فوتو: يگور بۋرگاندينوۆ
الەمنىڭ مىنەزى اۋمالى-توكپەلى قازىرگى قوعامدا قىلپىپ تۇرعان ماسەلەنىڭ تۇيتكىلىن تارقاتۋدى ايتقان دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلار ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋعا توقتالدى. قۇندىلىقتى كۇشەيتۋگە ءدىن مەن قوعام ۇندەستىك تاپقاندا عانا ۇلەسىن قوسىپ, سەرپىن بەرەتىنىن العا تارتتى. تۇعىرى مىعىم مەملەكەت قاشاندا حالقىنىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتىنە عانا ەمەس ءدىني ۇستانىمىنا دا بەي-جاي قارامايدى.
بۇگىنگى قازاق قوعامى ەكىۇداي كۇيگە ءتۇسىپ, قاق جارىلىپ دىنگە نەگە توسىرقاپ قارايتىن, ۇركەتىن دەڭگەيگە جەتتى؟ جات اعىمنىڭ جەتەگىنە ىلەسۋشىلەردىڭ, ءتۇرلى ۇستانىمداعى اداستىرۋشىلاردىڭ ارتىنان كەتكەندەردىڭ دە ءدىن ۇعىمىنا كەسىرىن تيگىزىپ جاتقانى بەلگىلى. ءداستۇرىمىزدى دىننەن الشاقتاتىپ الۋ ءتۇپتىڭ تۇبىندە وپىق جەگىزەرى انىق. ءدىن مەن ءداستۇردى قاتار ءوربىتىپ دارىپتەۋ ءىسى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟ قازاقستان مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسى ۋاعىز-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى باتىرجان مانسۇروۆ ەگەمەندىگىمىزدى جاريا ەتكەن ەلەڭ-الاڭ شاقتا, ەتەك-جەڭىمىزدى قىمتاي المايتىن كەزەڭدە سىرتتان وقىعان ماماندارىمىزدىڭ وزگە ەلدىڭ ءدىني تانىم-تۇسىنىگىن عانا ەمەس, مادەنيەتىن دە ءسىڭىرىپ كەلۋىنىڭ اسەرى ەكەنىن ەسكەرتتى.
«وتانداستار قورىنىڭ» پرەزيدەنتى ابزال ساپاربەك ۇلى ءدىن قوعامنىڭ اجىراماس قۇندىلىعى ەكەنىن, قوعامنىڭ تۇلەپ دامۋى ۇلتتىق ۇستىنعا بايلانىستى بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. ال سول قۇندىلىقتىڭ دا وزەگى دىنمەن قابىساتىنىن ايتتى. مادەنيەت پەن سالت-ءداستۇردى دىنمەن شاتاستىرىپ العان جاستارىمىز شەتەلگە ءدىني وقۋعا بارعاندا سول ەلدىڭ سالتىن دا بويىنا سىڭىرە كەلگەنىنىڭ كورىنىسى بۇگىنگى قازاق قوعامىنان ايقىن اڭعارىلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
ابايتانۋشى سۇلتان يبراەۆ اقىننىڭ تولىق ادامدى قالاي سيپاتتاعانىنا توقتالىپ, قوعامدا حاكىمنىڭ سۋرەتتەۋىنە ساي تۇلعالار قالىپتاسسا, كەرەعارلىق تۇسىنىك تۋىندامايتىنىن ايتتى. «اباي 38-قاراسوزىندە ادام الدىمەن ءوزىنىڭ ءتانىن تانۋ, قۇدايىنا قۇلشىلىق جاساۋ, ادامشىلىعىن بۇزىپ الماي ادال جولمەن مال تابۋ, دۇنيەنى ءتۇيسىنۋ قاجەتتىگىن ايتىپ وتىر. اقىننىڭ ۇلتتىق يدەولوگياعا ۇيىتاتىن وسى تانىمىن بالانىڭ بويىنا مەكتەپتەن ءسىڭىرۋ كوپ قاتەردىڭ الدىن الادى دەدى.
ءدىني ءفاناتيزمنىڭ جەتەگىمەن شەتەل اسىپ اداسقانداردى باعىتىنان بۇرىپ, تۋرا جولعا تۇسۋىنە ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ءدىنتانۋشى كەڭشىلىك تيىشحان الماعايىپ كەزەڭدە بەيعامدىق تانىتۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتتى. «ادام ساناسىنا يەلىك ەتۋ ارقىلى راديكاليزمدى قولداناتىن توپتار ەلدى جىك-جىككە ءبولىپ بيلەۋگە ۇمتىلاتىنى ءسوزسىز. وسىنداي ءدىني توپتاردى ساياسي مۇددەگە پايدالانۋ ء تاسىلى دە دەندەپ ەنىپ الدى. اسىرەسە دىنمەن قوسا عىلىمى دا دامي قويماعان ەلدەردە بۇل ايقىن كورىنىپ وتىر. سوندىقتاندا دا جاستارىمىزدىڭ وي-ساناسىنا, تانىم-تۇسىنىگىنە ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىزدى, ادەت-عۇرپىمىزدى سىنالاپ ءسىڭىرۋ قاجەت. الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ ساراپتاۋىنا سۇيەنسەك, سيرياعا كەتكەن ازاماتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قۇندىلىققا بويلاماعان, ۇلتتىق تاربيەدەن ادا, تۇرمىسى تومەن وتباسىنان شىققان. ءدىني توپتاردىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپ, سيرياداعى سوعىسقا كەتكەن جانداردىڭ ەلگە ورالعاننان كەيىنگى تاعدىرى دا تۇزەلىپ, بەيبىت قوعامعا ۇيرەنىسۋى ءۇشىن دە از جۇمىس اتقارىلمايدى. ارينە, ولاردىڭ بالالارى تەز بەيىمدەلىپ كەتەدى. ال ەرەسەك جانداردى رايىنان قايتارىپ, باعىتىنان اينىتۋ وڭاي ەمەس», دەيدى ك.تيىشحان.
ساراپشى ەرجان بايبول ەلىمىزدە 4 مىڭعا جۋىق ءدىني ۇيىم, 18 ءدىني كونفەسسيا جۇمىس ىستەيتىنىن جەتكىزدى. ء دىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتىن رەتتەپ, جۇمىسىن جۇيەلى جۇرگىزۋدى قاداعالاۋ مەملەكەتتىڭ مىندەتى ەكەنىن ەسكەرتتى.
«ۇلتتىق ساناق جۇرگىزىلگەندە ازاماتتاردان قانداي ءدىندى ۇستاناسىز؟ قانداي ءدىني نانىم-سەنىمگە سەنەسىز؟ دەگەن سۇراق قويىلدى. 2009 جىلعى حالىق ساناعى كەزىندە وسى ساۋالعا جاۋاپ بەرۋدەن باس تارتقانداردىڭ سانى 81 مىڭ بولسا, قازىر ءدىني كوزقاراسى مەن ۇستانىمىن ايتۋدان باس تارتاتىن ازاماتتاردىڭ قاتارى 2 ميلليون 1 مىڭ بولىپ وتىر. وسىنىڭ ءوزى كوپ جايتتى اڭعارتادى», دەدى ەرجان بايبول.
جيىنعا قاتىسۋشىلار ۇلتتىق قۇندىلىقتىڭ ءتۇپ تامىرى سانالاتىن ءداستۇردى دىنمەن قاتار ورە وربىتە جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ ۋاقىت تالابى ەكەنىن ايتتى.
