وسى ماسەلەنىڭ توڭىرەگىندە فريدريح ەبەرت قورى «قازاقستان جاستارى: قۇندىلىقتارىن, سەنىمىن, ماقساتىن باعالاۋ» اتتى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ەكەن. وعان 14-29 جاس ارالىعىنداعى 100-گە جۋىق ادام قاتىسقان. سونداعى اقپاراتقا سۇيەنسەك, جاستاردىڭ 41,9 پايىزى ماماندىق بويىنشا جۇمىس ىستەمەيدى. ولاردىڭ ۇشتەن ءبىرى «جۇمىس تابۋ وڭاي» دەسە, 10,5 پايىزى «وتە قيىن» دەپ جاۋاپ بەرگەن. ناتيجەسىندە, كوپشىلىگىنىڭ مەملەكەتتىك سەكتورعا قاراعاندا, جەكە سەكتوردا جۇمىس ىستەگەندى قۇپ كورەتىنى انىقتالدى. راسىندا مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ كوبى قاي سالادا جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىنىن ناقتى بىلمەيدى. سول سەبەپتى ماماندىق تاڭداۋ كەزىندە قيىندىققا تاپ بولادى.
– بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمى – دۇرىس كاسىپتىك باعدار بەرۋ. سوندىقتان ءار مەكتەپتە كەم دەگەندە ءبىر پروفوريەنتاتور جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. ول بالامەن تىكەلەي بايلانىس ورناتىپ, ءتۇرلى تەستىنىڭ كومەگىمەن ءالسىز جانە مىقتى تۇستارىن انىقتاۋىنا سەپ بولادى, – دەيدى كوپشىلىككە الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تانىلعان حيميا ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى, «100 جاڭا ەسىم» جوباسىنىڭ جەڭىمپازى ۇلان ۇسەنوۆ.
ءبىلىم الۋشى ۇناتاتىن پانىنەن بۇرىن اۋەلى قابىلەتى مەن قىزىعۋشىلىعى بار سالاعا مويىن بۇرعانى دۇرىس. ارينە, بولاشاق باعىتىن ايقىنداۋدا اتا-اناسىنىڭ, ۇستازىنىڭ, ورتاسىنىڭ, الەۋمەتتىك جەلىدەن كورگەن-بىلگەن اقپاراتىنىڭ دا اسەرى بولادى.
– ادام ماماندىقتى دۇرىس تاڭداماسا, ءومىر بويى وزگە ادامنىڭ ءومىرىن ءسۇرىپ وتەدى. جىلدىڭ باسىندا ءوتىنىش جازىپ, وقۋدان شىعىپ جاتقان ستۋدەنتتەردى كوپ كوردىم. جاۋاپتارى: «بۇل سالاعا ءوزىم قالاپ كەلگەن جوقپىن», «گرانت كوپ بولعاسىن تاڭداپ ەدىم», «وقي كەلە مەنىڭ ماماندىعىم ەمەس ەكەنىن ۇقتىم» دەپ جالعاسىپ جاتادى. بۇل – مەكتەپتە, وتباسىندا كاسىپتىك باعداردىڭ بولماعاندىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. ءبىزدىڭ الدىمىزعا ازىرشە تەك 11-سىنىپ وقۋشىلارى كەلىپ جاتىر. بارلىق ءبىلىم الۋشىعا دا, اتا-اناعا دا ايتاتىنىم, ماماندىق تاڭداۋعا ەداۋىر ەرتەرەك قيمىلداعان دۇرىس, – دەيدى پروفوريەنتولوگ مامان دينارا وسپانوۆا.
بۇعان قوسا ول ەلىمىزدە پروفوريەنتاتسيالىق ۇدەرىس ەندى-ەندى قارقىن الىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. ال دامىعان ەلدەردە قالاي؟ ماسەلەن, فينليانديادا بالا 9-سىنىپ ءبىتىرىپ, ءالى دە ءوزىنىڭ قاي سالاعا بارعىسى كەلەتىنىن بىلمەسە, مەكتەپ تاعى ءبىر جىل ۋاقىت بەرەدى. سول ۋاقىت ارالىعىندا بالامەن كاسىبي كەڭەسشىلەر جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار 7-سىنىپتان باستاپ كاسىبي باعدار كۋرستارى وتەدى. كۋرس نەگىزىندە ءار وقۋشى مىندەتتى تۇردە 1-3 اپتا ءوزى قالاعان سالادا جۇمىس ىستەپ كورەدى. ال جاپونيادا وقۋشىلاردىڭ ماماندىق تاڭداۋىندا ءۇش فاكتوردىڭ ماڭىزى زور: ءوزىڭدى زەرتتەۋ, ماماندىقتى زەرتتەۋ جانە كاسىبي سىناق. ءار جىلدا 7-9-سىنىپ وقۋشىلارى 16 سالادا باق سىنايدى. وسىلايشا, ءۇش جىل ىشىندە ءار بالا 48 سالانى ءىشىنارا زەرتتەيدى. ناتيجەسىندە, وقۋشى العان تاجىريبەسىن انىقتايتىن تەست تاپسىرادى. سونداي-اق ولاردى باقىلاعان مۇعالىمدەرى دە باعا بەرەدى. ەكى باعالاۋ تەستىنىڭ ناتيجەسى سالىستىرىلىپ, بالانىڭ جەكە باعالاۋ يندەكسى كورسەتىلەدى. وسى يندەكسكە سايكەس ءارى قاراي وقۋ باعدارلاماسى ۇسىنىلادى.
كەيبىر ەلدەردە وقۋشىنىڭ گۋمانيتارلىق باعىتقا بەيىم ەكەنى انىقتالسا, جوعارعى سىنىپتاردا جاراتىلىستانۋ پاندەرىنەن بوساتىلىپ, ءوز سالاسىندا جەتىلۋىنە سەبى تيەتىن 4-5 ءپاندى عانا وقيدى.
– مەنىڭشە, 9-سىنىپ بىتىرگەنشە وقۋشىعا جالپىلاما ءبىلىم بەرىلۋى كەرەك. ويتكەنى ادامنىڭ كوزقاراسى ەسەيە كەلە وزگەرۋى مۇمكىن. ال 10-11-سىنىپتا تولىق ماماندىق باعىتىنا قاراي ءبىلىم العانى دۇرىس. كاسىبي باعدار بويىنشا بىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى ءوزىنىڭ بەيىندى, جاڭا ماماندىقتارىن دارىپتەي ءبىلۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, مەملەكەت ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەردى مەملەكەتتىك گرانتپەن باعىپ وتىر. سوندىقتان ولار ءبىلىم الۋشىعا مۇقتاج ەمەس. ونسىز دا مەملەكەتتەن گرانت كەلەدى, گرانتپەن بىرگە ستۋدەنت كەلەدى. ەگەر ءاربىر تۇلەكتىڭ كەلۋى ماڭىزدى بولسا, ۋنيۆەرسيتەتتەر وڭىرلەرگە بارىپ, ءوزىنىڭ ماماندىقتارىن دارىپتەسە, جاعداي مۇلدەم باسقاشا بولار ەدى, – دەيدى «Qazbilim group» كومپانياسىنىڭ باسقارما توراعاسى اياتجان احمەتجان.
مەملەكەت باسشىسى رەسپۋبليكالىق پەداگوگتەر سەزىندە: «بالالارىمىز زامانعا ساي وزىق ءبىلىم الۋى قاجەت. قازىر ەڭبەك نارىعى وتە جىلدام وزگەرىپ, كوپتەگەن سالاعا جاساندى ينتەللەكت ەنىپ جاتىر. بۇل ۇدەرىس جىلدان-جىلعا قارقىن الا بەرەتىنى ءسوزسىز. بۇگىن جوعارى سۇرانىسقا يە ماماندىق ەرتەڭ قاجەت بولماي قالۋى مۇمكىن. عالىمدار 2050 جىلعا قاراي قازىرگى كاسىپتەردىڭ جارتىسىنا جۋىعىن تسيفرلىق جانە تەحنيكالىق جۇيەلەر الماستىرادى دەگەن بولجام ايتىپ وتىر. سوندىقتان ازاماتتارىمىز جاڭا زامانعا قاجەتتى داعدىلاردى ۇيرەنۋى كەرەك. بۇل – وتە ماڭىزدى مىندەت», دەگەن بولاتىن.
جاڭا كاسىپورىندار اشىپ, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بىلىكتى ماماندار قاجەت-اق. ۇكىمەت كادرلاردى دايارلاۋ ماقساتىندا ماماندارعا قاجەتتىلىكتىڭ وڭىرلىك كارتالارىن قۇرۋ جۇمىستارىن قولعا الدى. مەكتەپتەردە ەرتە كاسىپتىك باعىت بەرىلسە, ديپلومى بار جۇمىسسىز جاستاردىڭ سانى ازايار ەدى.
بەكزات قۇلشار,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى
