– ءبىر سوزىڭىزدە «تاريحي شىندىقتى بىلگەن حالىق – العىر, مىقتى حالىق» دەگەن ەكەنسىز. تاريحتى قالاي قورىتا الىپ جاتىرمىز, اعا؟
– جىل باسىنداعى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا پرەزيدەنت بۇل ايتىلعانعا قوسىمشا «ۇلتتىڭ ستراتەگيالىق باعدارىنان جاڭىلماۋعا ءتيىسپىز» دەگەن تۇجىرىمىن ايتتى. بۇل – عاسىرعا جۋىق قوعامدىق ساناسى يلەۋگە تۇسكەن قازاق ەلى ءۇشىن ماڭىزدى پىكىر. وسى رەتتە ءبىزدىڭ قانداي قوعامنان شىققانىمىزدى ءبىرشاما بىلەتىن ادام رەتىندە وقىرماننىڭ نازارىن ءوزىم بايقاعان مىنانداي ءبىر جاعدايعا اۋدارعان بولار ەدىم. سوۆەتتىك تاريحتىڭ سوڭعى كەزەڭىندە دۇنيەتانىم قۇرالى رەتىندە فيلوسوفيا العا شىقتى. مۇنداي قۇبىلىستىڭ استارىندا قانداي سۇرانىس جاتتى؟ بۇل, ارينە, سوۆەتتىك كوزقاراستىڭ ۇستانىمىن, تابيعاتىن تۋرا تۇسىنۋگە دەگەن قاجەتتىلىك ەدى. فيلوسوفيا كەيىنگى عاسىردا ادامزاتتىڭ ۇلكەن بولىگىنىڭ ساناسىن بيلەگەن, بۇل اعىمنىڭ قانشالىقتى ونىڭ تۇپكىلىكتى مۇددەسىنە سايكەس كەلەتىندىگىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تانىم قۇرالى رەتىندە قاراستىرىلدى.
عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي كەڭەستىك جۇيەنىڭ ىدىراۋىنا بايلانىستى بۇل ۇدەرىستى ءتۇسىنۋ جانە ءتۇسىندىرۋ ىسىندە پارتيالىق جانە تار تاپتىق ءادىس-قۇرالداردان ادا تاريحي زەرتتەۋلەردىڭ ءرولى ەرەكشە مانگە يە بولا باستادى. ياعني بۇل عىلىم سالاسىنىڭ زەرتتەۋلەرى سوۆەتتىك پراكتيكانى ناقتى فاكتىلىك نەگىزدە تالداۋعا الىپ, تۋرا تۇسىنۋگە جول اشاتىن ەدى. بۇل جاعداي قازاق قوعامىنا دا تيەسىلى. قازاق ەلى – سوۆەتتىك ەكسپەريمەنتتى تولىق تۇردە باسىنان وتكىزگەن بىردەن-ءبىر قوعام. سوعان بايلانىستى تاريحشى مامانداردىڭ وتكەن عاسىرداعى ۇلت تاريحىنا ءجيى ءۇڭىلىپ, زەرتتەۋلەرى ارقىلى جاساعان تۇجىرىمدارىمەن قوعاممەن ءبولىسۋ ارەكەتىنە تۇسىنۋشىلىكپەن قاراۋ تۋرا بولماق. ءيا, قوعامدا «الاش تاريحى تۋرالى تىم كوپ ايتىلىپ كەتتى» دەگەن كۇڭكىل دە سەزىلىپ قالادى. مۇنداي الاڭداۋشىلىققا ەشقانداي نەگىز جوق. الاش قوزعالىسى – سوعان دەيىنگى ۇلت ءومىرىنىڭ, رۋحاني بولمىسىنىڭ جەتكەن بيىگى, قورىتىندى نۇكتەسى, ءوزىن ەل رەتىندە ساقتاۋعا دەگەن ۇمتىلىسى, ء«ومىر نە ءولىم!» دەپ ارپالىسقا تۇسكەن ءساتى. بۇگىنگى قوعامدىق ماسەلەلەرىمىزدىڭ ءتۇپ-تامىرىنىڭ باستاۋ كوزى, شەشىمىن تاپپاي ءۇزىلىپ قالعان ءساتى. وتاندىق عىلىم بۇل تاجىريبەنى ەركىن قورىتۋ مۇمكىندىگىنە ەندى عانا قولى جەتتى. سوندىقتان دا تاريحشى ماماندار وسى تاقىرىپ تۋرالى قوعامعا ءالى دە كوپ نارسەنى بايىپتاپ جەتكىزۋى كەرەك. بۇل – ءبىزدىڭ قاسيەتتى بورىشىمىز.
جالپى, تۋرا قورىتىلعان تاريح قانا كادەگە اسادى. ۇلتتىڭ شىڭدالىپ كەمەلدەنۋى – ونىڭ سان عاسىرلىق ۇزاق جولدان وتۋىنە ەمەس, وسى جولداعى اۋىر سىنداردان العان ساباعىنا تاۋەلدى. قازاق ۇلت بولىپ قالىپتاسىپ, باسقا جۇرتتارمەن قارىم-قاتىناسقا ءتۇسىپ, ءوزىن تانىتقالى بەرى اۋىر سىناقتاردان از وتكەن جوق. بۇل جونىندە ءبىراز ايتىلدى دا, سوندىقتان قايتالاۋدىڭ قاجەتى بولا قويماس.
سالىستىرمالى تۇرعىدان العاندا, قازاق حالقى حح عاسىرعا جامان حالدە جەتكەن جوق. 1917 جىلعى رەۆوليۋتسيالىق الاساپىران قارساڭىندا ونىڭ سانى 6 ملن-نىڭ ۇستىندە بولدى. ياعني يمپەرياداعى ءىرى ەتنوستاردىڭ قاتارىندا ەدى. كورشى جانە تۋىس وزبەك حالقى 3,5 ملن شاماسىندا-تىن. ال بۇگىنگى جاعدايدا وزبەك حالقىنىڭ سانى 35 ملن, ونىڭ 30 ملن-نان استامى – جەرگىلىكتى وزبەك ەتنوسى. ءبىزدىڭ ەلدەگى حالىق سانىمىز 20 ملن, ونىڭ ىشىندەگى قازاقتاردىڭ ۇلەسى 14 ملن ۇستىندە. بۇل ساندىق كورسەتكىشتەرگە بايلانىستى قازاققا حح عاسىردىڭ, اسىرەسە ونىڭ العاشقى جارتىسىنىڭ اۋىر تيگەندىگىن ءبولىپ ايتۋ ارتىق ەمەس. مۇنداي جاعدايدىڭ سەبەبى تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟
وسى رەتتە ۇلت ومىرىندەگى رەفورما تاقىرىبىنا توقتالۋعا تۋرا كەلەدى. قازاق تاريحى اۋەلدە پاتشالىق, سونان سوڭ كەڭەستىك بيلىك تۇسىندا ءوز اراسىنان شىققان بىردە-ءبىر رەفورماتور تۇلعانىڭ اتى-ءجونىن اتاي المايدى. ءوز بيلىگى وزىندە بولماعان قوعامنان ۇلت ءومىرىنىڭ ىشكى سۇرانىستارىنا لايىق رەفورمالىق وزگەرىستەر جاساي الاتىن تۇلعانىڭ شىقپاۋى تۇسىنىكتى جاعداي. مەتروپوليا ونداي كورىنىسكە جول بەرمەيدى. وتار ەل مەتروپوليا قالاعانداي باعىتتا جانە مازمۇندا عانا ءومىر سۇرە الادى. ويتكەنى وتار ەلدىڭ يمپەريا كولەمىندەگى ورنى – مەتروپوليا ەكونوميكاسىنىڭ شيكىزات كوزى مىندەتىن اتقارۋ عانا.
جالپى, كەيىنگى ءىى-ءىىى عاسىردا قازاق قوعامىندا شەشىمىن تاپپاعان, سوندىقتان دا وزەكتىلىگىن ءالى دە جوعالتپاعان ىرگەلى ماسەلە – رەفورما ماسەلەسى. ال وسى مەزگىلدەگى ۇكىمەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى ءسوز بولعاندا نەگىزگى ولشەم رەتىندە ونىڭ جۇرگىزگەن رەفورمالىق شارالارىنىڭ جاعىمدى نەمەسە جاعىمسىز ناتيجەلەرى الىنباق. وسى ولشەم پاتشالىق جانە سوۆەتتىك بيلىكتەرگە بىردەي تيەسىلى. پاتشا وكىمەتىنىڭ جۇرگىزگەن وزگەرىستەرى قازاق قوعامىندا قالىپتاسقان ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن كۇيرەتۋگە, سونداي-اق قازاق حالقىن اتامەكەن جەرىنە نەلىكتەن ايىرۋدى كوزدەسە, سوۆەت ۇكىمەتى قازاق حالقىنا بەرگەن ۋادەسىن ورىنداپ ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگىن جاڭعىرتۋعا جول بەرمەدى, قازاق حالقى ءوز جەرىنىڭ استى-ءۇستى بايلىعىنا يەلىك جاساي المادى. قازاق مادەنيەتى تابيعي ەرەكشەلىكتەرىنەن ايىرىلىپ, كوشىرمە مادەنيەتكە اينالدى, ال ۇلت ورىستانۋ جولىنا ءتۇستى.
سوۆەتتىك رەفورمالىق وزگەرىستەر الدىمەن ءداستۇرلى قازاق شارۋاشىلىعىن كۇيرەتتى. بار بولعانى التى جىلدىڭ ىشىندە قازاق قوجالىقتارىنداعى 40 ملن-نىڭ ۇستىندەگى مالدان بار بولعانى 4 ملن باس قالدى. قازاق ەلى اشتىقتان جانە سوعان بايلانىستى ىندەتتەردەن, سونداي-اق تابيعي ءولىم دەڭگەيىنىڭ ۇنەمى جوعارى بولۋىنان 2 ملن 200 مىڭ ادامىنان, ياعني بارلىق قازاق حالقىنىڭ 49 پايىزىنان ايىرىلدى. 1,5 ملن-عا جۋىق حالىق بوسقىن رەتىندە كورشى ەلدەرگە قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولدى.
كەز كەلگەن تەوريالىق ۇستانىمنىڭ ومىرشەڭدىگىنىڭ ولشەمى – پراكتيكا. كەڭەستىك بيلىك ورناعاننان كەيىنگى ءومىر, اسىرەسە ونىڭ گلوبالدى رەفورمالىق شارالارى بۇل وكىمەت ءتۇرىنىڭ قازاق قوعامىنا سىرتتان ۋلتيماتۋمدىق تۇرعىدان زورلىق ارقىلى ەنگىزىلگەن, ونىڭ ەڭ وزەكتى ىشكى سۇرانىستارىنا سايكەس كەلمەيتىن, پايداسىنان ازابى باسىم وكىمەت ءتۇرى بولعاندىعىنىڭ كورىنىسى ەدى.
– الاش باسشىلىعى مەن بولشەۆيكتەر پارتياسى اراسىنداعى قارسىلىق نەدەن باستالدى؟ ولاردىڭ اراسىنداعى ءوزارا سەنبەۋشىلىكتىڭ استارىندا قانداي كوزقاراس, مۇددەلەر جاتتى؟ بۇل تاقىرىپتا ءبىراز زەرتتەۋ جۇمىستارىن جازدىڭىز. قانداي تاريحي توقتامعا كەلدىڭىز؟
– الاش باسشىلىعى ءۇشىن ەڭ ىرگەلى اقيقات – اتامەكەن جەر مەن ۇلت. وسى ەكەۋىنىڭ قالىپتى ءومىرىن ۇلتتىق مەملەكەت قانا باياندى ەتە الادى. زيالىلار بۋىنى قازاققا اتامەكەن بولعان جەردىڭ باسقانىڭ يگىلىگىنە ءوتىپ, ال قازاقتىڭ ۇلت رەتىندە بار قادىر-قاسيەتىنەن ايىرىلىپ, وزگە نۇسقاعان ارناعا ءتۇسىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن شاقتا كۇرەس جولىنا ءتۇستى. باسقاشا ايتقاندا, كەز كەلگەن حالىقتىڭ الدىنان ەرتەلى-كەش شىقپاي قويمايتىن جول تاڭداۋ ءساتى قازاقتىڭ دا الدىنان شىقتى. بۇل جاۋاپتى, تاريحي تۇرعىدان مارتەبەلى ءىستى اتقارۋ الاش بۋىنىنىڭ تاعدىر-تالايىنا جازىلعان مىندەت ەدى.
ال وسى ماسەلەدە, ياعني قازاق قوعامىنىڭ سول تاريحي كەزەڭدەگى ىشكى سۇرانىسىن تۋرا ءتۇسىنىپ, سوعان سايكەس جول تاڭداۋ ىسىندە ۆ.ي. لەنين باستاعان بولشەۆيكتەر پارتياسى ءاليحان بوكەيحان باستاعان الاش قايراتكەرلەرىمەن سالىستىرعاندا شىندىققا جاقىن تۇردى ما؟ ءتۇرلى سەبەپكە بايلانىستى كەيىنگە شەگەرىلىپ كەلگەن بۇل سۇراۋعا ناقتى جاۋاپ بەرەتىن ۋاقىت جەتتى.
بولشەۆيكتەر پارتياسى ماركسيستىك دۇنيەتانىمعا سۇيەنىپ قوعامدى تاپتىق جىكتەلۋ جانە تاپتىق كۇرەس جولىنا سالىپ, پرولەتاريات ديكتاتۋراسى اتالاتىن بيلىك جۇيەسىن ورناتىپ, سول ارقىلى الەۋمەتتىك تەڭدىككە جەتۋگە العىشارت ءتۇزۋدى كوزدەپ, بارلىق قوعامدى كۇشتەپ بولسا دا وسى ارناعا ءتۇسىرۋدى تۋرا سانادى. بۇل تاريحي «ميسسيانى» باستاۋدى ءوز مىندەتىنە الدى.
اتامەكەن جەرىنەن, سالت-داستۇرىنەن, ءتىلى مەن دىنىنەن ايىرىلىپ قالۋ قاۋپى قارساڭىندا تۇرعان قازاق حالقىنا بۇل جول قانشالىقتى ءتيىمدى ەدى؟ ارينە, ءتيىمدى ەمەس-ءتىن. ونىڭ الدىندا تاپتىق جىكتەلۋ جولىنا ءتۇسۋ ەمەس, ۇلتتىق تۇتاستىق, اۋىزبىرلىك, سول ارقىلى ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى جاڭعىرتۋ جانە جەرىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ مىندەتى تۇردى. ال تاپتىق كۇرەس جولىن تاڭداپ رەۆوليۋتسيالىق توڭكەرىس يىرىمىنە تارتىلىپ, ۇلت ىشىندە ازاماتتىق قارسىلاسۋ ءورتىن جاعۋ – حالىقتى بەرەكەسىزدىككە باستاپ, ارانداپ قالۋ ەكەندىگىن ءا.بوكەيحان ۇيلەستىرگەن ازاتتىق قوزعالىسى باسشىلىعى جاقسى ءبىلدى. تۇسىنە وتىرىپ حالىقتى بۇل جولدان ىرگەسىن الىس سالۋعا ۇندەدى. قورىتا ايتقاندا, الاش باسشىلىعى وسى جولدى تاڭداپ, قازاق ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ انتيفەودالدىق جانە انتيكولوننالدىق مازمۇن جانە باعىتتاعى قوزعالىس ەكەندىگىن الدىمەن بولشەۆيكتەر پارتياسىنا, سونان سوڭ سوۆەت ۇكىمەتىنە جولداعان ءتۇرلى قۇجاتتىق ماتەريالدارىندا ءبىلدىردى دە.
بۇگىن ماسەلەنى وسى ءوزىنىڭ تابيعي ارناسىندا قاراستىرۋ بىزگە الاش باسشىلىعىنىڭ قانداي تەوريالىق بيىكتىكتەن كورىنگەندىگىن باعامداۋمەن قاتار, ۇلت ومىرىندەگى بولشەۆيزم يدەياسى مەن پراكتيكاسىن تۋرا تۇسىنۋگە مۇمكىندىك تۋعىزباق. بولشەۆيزم ءوزىنىڭ تەوريالىق ۇستانىمدارى مەن
راديكالدى رەفورمالىق شارالارىن ۋلتيماتۋمدىق تۇرعىدان كۇشپەن ەنگىزە وتىرىپ, قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن تابيعي ارناسىنان شىعارىپ جانە ونى ءسوندىرىپ, ءوزى تانىپ-بىلمەگەن ەلدى بۇرىن-سوڭدى بولماعان قىرعىنعا ۇشىراتتى. ال ونىڭ ساياسي باستاۋشى كۇشىن رەپرەسسيالىق شارالار ارقىلى جويىپ, كەزەكتى رەت قازاق حالقىن مەتروپوليالىق ورتالىققا تاۋەلدى ەتتى.
– قازىر قيىن كەزەڭدە ۇلت مۇددەسىنە قىزمەت ەتكەن قايراتكەرلەردى ءبىر-بىرىنە قارسى قوياتىندار بار. كاسىبي تاريحشى رەتىندە وتكەن تاريحىمىزدان «كىر ىزدەۋ» كىمگە كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– وكىنىشكە قاراي, بۇل دا بار. سىزگە وسى تۇستا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ بەلگىلى حاتى مەن بايانداماسى تۋرالى ايتا كەتەيىن.1924 جىلى ومىرگە كەلگەن بۇل قۇجاتتىق ماتەريالدى كەڭ ارنادا, ياعني قازاق ۇلت-ازاتتىق تاريحى ارناسىندا عانا تۋرا تۇسىنۋگە بولادى. ويتكەنى ول قۇجاتتاردا بەرىلگەن فاكتىلىك ماتەريالدار ەكى تۇلعانىڭ, ياعني تۇرار رىسقۇلوۆ پەن سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ ارا قاتىناسىمەن شەكتەلمەيدى. بۇل جالپى سوۆەتتىك يمپەريا كولەمىندە ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستاردىڭ جەڭىلىس تاۋىپ, تەرەڭ داعدارىستىق جاعدايدا تۇرعان كەزەڭى-ءتىن. سوعان سايكەس ۇلتتىق ساياسي باسشىلىقتىڭ دا جاعدايى قىل ۇستىندە تۇرعان ءساتى ەدى. س.قوجانوۆ بۇل كەزەڭدى ۇلت قىزمەتكەرلەرى ۇستىنەن «ايبالتا ءتونىپ تۇرعان» كەزەڭ دەپ سيپاتتادى جانە بۇل ءدال بەرىلگەن سيپاتتاما بولدى. مۇستافا شوقاي (1921), زاكي ءۋاليدي (1922) سەكىلدى تۇلعالار شەتەلگە ەميگراتسياعا كەتۋگە ءماجبۇر بولىپ, ءمىرسايد سۇلتانعاليەۆ 1923 جىلى اباقتىعا جابىلدى. ۇلكەندى-كىشىلى ۇلت قىزمەتكەرلەرى ۇستىنەن وگپۋ-لىك باقىلاۋ ورناتىلدى. م.سۇلتانعاليەۆتەن سوڭ, كەلەسى كەزەك ت.رىسقۇلوۆتىكى بولۋى ابدەن مۇمكىن ەكەندىگىن ي.ستالين ۇلت ىستەرى بويىنشا IV كەڭەستە انىق بايقاتتى دا.
1924 جىلى قاڭتاردا بولعان تۇركىستان رەسپۋبليكاسى كەڭەستەرىنىڭ XII سزىندە ت.رىسقۇلوۆ تۇركىستان ۇكىمەتى توراعاسى قىزمەتىنە قايتا سايلانباي قالدى. مۇنداي كۇتپەگەن جاعدايدى تۇراردىڭ ءوزى دە, ونىڭ جالىندى دا جەمىستى قىزمەتىنە قول سوققان تۇركىستان جۇرتى دا تۇسىنبەي قالدى. مەملەكەت ءۇشىن اسا پايدالى ەڭبەگىن ەندى عانا باستاعان ول نەگە قىزمەتىنەن كەتىرىلۋى كەرەك ەدى؟ مۇنداي شەشىمنىڭ ماسكەۋدەگى ورتالىق كوميتەتتىڭ قوشتاۋىنسىز قابىلدانبايتىندىعىن ت.رىسقۇلوۆ جاقسى ءبىلدى. ساياسي قىزمەتتە مۇنداي قۇلدىراۋدىڭ استارىنان قايمىققان ول ءوزىنىڭ دە م.سۇلتانعاليەۆتىڭ قايعىلى تاعدىرىنا جاقىنداي تۇسكەنىن ىشتەي سەزىنبەۋى مۇمكىن ەمەس-ءتىن. ورتالىق كوميتەت پەن ي.ءستاليننىڭ اتىنا جولداعان حاتى مەن بايانداماسى, مىنە, وسىنداي جاعدايدا جازىلعان ەدى. حاتتا ول ازامات سوعىسى جىلدارى تۇركىستاندا سوۆەت وكىمەتىنىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعاندا «سوتسياليزم يدەياسىنا شىنايى بەرىلىپ سەنگەن مەنىڭ كۇش-قۋاتىم قاجەت بولىپ, ەندى, مىنە, سوۆەتتىك قۇرىلىس باستالعان شاقتا كەرەگىم بولماي, تۇركىستانعا كەشە عانا كەلىپ, ونىڭ ءومىرىن بىلمەيتىن «مەجلاۋكتەر» ءبىزدىڭ تاعدىرىمىزعا ءجۇردىم-باردىم قاراپ, ءبىزدى وڭدى-سولدى لاقتىرىپ, ارامىزدا جىكشىلدىك وتىن جاعۋدى باستاپ كەتتى. سوندا ءبىزدىڭ كىم بولعانىمىز؟ اۋ, قازىرگى كۇردەلى كەزەڭدە تۇركىستان مەن قازاقستان كوزى اشىق قىزمەتكەرلەرگە مۇقتاج ەمەس پە ەدى؟ مۇنداي بەرەكەسىزدىك نە ءۇشىن جاسالىپ وتىر؟ ول كىمنىڭ پايداسىن كوزدەيدى؟» دەگەن ءتۇيىندى ويىن ايتىپ, مۇنداي قيسىنسىز دا اۋىر جاعدايعا تاپ بولعاندىعىنا وكىنىشىن بىلدىرەدى.
قۇجاتتارداعى الاش تاقىرىبىنا كەلسەك, ت.رىسقۇلوۆتىڭ ولاردىڭ تاريحي قىزمەتىنىڭ ۇلت-ازاتتىق مازمۇنىن تۇسىنبەۋى مۇمكىن ەمەس. 1922 جىلى قاماۋعا الىنعان ءاليحان بوكەيحاندى بوساتۋدى تالاپ ەتىپ, ي.ءستاليننىڭ اتىنا جونەلتىلگەن جەدەلحاتقا س.قوجانوۆپەن بىرگە تۇركىستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قول قويۋى – سونىڭ جارقىن كورىنىسى. جالپى, ت.رىسقۇلوۆتى تەك پارتيالىق ۇستانىمداعى جاداعاي تۇلعا رەتىندە كورسەتۋ – ءونىمسىز ارەكەت. ماعجان اقىن تەرگەۋشىگە بەرگەن جاۋابىندا تاشكەنتتە س.قوجانوۆتىڭ ۇيىندە وتكەن اققاعاز دوسجانوۆانىڭ دارىگەرلىك ديپلومى قۇرمەتىنە بەرىلگەن بانكەتتە ت.رىسقۇلوۆتىڭ اشىلا سويلەپ: «سوتسياليزم يدەياسى – ءبىز ءۇشىن تۇپكى ماقسات ەمەس, قازاق ەلىن بوستاندىققا جەتكىزۋدىڭ قۇرالى. ەشقانداي دا رەۆوليۋتسيا نەمەسە ساياسي پارتيا بىزگە بوستاندىقتى بەرە المايدى, وعان ءبىز كۇرەس ارقىلى عانا جەتە الامىز» دەگەنىن دايەكتەيدى. ت.رىسقۇلوۆ پەن س.قوجانوۆتىڭ ءوزارا كيكىلجىڭى ازاتتىق قوزعالىس ءۇشىن قانشالىقتى زالالدى ەكەنىن الاش باسشىلىعى جاقسى ءتۇسىندى. 1923 جىلى ورىنبوردان ارنايى تاشكەنتكە شاقىرۋمەن كەلگەن ا.بايتۇرسىن ۇلى اسا بەدەلدى بۇل ەكى تۇلعانى ءوزارا جاراستىرۋعا تالپىنعانىمەن بۇل ارەكەتىنەن ناتيجە شىقپاعانىنا وكىنىش بىلدىرگەن.
1926 جىلى ت.رىسقۇلوۆ قىسقا مەرزىم قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىندە قىزمەتتە ءجۇرىپ ف.گولوششەكيننىڭ «كىشى وكتيابر» يدەياسى تۋرالى پلەنۋمدا جاساعان بايانداماسىن سىنعا العان سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ءسوزىن تىڭداپ, جارىسسوزگە قاتىسادى. وسى سوزىندە ول: ء«اربىر ءداۋىردىڭ ءوز قاھارمان تۇلعالارى بولادى... سادۋاقاسوۆ جولداس ءوز ۇستانىمىندا تۇراقتى. كەزىندە ول پارتيا كونفەرەنتسياسىندا تاپ بۇگىنگى سياقتى ۆاينشتەيننىڭ ۇستانىمىن سىنعا العانى ەسىمىزدە» دەپ اشىق ايتتى. بۇل – قايراتكەر سماعۇلدىڭ تۇلعاسىنا ءدال بەرىلگەن باعا ەدى. س.سادۋاقاس ۇلى بۇعان دەيىن ا.ۆاينشتەيننىڭ قازاق قوعامىندا تاپارالىق كۇرەس جاريالاعان ۇستانىمىن سىنعا السا, بۇل جولى ف.گولوششەكيننىڭ قازاق قوعامىن جاداعاي سوۆەتتەندىرۋ باعدارلاماسىنا تۇبەگەيلى قارسى شىقتى. اراعا ەكى-ءۇش اي سالىپ ت.رىسقۇلوۆ رسفسر ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە بەكىتىلىپ, ماسكەۋگە اتتانادى. وسى جىلدىڭ قاراشاسىندا ول رسفسر قۇرامىنداعى ۇلتتىق رەسپۋبليكا جانە وبلىس باسشىلارىنىڭ كەڭەسىن وتكىزىپ, وندا ورتالىق ۇكىمەتتىڭ ۇلتتىق ايماقتاردا جۇرگىزىپ وتىرعان ساياسي-ەكونوميكالىق كۋرسىنىڭ وتارلاۋشىلىق سيپاتىن جان-جاقتى سىنعا الىنادى. بۇل كەڭەس تاريحقا ۇلتتىق ۇستانىمداعىلاردىڭ «رىسقۇلوۆ كەڭەسى» دەگەن اتپەن ەندى. ت.رىسقۇلوۆتىڭ قىزمەتىنە بايلانىستى مۇنداي فاكتىلەر جەتىپ ارتىلادى. ولاردىڭ ءبىرازى وقىرمانعا ءمالىم. بۇل ارادا ۇلتتىڭ وتكەن جولىنان ساباق الۋعا بولارلىق مىنا جاعدايدى ەستە ساقتاۋىمىز قاجەت. ت.رىسقۇلوۆ پەن س.قوجانوۆ سياقتى قايتالانباس ءىرى تۇلعالاردىڭ ارا-قاتىناسىنداعى كيكىلجىڭ ۇلت ءۇشىن پايدالى بولدى ما؟ ارينە, زالالدى ەدى. بۇل ارادا الاش باسشىلىعىنىڭ رەپرەسسياعا الىنۋىن ت.رىسقۇلوۆتىڭ بايانداماسىمەن بايلانىستىرۋ ەشقانداي دا سىن كوتەرمەيدى. ولاردى ساياسي قىزمەتتەن ىعىستىرۋ جانە رەپرەسسيالاۋ, سىرتتارىنان ساياسي باقىلاۋ ورناتۋ 1924 جىلعا دەيىن-اق باستالىپ كەتكەن. الاش تۇلعالارىنىڭ قۋعىن-سۇرگىنگە الىنۋى ولاردىڭ وپپونەنتتەرىنىڭ تالابى بويىنشا ەمەس, ولاردىڭ سوۆەتتىك بيلىكپەن ساياسي ۇستانىمىنىڭ ۇيلەسپەۋىنەن تۋىنداعانى انىق.
جالپى تاريحىمىزدىڭ كۇردەلى كەزەڭدەرىن زەرتتەگەندە اقيقات قىزىل سوزگە ەمەس, دالەلگە مۇقتاج.
(جالعاسى بار...)
اڭگىمەلەسكەن –
جادىرا ءمۇسىلىم,
«Egemen Qazaqstan»
