىرىپ, ءبىر اۋىلدىق وكرۋگ, ءۇش اۋىل جانە 41 كوشەنى قايتا اتاۋعا وڭ قورىتىندى بەردى, – دەيدى وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ جانە ونوماستيكا ءبولىمىنىڭ باسشىسى ايگۇل تالپاقوۆا. – قورىتىندى نەگىزىندە قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس ءتيىستى جۇمىستاردى اتقارۋ ءۇشىن اۋداندىق اكىمدىكتەرگە جولداندى».
ونوماستيكانىڭ بىرتىندەپ وڭالىپ كەلە جاتقاندىعىن بۇل تاراپتاعى جۇمىسقا بايلانىستىرىپ ايتۋعا بولادى. وتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسيا كوكشەتاۋ, قوسشى, ستەپنوگور قالالارىنىڭ 33 كوشەسىنىڭ اتاۋىن وزگەرتۋگە وڭ شەشىمىن بەرىپتى. الداعى ۋاقىتتا ءتيىستى زاڭنامالارعا سايكەس ادىلەت ورگاندارىندا تىركەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. 2023 جىلى وبلىس اۋماعىندا 9 اۋىل, 3 اۋىلدىق وكرۋگ, 58 كوشەنى قايتا اتاۋ تۋرالى شەشىم شىعىپ, ادىلەت ورگاندارىنا تىركەلگەندىگىن ايتساق, ءوڭىردىڭ ءوڭى وزگەرىپ سالا بەرگەندەي اسەر ەتەر ەدى.
«نەگىزى, بۇل – ءبىزدىڭ ءوڭىر ءۇشىن وتە قاجەتتى شارۋا, – دەيدى ەل اعاسى تاۋتان جاقسىلىقوۆ. – وسكەلەڭ ۇرپاق قاسيەتتى كوكشەنىڭ باۋرايىندا ءوسىپ, ارتىنا وشپەس ءىز قالدىرعان ءباھادۇر بابالارىن, جەر داۋىن, جەسىر داۋىن جالعىز اۋىز سوزبەن شەشكەن ىزگىلىكتىڭ ۇيىتقىسى – بيلەردى ءبىلۋى كەرەك. ونىڭ ۇستىنە ءمانسىز, مازمۇنسىز اتاۋلاردىڭ ورنىن تابيعاتى تامىلجىعان ولكەنىڭ سىرى مەن سىمباتىن ايعاقتايتىن, جەرىنىڭ بەدەرى مەن بەينەسىن سومدايتىن ىلكىدەگى اتاۋلار قايتا جاڭعىرىپ جاتسا, عانيبەت ەمەس پە؟
ەل اعاسىنىڭ سوزىندە ءدان بار. بۇل تاراپتا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق جاعىمدى جاڭالىق ەلىن سۇيگەن, جەرىن سۇيگەن ءار كوكىرەكتى جىلىتىپ-اق تۇر. 2023 جىلى 3 تامىزدا وبلىستىق ونوماستيكا كوميسسياسى وڭىرلەردەن تۇسكەن 50 تۇلعانىڭ ەسىمىن تاريحي تۇلعالار تىزىمىنە ەنگىزۋ ماسەلەسىن قاراستىردى. وسى وتىرىستا وبلىس بويىنشا 11 تۇلعانىڭ ەسىمى ىرىكتەلىپ, رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ قاراۋىنا جولداندى. سىرەسكەن سەڭنىڭ جىبۋىنە 2023 جىلدىڭ 17 ماۋسىمىندا تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ونوماستيكا ماسەلەسى بويىنشا بىرقاتار تاپسىرما بەرگەندىگى سەبەپ بولىپ وتىر. ورىندى تاپسىرمانى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ەلدىڭ بىرلىگىن نىعايتۋ, جالپىعا ورتاق تاريحي سانا قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا قولدانىستاعى «تاريحي تۇلعالار», «جەر-سۋ اتاۋلارى» جانە ء«داستۇرلى اتاۋلار» تىزىمدەرىن قايتا قاراستىرۋ قاجەتتىگىنە بايلانىستى تالداۋ, پىسىقتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ونوماستيكا سالاسىنداعى ءتۇيىندى ماسەلەلەردى شەشۋ كەرەكتىگى بەلگىلى. ماسەلەن, 2023 جىلدىڭ اقپان ايىندا باسقارما قىزمەتكەرلەرى اقكول اۋدانىنىڭ نوۆورىبينكا, ۋريۋپينكا اۋىلدارىندا, ءساۋىر ايىندا بۋراباي اۋدانىنىڭ زلاتوپولە, ساۆينكا ەلدى مەكەندەرىنىڭ تۇرعىندارىمەن جۇزدەسىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. كوپشىلىك تاراپىنان قويىلعان سان الۋان سۇراققا جان-جاقتى, تۇششىمدى جاۋاپ بەرىلدى. قاراشا ايىندا 2023 جىلعا ارنالعان مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس شەڭبەرىندە قازاق ءتىلىن دامىتۋعا, ءتىل مادەنيەتىن ودان ءارى ارتتىرۋعا جانە تىلدىك كاپيتالدى دامىتۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى جۇمىس جوسپارىنا سايكەس اتباسار, ەسىل, جارقايىڭ جانە ساندىقتاۋ اۋداندارىندا «ۇلتتىق ونوماستيكا – رۋحاني قۇندىلىقتىڭ فاكتورى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزىلدى. قازان ايىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا جۇمىس ىستەيتىن, ەلدى مەكەندەر مەن كوشەلەرگە اتاۋ بەرۋ جانە قايتا اتاۋ ءىسىن ۇيىمداستىراتىن ماماندار اراسىندا «ۇلتتىق ونوماستيكا – ەل ايناسى» وبلىستىق بايقاۋى ۇيىمداستىرىلدى. بايىپتى بايقاۋ ونوماستيكا ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن مامانداردىڭ جۇمىسىن شيراتا ءتۇسۋ جانە جەر-جەردەگى ءتالىمدى, تاعىلىمدى تاجىريبەنى الماسۋ ماقساتىن كوزدەگەن.
قازىرگى ۋاقىتتا يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن اتاۋلارى بار ەلدى مەكەندەر مەن ولاردىڭ قۇرامداس بولىگىن قايتا اتاۋ جونىندە 2022–2025 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسىنا سايكەس قايتا اتاۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ وتىر. وڭىردە بيىل 60 ەلدى مەكەن, 10 اۋىلدىق وكرۋگ, 381 قۇرامداس بولىكتى يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن اتاۋدان ارىلتىپ, ۇلتتىق تانىمعا ءبىرتابان جاقىن ءداستۇرلى اتاۋلارمەن قايتا اتاۋ جوسپارى جاسالدى. ويعا العان ءىس وڭىنان وڭعارىلسا, كوكشەتاۋ مەن قاراوتكەلدىڭ اراسىنداعى يەن دالانىڭ ديدارى ەل شەجىرەسىنە تۇنار ەدى.
اقمولا وبلىسى
