بىرىڭعاي ۇلتتىق گەنەتيكالىق بانك قۇرۋ كەرەك – سەناتور

«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا ارنالعان 2023 جىلعى جولداۋىندا اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ, ەڭ باستىسى, ونى اۋىل شارۋاشىلىعىندا ءىس جۇزىندە قولدانۋ شارالارىن قابىلداۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتىپ, وسىمدىك شارۋاشىلىعىن تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ, ەگىستىكتەردى ءارتاراپتاندىرۋ جانە جوعارى رەنتابەلدى داقىلدار القابىن ۇلعايتۋ جونىندە تاپسىرمالار بەردى. بۇل رەتتە ول شارۋالاردى وتاندىق تۇقىممەن قامتاماسىز ەتۋ, جاڭا ءونىمدى سورتتاردى شىعارىپ, ءوسىرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

وسىمدىك شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ تابىستى دامۋى ءۇشىن وسىمدىكتىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋعا نەگىزدەلگەن سەلەكتسيا جانە تۇقىم شارۋاشىلىعى ەرەكشە ءرول اتقارادى.  وسى باعىتتا 15 ۇلتتىق باعدارلاما مەن 6 حالىقارالىق جوبانىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا وراسان زور الۋان ءتۇرلى تۇرارالىق اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى جينالىپ, زەرتتەلدى جانە ساقتالدى», دەدى ج.جورگەنباەۆ.

سەناتور اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى 2022 جىلى «ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى» كەاق-نىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمدارىندا ساقتاۋداعى اۋىل شارۋاشىلىعى وسىمدىكتەرى مەن ولاردىڭ جابايى تۋىستارىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىنا تولىق تۇگەندەۋ جۇرگىزگەنىن اتاپ ءوتتى. تۇگەندەۋ قورىتىندىسى بويىنشا 63 مىڭنان استام كوللەكتسيالىق ۇلگىلەر جانە ولاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ جابايى تۋىستارى, ونىڭ ىشىندە ءداندى داقىلدار - 28000, ءداندى-بۇرشاقتى داقىلدار – 2264, مايلى داقىلدار – 3500 دانا, جەمشوپ داقىلدارى – 11263, كوكونىس-باقشا داقىلدارى مەن كارتوپ - 14264, تەحنيكالىق داقىلدار – 615, جەمىس داقىلدارى – 1685, باسقا دا – 2028 ۇلگىلەرى تەكسەرىلدى, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ جابايى تۋىستارى – 1583 ۇلگى بولعانىن جەتكىزدى.

كوپتەگەن ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرى 2.5.1 «ازىق-ت ۇلىك پەن اۋىل شارۋاشىلىعىن وندىرۋگە ارنالعان وسىمدىك جانە زوولوگيالىق تەكتەس گەنەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ سانى» دەگەن ورنىقتى دامۋ ماقساتىنا (ودم) قول جەتكىزۋ ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدى قارجىلاندىرۋ كەپىلدىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋدى, ولاردى تولىقتىرۋدى, ساقتاۋدى قوسا العاندا, وسىمدىكتەردىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ولاردىڭ قۇقىقتىق اسپەكتىلەرىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ۇلتتىق ساياساتتى ازىرلەيدى. ج.جورگەنباەۆ قازاقستان دا جىل سايىن وسى كورسەتكىش بويىنشا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ حالىقارالىق ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىنا (بۇۇ فاو) ەسەپ بەرەتىنىن ايتتى.

«بۇل وسىمدىكتەردىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىنىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋىنە, تابيعي اپاتتارعا جانە انتروپوگەندىك فاكتورلارعا, قاۋىپتەرگە بايلانىستى ەروزياعا وسال بولۋىنان تۋىندايدى. قازىرگى ۋاقىتتا قورشاعان ورتانىڭ جاڭا ەكولوگيالىق جاعدايلارىنا, بيوتيكالىق جانە ابيوتيكالىق سترەسستەرگە بەيىمدەلگەن تۇرلەرگە سۇرانىس ارتىپ كەلەدى.

ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىنىڭ (فاو) مالىمەتتەرى بويىنشا, وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ الەم ەلدەرىندە گەنبانكتەردىڭ سانى بىرتىندەپ ءوسىپ كەلەدى, ول 80-نەن 1750-گە دەيىن ارتتى, وندا فلورا مەن فاۋنانىڭ 3,6 ميلليوننان استام ۇلگىلەرى ساقتالعان.

الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە, سونىڭ ىشىندە كورشىلەس ەلدەردە (وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, رەسەي, بەلارۋس) نەگىزگى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ex-situ جيناقتارى بار ۇلتتىق بانكتەرى قۇرىلدى, وندا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى جانىنان گەنەتيكالىق رەسۋرستاردى ساقتاۋ بويىنشا, سونداي-اق, شارۋالاردى زاماناۋي سورتتارمەن جانە تۇقىمدارمەن قامتاماسىز ەتۋدە ءتيىمدى پايدالانۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەگەن دەپۋتات قازاقستان ۇكىمەتى ۇلتتىق گەنەتيكالىق رەسۋرستاردى ساقتاۋ مەن دامىتۋ ماقساتىندا بىرقاتار حالىقارالىق قۇجاتتارعا قول قويعانىن اتاپ ءوتتى.

«وسىمدىكتەر گەنوفونى سالاسىنداعى حالىقارالىق عىلىمي قوعامداستىققا ينتەگراتسيالاۋ ءۇشىن «قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جانىنان قۇرىلعان گەنەتيكالىق بانككە «ۇلتتىق گەنوفوند» مارتەبەسىن بەرۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن تولىقتىرۋ, ساقتاۋ جونىندەگى جۇمىستاردى ءتيىستى قارجىلاندىرۋ قاجەت», دەدى سەناتور.

دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ج.جورگەنباەۆ «قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس جانىنان قۇرىلعان گەنەتيكالىق بانككە «ۇلتتىق» مارتەبەسىن بەرۋدى سۇرادى. سونىمەن قاتار وسىمدىك ۇلگىلەرىنىڭ كوللەكتسيالارىن مەملەكەتتىك تىركەۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋ, ازىق-ت ۇلىك رەتىندە جانە اۋىل شارۋاشىلىعىندا پايدالانۋ ءۇشىن وسىمدىكتەردىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارى بويىنشا زاڭنامالىق بازا ازىرلەۋ, وسىمدىكتەردىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارى سۋبەكتىلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاڭارتۋ جانە كۇشەيتۋ, قر بيۋدجەت كودەكسىنىڭ 53-بابى 1-تارماعىنىڭ تارماقشاسىنا سايكەس وسىمدىكتەردىڭ جوعارى باعالى سورتتارىنىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ, قۇستار مەن بالىقتاردىڭ تۇقىمدارى مەن تۇرلەرىنىڭ تەكتىك قورىن ساقتاۋ مەن دامىتۋعا قاراجات ءبولۋدى قاراستىرۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.