ورتالىق ازيامەن قارىم-قاتىناس باعىتى
تارقاتىپ ايتساق, 17 قاڭتاردا ەۋروپالىق پارلامەنت ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتالىق ازياعا قاتىستى ستراتەگياسى جونىندەگى قاراردى جۇمىسقا الدى. حالىقارالىق ىستەر جونىندەگى كوميتەت دايىنداعان ماتىندە ەو-نىڭ ايماققا مىندەتتەمەسىن كۇشەيتۋ, وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتى ىنتالاندىرۋ, ادام قۇقىقتارى سەكىلدى دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى قورعاۋ جانە ەكىجاقتى ساۋدانى قولداۋدىڭ ماڭىزى ءسوز بولعان.
باياندامانى ازىرلەۋشىلەر اتالعان وڭىردە ەۋروپالىق قارىم-قاتىناستىڭ كۇشەيۋى قازىرگىدەي گەوساياسي احۋال كۇردەلى كەزەڭدە كۇن تارتىبىندە تۇرعانىنا توقتالادى. اتاپ ايتقاندا, ۋكرايناداعى سوعىس جانە اۋعانستاندا «تاليباننىڭ» بيلىككە قايتا ورالۋى, سونداي-اق 2022 جىلى ورتالىق ازيا ەلدەرىندە – قازاقستاننىڭ ءىرى قالالارىنداعى, تاۋلى باداحشان جانە قاراقالپاقستان سەكىلدى اۆتونوميالىق ايماقتاردا ورىن العان نارازىلىق شەرۋلەرىنە ءمان بەرىلەدى.
ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك جونىندەگى وكىلى پيتەر ستانونىڭ پايىمداۋىنشا, 2019 جىلى ستراتەگيا قابىلدانعاننان بەرى ورتالىق ازيامەن قارىم-قاتىناستار تەرەڭدەي ءتۇستى.
ول ستراتەگيا شەڭبەرىندە قول جەتكىزىلگەن ناتيجەلەر شىنىمەن دە قۇجاتتىڭ نەگىزدەمەسىن جانە وركەندەۋگە, تۇراقتىلىققا جانە ايماقارالىق ىنتىماقتاستىققا ۇمتىلۋ سەكىلدى ءۇش باسىمدىعىن كورسەتەتىنىن العا تارتادى. وسىنداي جەتىستىكتەر 23 قازاندا ليۋكسەمبۋرگتە ەۋروپالىق كوشباسشىلار مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەزدەسۋىنەن كەيىن ەۋروپالىق وداق پەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋعا ارنالعان جاڭا جول كارتاسىنىڭ قابىلدانۋىنا ىقپال ەتتى.
بۇل جاھاندىق ستراتەگيادا جاڭا كەلىسىمدەر مەن باستامالار قامتىلعان. «2024 جىلدىڭ 29 جانە 30 قاڭتاردا وتكەن تۇراقتى كولىك بايلانىسى جونىندەگى Global Gateway» ينۆەستورلارىنىڭ فورۋمى سەكىلدى ءىس-شارالار ايماقارالىق بايلانىستى نىعايتۋعا باعىتتالعان», دەيدى پيتەر ستانو.
وڭىرلىك ەرەكشەلىكتى ەسكەرۋ
ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتالىق ازيا جونىندەگى ستراتەگياسى ايماقتىق ەرەكشەلىككە ءمان بەرەدى. دەگەنمەن جول كارتاسىندا وڭىردەگى بەس مەملەكەتپەن ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ دا ەسكەرىلگەن. اسىرەسە, قىتايعا باسەكەلەستىگىنە قارسى تۇرۋ ماسەلەسى قوزعالعان.
ۋكرايناداعى سوعىس ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىن رەسەيدەن الشاقتاۋىنا يتەرمەلەدى. ەندى, بوساعان وسى ورىندى قىتاي الىپ, ەنەرگەتيكا سالاسىنا اۋقىمدى ينۆەستيتسيا قۇيىپ, كولىك بايلانىسىن ارتتىرۋعا مۇددەلى. بىرقاتار كەلىسىمگە قول قويىلدى. ماسەلەن, قازاقستان 2020 جىلى كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم قابىلداندى. وزبەكستان, قىرعىزستان جانە تاجىكستانمەن ىنتىماقتاستىق بۇرىنعى سەرىكتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدەرگە نەگىزدەلگەن. دەگەنمەن قازىرگى تاڭدا جاڭا سەرىكتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق كەلىسىمى تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. تۇرىكمەنستانمەن قارىم-قاتىناس 2010 جىلى كۇشىنە ەندى. قۇجاتتى ەۋروپالىق پارلامەنت راتيفيكاتسيالاۋى قاجەت.
پيتەر ستانونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى جاھاندىق شەكتەۋلەر مەن رەسەيدىڭ ۋكرايناداعى زاڭسىز سوعىسى ناتيجەسىندە تۋىنداعان گەوساياسي جاعداي ورتالىق ازيامەن قارىم-قاتىناستىڭ ماڭىزىن كۇشەيتەدى. وڭىردە ەۋروپالىق وداقتىڭ بەلسەندى ارەكەت ەتە باستاۋى بۇعان دالەل.
ادام قۇقىنىڭ ماڭىزى
ەۋروپالىق وداق ورتالىق ازيامەن قارىم-قاتىناسى نىعايىپ جاتقانىمەن, ايماقتاعى ادام قۇقىقتارىنىڭ جاعدايى الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ وتىر. ستراتەگيالىق ەسەپكە داۋىس بەرگەن كۇننىڭ ەرتەڭىنە تاجىكستانداعى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا جاسالعان مەملەكەتتىك رەپرەسسيانى, جۋرناليستەردى نەگىزسىز تۇرمەگە جابۋدى جانە تسەنزۋرانى ايىپتايتىن ءماتىن جۇمىسقا الىندى.
بۇعان دەيىن ەۋروپالىق پارلامەنت باسقا دا ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەرگە قاتىستى وسىنداي قارار قابىلداعان. اتاپ ايتساق, بىلتىر قازاندا وزبەكستانعا, شىلدەدە قىرعىزستانعا, 2021 جانە 2022 جىلى قازاقستانعا ەسكەرتۋ جاساعان ەدى.
بۇعان دەيىنگى دەكلاراتسيالارداعى سەكىلدى 17 قاڭتارداعى قاراردا ورتالىق ازيادا دەموكراتيالىق باسقارۋعا, زاڭ ۇستەمدىگىنە جانە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋعا قاتىستى نەگىزگى كەمشىلىكتەرى ءالى دە ساقتالىپ تۇرعانىنا, كەيىنگى كەزدەرى ناشارلاپ كەتكەنىنە نازار اۋدارىلعان.
مۇنداي پىكىر ەۋروپالىق وداقتىڭ ديپلوماتيالىق ستراتەگياسىندا كەزدەسەتىن قيىندىقتاردى انىق كورسەتەدى. ەۋروپالىق پارلامەنت دەپۋتاتتارى ەۋروپالىق كوميسسيانى جالپى پرەفەرەنتسيالار جۇيەسى پليۋس (GSP+) ءوتىنىمىن باعالاۋ كەزىندە جانە كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى جاڭا كەلىسىم بويىنشا كەلىسسوزدەر كەزىندە وسى جاعدايدى ەسكەرۋگە شاقىرادى.
سىرتقى ساياسات ۇستىنى
پيتەر ستانونىڭ ايتۋىنشا, ادام قۇقىقتارى مەن نەگىزگى بوستاندىقتارىن قۇرمەتتەۋ – ەۋروپالىق سىرتقى ساياساتتىڭ ۇستىنى رەتىندەگى نەگىزگى قاعيدا. بۇل سەرىكتەستىك تۋرالى قولدانىستاعى كەلىسىمدەردە كورىنىس تاپقان. وسى قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەۋگە نازار اۋداراتىندىقتان, ەۋروپالىق پارلامەنت تاجىكستانمەن سەرىكتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى قابىلداعان جوق.
وسى ورايدا, ەۋروپالىق وداق وڭىردەگى ارىپتەستەرىمەن بىرگە ادام قۇقىعىن ىلگەرىلەتۋ جونىندە كەلىسسوزدەر وتكىزەتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. وسىعان بايلانىستى ەۋروپالىق پارلامەنت دەپۋتاتتارى ەۋروپالىق كوميسسيانى ۆيزانى جەڭىلدەتۋ تۋرالى كەلىسىمدەر جاساۋعا دايىندىق بارىسىندا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە قاتىستى ماقساتتى جانە جان-جاقتى رەفورمالىق باعدارلامالار ازىرلەۋ بويىنشا كونسۋلتاتسيالاردى جانداندىرۋعا شاقىرادى.
