ءومىربايانىن دۇنيە دەرەگىنەن باستاعان. كوكشەتاۋ قالاسىندا 1911 جىلدىڭ 30 تامىزى كۇنى دۇنيەگە كەلدىم دەپتى. اكەسى نيزامي – اعاش شەبەرى, اناسى ماگيدجامال – ءۇي شارۋاسىنداعى ايەل. اتا جۇرتى – تاتارستاننىڭ بالتاشى اۋدانى. 1900 جىلى جۇمىس ىزدەپ ساپارعا شىققاندا, ءدام-تۇزى ءبىزدىڭ ەلدەن بۇيىرعان. اناسى اكەسىنە قاراعاندا ساۋاتتى بولسا كەرەك. بولاشاق جازۋشىعا كىشكەنتاي كەزىنەن ناماز وقۋدى ۇيرەتكەن. ال اكەسى مەشىتكە ورازا, قۇربان ايتتارىندا عانا بارادى ەكەن. التى جاسقا تولعاندا اناسى مۇرتازا مولداعا جەتەكتەپ الىپ بارىپ, «ەتى سەنىكى, سۇيەگى مەنىكى» دەگەن. 1920 جىلى كوكشەتاۋدا العاشقى تاتار مەكتەبى اشىلادى. يبراگيم اعاي ءۇش جىل مەدرەسەدە وقىپ, ساۋات اشقاننان كەيىن وسى مەكتەپتىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان. ءتورتىنشى كلاستا وقىپ جۇرگەندە مەكتەپتە قابىرعا گازەتى شىعارىلاتىن بولىپ, ونىڭ رەداكتورى ەتىپ بولاشاق جازۋشىنى تاعايىندايدى. گازەت ايىنا ەكى رەت شىعىپ تۇرعان. بولاشاق جازۋشى وسى كەزدەن باستاپ قابىرعا گازەتىنە مەكتەپ ءومىرى تۋرالى شاعىن حابارلار, ماقالالار جازىپ وتىرعان. ەستەلىكتىڭ ەڭ ءبىر ادەمى جەرى دوستىق تۋرالى. «وسى ءبىر تامىر دەگەن سوزدەن جانىڭا شۋاق ەسىپ تۇرادى. ادام بويىنداعى بار ىزگىلىك, جاناشىرلىق, قامقورلىق وسى ۇعىمعا ءسىڭىپ كەتكەندەي. 1919 جىل ەدى. اكە قىزىل ارميا قاتارىندا. ءبىز ۇيدە ۇشەۋ ەدىك. انام, مەن جانە اق باس سيىر. اسىراۋشىمىز اق باس سيىردى وتباسىنىڭ ءبىر مۇشەسى سانايتىنبىز. تاڭەرتەڭ تابىنعا سيىردى قوسقاندا, انام مەنى وياتپاي, ءوزى تۇراتىن. ال, مەن قالتاما ءبىر ءۇزىم ناندى سالىپ الىپ, اق باس سيىردى كەشكە قارسى الاتىنمىن. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە سيىر تابىنعا ەرىپ كەلمەي قالدى. قالتامداعى نان وزىمە بۇيىردى.
– اللانىڭ قارعىسى ءتيدى, – دەيدى سيىرشى, – سەندەردىڭ سيىرلارىڭا جاي وعى ءتۇسىپ ءولدى. شاماسى, جانىندا شايتان تىعىلىپ تۇرعان بولۋى مۇمكىن. جامان حاباردى ەستىگەن انام جىلاپ جىبەردى.
«نە ءۇشىن ءبىزدى مۇنشالىقتى جازالادى ەكەن؟» دەپ ەكى كوزىنەن سورعالاپ اققان جاستى تىيا الماي ەڭكىلدەدى-اي كەلىپ.
سول كۇننەن باستاپ ءبىزدىڭ داستارقانعا ءسۇت, ىرىمشىك, ماي قويىلمايتىن بولدى. مەن دە بۇقپا تاۋىنىڭ باۋرايىنان ماڭ-ماڭ باسىپ قالاعا قۇلايتىن تابىندى قارسى المايتىن بولدىم.
ءبىر كۇنى انامنىڭ جانۇشىرا ايعايلاپ: «بالام, تەزىرەك كەل, سيىرلى بولدىق!» دەگەن قۋانىشتى داۋسىن ەستىدىم.
ەكەۋمىز سارايعا كىردىك. ءداۋ سيىر تۇر ەكەن. جالعىز ايىرماشىلىعى, ءبىزدىڭ بۇرىنعى سيىرىمىز ءتارىزدى اق باس ەمەس, قىزىل كۇرەڭ. قايدان كەلدى ەكەن؟..
«بۇل سيىردى بىزگە اكەڭنىڭ تامىرى بالتاباي سىيعا تارتتى. قازاقتار ەڭ جاقسى دوستارىن تامىر دەپ اتايدى», دەدى توسىن سىيلىققا ابدەن ريزا بولعان انام.
ارادا قانشاما جىل ءوتتى. تامىر دەگەن – تامىرلى ءسوز, تاماشا ۇعىم مەنىڭ جۇرەگىمدى جىلىتىپ جۇرەدى».
ءبىر عاسىر بۇرىنعى دۇنيە كوز الدىڭا كەلگەندەي. جازۋشىنىڭ بالالىق شاعىنداعى سۇرەڭسىز كورىنىس كوڭىلىڭدى جۇدەتەدى. ال ات جالىن تارتىپ مىنگەندە كورگەن قيىندىعى شە؟.. قازان قالاسى. تالانتتى جاستىڭ الدىنان كەلەشەكتىڭ كوكجيەگى ايقارا اشىلاتىنداي. بىراق تىلەگى كەسىلدى. بۇل 1937 جىل ەدى. تەرگەۋشىنىڭ الدىنداعى ەس كەتىرىپ, جان شىعاراتىن ۇيقىسىز كۇندەر مەن تۇندەر. قاتىگەز تەرگەۋشى سۇتتەن اق, سۋدان تازا جاس جىگىتكە «سەن حالىق جاۋىسىڭ!» دەپ قارعىس تاڭباسىن ماڭدايىنا باسپاقشى. ءبىر سۇراقتى مىڭ قايتالاپ, جاڭىلدىرماق نيەتتە.
«يالتا قالاسىنا نەگە باردىڭ؟ – دەيدى تەرگەۋشى, – جاۋ ەلەمەنتتەرىمەن قانداي بايلانىسىڭ بار؟ ايت جانىڭنىڭ بارىندا!»
1937 جىلدىڭ قازان ايىندا ستۋدەنتتەر جاتاقحاناسىنان يبراگيم سالاحوۆتى قاراۋىلدار قولىنا كىسەن سالىپ الىپ شىقتى. تاڭ سىبىرلەپ جاڭا اتىپ كەلە جاتقان. بىراق شاپاعى تالانتتى جاسقا تۇسكەن جوق. ەندىگىسى تۇمشالاعان قويۋ قاراڭعىلىق ەدى. تەرگەۋشىلەر اۋىسىپ وتىراتىن. سۇراقتارى عانا اۋىسپايتىن. ابدەن دىڭكەلەتىپ, جەتى – سەگىز ساعات بويى جۇيكەسىن جەگىدەي جەر ەدى. ولار دەم الىپ كەلگەنىمەن, جاس جازۋشى كىرپىك ىلمەيتىن. قاققان قازىقتاي قوزعالماي تۇرعاندىقتان با ەكەن, ەكى اياعى كۇپ بولىپ ءىسىپ كەتتى. ءسىڭىرى دە ءجيى-ءجيى تارتىلىپ قالا بەرەتىن. اياۋدى بىلمەس الدەكىم قارا سانىنا قانجار قاداپ جاتقانداي سىزدايتىن. تار قاپاستىڭ ءىشى قارا تۇنەك. تەمىر توردىڭ ار جاعىنان ولىمسىرەپ جالقىن ساۋلە كورىنەدى. ءۇمىت ساۋلەسى ىسپەتتى. مىناۋ جارىق دۇنيەدەگى ەڭ باقىتتى ءسات بوستاندىقتا ءجۇرىپ, كوكشەنىڭ ساف اۋاسىن كوكىرەگىن كەرە دەم الۋ ەكەن عوي. تالاي جۇتقان. ايتسە دە ادام باردى باعالاي بىلمەيدى ەكەن-اۋ. ەندى, مىنە, سول عاجاپ دۇنيەنىڭ, ساۋلەسى مول ءومىردىڭ قاس-قاعىم ءساتىن اڭسايدى.
قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا بولسا دا, وتكەن ءومىرىنىڭ قىزىلدى-جاسىلدى قىزىقپەن كومكەرىلگەن ساتتەرىن ەسىنە الادى. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىندە-اق بالاۋسا ولەڭدەرى مەن شاعىن دا شىمىر اڭگىمەلەرى سول تۇستا قازان قالاسىندا جارىق كورەتىن «جاس لەنينەتس» گازەتىندە دە باسىلعان. ونى ايتاسىز, ماسكەۋدەن شىعاتىن «وكتيابر بالاسى» جۋرنالىندا دا جاريالانعان. تاتاردىڭ ۇلى اقىنى مۇسا جالەل يبراگيم سالاحوۆ تىرناقالدى تۋىندىلارىن قارشا بوراتىپ جولداپ جاتقان كەزدە وسى جۋرنالدا قىزمەت ىستەگەن. جەتى جىلدىق مەكتەپتى اياقتاعان سوڭ, قازان قالاسىنداعى پەداگوگيكا تەحنيكۋمىنا ءتۇستى. اسكەري بورىشىن وتەپ كەلگەن سوڭ, قازانداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ ادەبيەت فاكۋلتەتىندە ءبىلىم الدى. جاس كەزىندە وندىرە جۇمىس ىستەگەنى دە وسى تۇس. «ماحاببات» پەساسى مەن «ساقشى» ولەڭدەر جيناعى جارىق كوردى. «دۋەل» پوۆەسى وقىرماندار تاراپىنان ءتاپ-ءتاۋىر باعا الدى. ءۇشىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەنىندە يالتاعا بارىپ ەمدەلدى. سول ساپارىندا عالىمجان يبراگيموۆتىڭ قولجازباسىن الا كەلمەسى بار ما, سول قىرسىق بولىپ جابىستى. 1938 جىلدىڭ 12 مامىرى كۇنى كسرو جوعارعى سوتى اسكەري كوللەگياسىنىڭ كوشپەلى سەسسياسىندا جازۋشى ون جىلعا سوتتالدى. ول ازداي كەسىلگەن جازاسىن وتەپ بولعان سوڭ, بەس جىل بويى بارلىق ازاماتتىق قۇقىعىنان ايىرىلسىن دەگەن وكىم دە قوسا شىعارىلدى. الدىمەن قازان قالاسىنداعى پلەتەنەۆ تۇرمەسى, كەيىن توبىلداعى يزولياتور, ودان ءارى كولىماداعى ون جىل. كەۋدەسىندە جانى بار ادامنىڭ ءبارى جاعى ءۇرپيىپ قورقاتىن توزاقتىڭ ءوزى ءدال كولىماداي قاسىرەتتى ەمەس شىعار. نەشە مارتە انىق اجالدان امان قالعان. ابدەن ارىپ-اشقان, تىرشىلىكتەن كۇدەر ۇزگەن مىسكىندەر سۇيەكتەرىنە سىڭگەن ادامگەرشىلىكتەرىن جوعالتپاي ساقتاپ قالادى ەكەن عوي. سوعان تاڭعالعان. ەندى ءولدىم دەگەندە ءوزى ءتارىزدى ساياسي ايىپپەن سوتتالعان بولگار گەورگي ستويانوۆ قۇتقارىپ قالعان. كىر-قوقىس جايلاعان, لاس كازارمانىڭ ىشىندە وتا جاسادى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ مەرتىككەن, سىڭىرىنە ءىلىنىپ ازەر جۇرەتىن جازۋشىنى تايشەت لاگەرىندەگى مۇگەدەكتەر وتريادىنا اۋىستىرعان. جازۋشى كولىمادان قازاق جازۋشىسى زەيىن شاشكينمەن, قالماق اقىنى ساندجي كالياەۆتەرمەن تانىستى. تار قاپاستا پىكىرلەس اداممەن تىلدەسۋدىڭ ءوزى مەدەۋ ەكەن عوي. زەيىن شاشكين لاگەردەگى بارلىق اۋرۋ-سىرقاۋلاردى ەمدەيتىن. ەكەۋى وڭاشا قالعاندا جەر ءجانناتى كوكشەنى, ونىڭ كوركەم تابيعاتىن ەسكە الاتىن. يبراگيم سالاحوۆ قازاقتىڭ عاجايىپ اقىنى ماعجان جۇماباەۆتىڭ تاعدىرىن, وتتى ولەڭدەرىن زەيىن شاشكيننەن ەستىگەن.
1948 جىلى ون جىلىن وتەپ, بوستاندىققا شىقتى. تۋعان ولكەسى كوكشەگە جەتپەك. كوركەم قىراتتارىن ارالاپ, ساف اۋاسىن جۇتپاق. تاعدىر سىناعى تاعى دا الدىنان شىققان. قازان مەن كوكشەتاۋ قالالارىندا تۇرۋعا رۇقسات جوق. جان جۇرەگىمەن قالاعان شىعارماشىلىقتى ۇمىتقان ءجون. ەڭ جامانى حالىق جاۋى بولىپ ايدالىپ كەلگەن ادامدى ەش جەرگە جۇمىسقا المايدى. ازەر دەگەندە كراسنويار اۋلىنداعى اۋداندىق تۇتىنۋشىلار قوعامىنىڭ اسحاناسىنا ورنالاسقان. بۇل جەردە دە كورگەن ازابى قاھارلى كولىمادان كەم بولعان جوق. زاپىران جىلدارى سولاقاي ساياساتتىڭ سويىلىن ۇستاعاندار قولىنا قالام ۇستاتقىسى كەلمەسە دە, كولىما قاسىرەتىن جازعىسى كەلگەن. بوياۋىن قالىڭداتپاي, قاز-قالپىندا. وسكەلەڭ ۇرپاق جالالى جىلداردىڭ, جارالى جىلداردىڭ شىندىعىن بىلسە ەكەن دەگەن. ايتەۋىر, دەس بەرگەندە, 1956 جىلى يبراگيم سالاحوۆتىڭ ءىسى قايتا قارالىپ, تولىق اقتالىپ شىقتى.
ەندىگىسى وڭاي. ءبارى كوكىرەگىندە قاتتالىپ تۇر. تۇلپاردىڭ تۇساۋى شەشىلگەندەي. اۋەلى قازان قالاسىنان «دالا تولقىندارى» اتتى جىر جيناعى باسىلىپ شىقتى. ءوز دالاسى, ءوز ولكەسى كوكشەنىڭ كوركەم سۋرەتى. تەك سۋرەتتى سوزبەن سالعان. سول دالاعا دەگەن پەرزەنتتىك ماحابباتى, ىڭكار سەزىمى. سول دالادا ەرتەگىدەي سۇلۋ كۇن كەشكەن اقان سەرىنىڭ اسقاق ونەرىن, عۇمىرىن زەرتتەدى. ايىرتاۋداعى اقساقالدارمەن جۇزدەستى. ۇزاق زەرتتەۋدىڭ ارقاسىندا «قۇلاگەر» پوەماسى ومىرگە كەلدى. 1965 جىلى كوكشەتاۋ ولكەسىندەگى تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋگە بايلانىستى «كوكشەتاۋ قىراتتارىندا» رومانى جارىق كوردى. اق ولەڭ ۇلگىسىمەن جازىلعان اسەرلى دە ادەمى رومان ادەبيەتتى سۇيەتىن قاۋىمنىڭ تاراپىنان جاقسى باعاسىن الدى. ەڭ باستىسى, «ەمەندەر تامىر جايعاندا» رومان-ەپوپەياسى جارىق كورىپ, تاعى ءبىر ارمانى ورىندالدى.
يبراگيم نيزام ۇلى بەس ءتىل بىلەتىن ەدى. كوكشەتاۋلىق جازۋشى جانايدار مۋسين يبراگيم سالاحوۆتى قازاق جازۋشىلارىن ورىس تىلىندە سويلەتكەنى ءۇشىن قازاق ادەبيەتىنىڭ جاناشىرى دەپ باعالايتىن. شىن مانىندە جەر ءجانناتى كوكشەدە وسكەندىكتەن, يبراگيم اعا جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ ادەمى ادەت-عۇرپىن, مازمۇندى سالت-ءداستۇرىن, تەڭىزدەي تولقىپ جاتقان تۇڭعيىق پوەزياسىن, ارىدەگى اۋىز ادەبيەتىن وتە جاقسى بىلەتىن. بۇل تاراپتارى ءبىلىمى مەن بىلىگى ءتول شىعارمالارىندا تولايىم كورىنىس تاپقان.
جازۋشىنىڭ شىعارمالارى ءادىل باعالاندى دەۋگە بولار. عابدوللا توقاي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولدى. كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى اتانعان قايتپاس قايسار قالامگەرگە تاتارستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اتاعى بەرىلدى. «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى يبراگيم سالاحوۆ كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى رەتىندە اسپەتتەلدى. ەڭ باستىسى, تاعدىر تالقىسىنا ءتۇسىپ, زۇلمات زاماننىڭ زاپىرانىن مەلتەكتەي جۇتقان جازۋشى تار قاپاستا وتىرىپ ارمانداعان يگى مۇراتىنا جەتتى. بالكىم, تەمىر توردىڭ ار جاعىنان ينەنىڭ جاسۋىنداي بولىپ كورىنگەن جارىق دۇنيەنىڭ جالقىن ساۋلەسى كولىما قاسىرەتىنەن قۇتىلعان سوڭ, باقىت شۋاعىنا بولەگەن بولار. كەيىنگى جاس ەرلىك پەن ورلىكتى, كۇنىنە مىڭ پالە كورسە دە, جاقسىلىقتان كۇدەر ۇزبەۋدى جازۋشىنىڭ عيبراتتى عۇمىرىنان ۇعىنۋى كەرەك شىعار. قازىرگى كۇنى ءىلىم مەن ءبىلىم ىلگەرى دامىعانىمەن, جان يەسىنىڭ ىشىندەگى ءۇمىت اتتى بۇراۋدىڭ ءۇزىلىپ كەتە بەرەتىنى نەسى ەكەن. تاعدىردىڭ تالكەگىنەن توزسا, يبراگيم اعا توزار ەدى.
كوكشەتاۋ
