بيرجاعا بارار جول: نەنى ءبىلۋ كەرەك؟

ەلىمىزدە ەكى بيرجا – قازاقستان قور بيرجاسى (KASE) جانە استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعى (AIX) جۇمىس ىستەيدى. ءبىزدىڭ بيرجالاردىڭ ەرەكشەلىگى – ولاردىڭ اۋماعىنداعى ساۋداعا سالىق سالىنبايدى. بيرجا – ساتىپ الۋشى مەن ساتۋشىنىڭ كەزدەسەتىن الاڭى. مۇندا باعالى قاعاز, اكتسيا, وبليگاتسيا, ETF قورلارىنداعى ۇلەستەر, سونداي-اق مۇناي, مەتالل, استىق سياقتى تاۋارلار ساۋدالانادى.

بيرجادا كەز كەلگەن قۇندى قاعازدى ساتىپ الۋ ءۇشىن سىزگە دەلدال قاجەت. دەل­دال دەگەنىمىز – سالالىق قىزمەتتى جۇ­زەگە اسىرۋعا ءتيىستى ليتسەنزياسى بار بروكەرلىك كومپانيا. بروكەر ينۆەستورعا بيرجاعا كىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە سول ءۇشىن اقى الادى. ءسىز بروكەرلىك شوتتى اشاسىز, ونى قاجەتتى ۆاليۋتادا تولتىراسىز جانە بروكەرگە قانداي باعالى قاعازداردى ساتىپ الۋ كەرەگى تۋرا­لى تاپسىرما بەرەسىز.

بروكەر تاڭداۋ دا اسا جاۋاپتى جۇمىس سانالادى. سەنىمدى كومپانيانى تابۋ ءۇشىن رەسمي رەسۋرستاردى پايدالانۋ كەرەك. مىسالى, KASE بروكەرلەر تۋرالى كوپ اقپارات الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ولاردى تاڭداۋ كەزىندە مىنا كريتەريلەرگە ءمان بەرەسىز:

• ۇلتتىق بانك بەرگەن ليتسەنزياسى بار ما؟
• ىڭعايلى ونلاين پلاتفورماسى بار ما؟
• قولجەتىمدى قۇرالدار مەن نارىقتارى قانداي؟
• قاشىقتان قىزمەت كورسەتىلە مە؟ (كەڭسەگە بارماي-اق)

ەستە ۇستايتىن جاعداي – بروكەر ەشقاشان شوتتى دەرەۋ تولتىرۋدى تالاپ ەتىپ, جوعارى كىرىستەر مەن تولەمدەرگە ۋادە بەرمەيدى. كەپىلدى تابىس تۋرالى ۋادەنى ءۇيىپ-توككەن بروكەردەن الىس جۇرگەن ابزال.

قوش, بروكەر تاپتىڭىز, بيرجانى تاڭدادىڭىز, ەندىگىسى – باعالى قاعاز­دار­دى تۇستەپ تانۋ. ول دا وڭاي ەمەس. بىراق قيىن دا ەمەس. كوپشىلىككە ەرەكشە تانىس, ءجيى اتالاتىنى – اكتسيا. بۇل – قۇندى قاعاز, بيزنەستىڭ ۇلەسىنە قۇقىعىڭىزدى راستايتىن قۇجات. ۇلەستىك باعالى قاعاز بولىپ سانالادى. اكتسيا اعىمداعى پاي­دانىڭ ۇلەسىن ديۆيدەند تۇرىندە الۋ, كوم­پانيا تاراتىلعان كەزدە م ۇلىكتىڭ ءبىر بولىگىن الۋ, ۇيىمدى باسقارۋعا قاتىسۋ مۇمكىندىگىن يەلەنۋ سياقتى مۇمكىندىكتەر بەرەدى.

وبليگاتسيا دەگەنىمىز – قارىز قاعاز. كومپانيا دامۋعا نەمەسە كەڭەيۋگە اقشا جەتپەگەن كەزدە وبليگاتسيالار شى­عا­را­دى. ينۆە­ستور ءوز كەزەگىندە, تۇ­راقتى كۋپون­دىق تولەمدەر الىپ وتى­رادى. وبلي­گاتسيالاردىڭ مەرزىمى اياق­تالعاندا ينۆەس­تور بارلىق اقشاسىن قايتارىپ الادى.

پاي قورى – كاسىپقويلاردىڭ ستراتەگياسىنا سايكەس باسقارىلاتىن باعالى قاعازداردان تۇراتىن دايىن پورتفەل. ال بيرجالىق قورلار نەمەسە ETF ءتۇرلى سالا مەن ەلدەردى قامتىپ, جاھاندىق يندەكستەرگە نەگىزدەلەدى. ۇلەستى ساتىپ الا وتىرىپ, ءسىز بىردەن بارلىق باعالى قاعازدارعا نەمەسە اكتيۆتەرگە ينۆەستيتسيالايسىز. سونداي-اق ETF ديۆيدەند تولەيدى.

بيرجاداعى ءومىرىڭىز ءسات وتكەن سايىن كۇردەلەنە بەرەدى. اكتسيالاردىڭ ءتۇر-ءتۇسىن اجىراتۋمەن ءىس بىتپەيدى. مەيلى, تابىس تاۋىپ جاتىرسىز, بىراق اتقارار شارۋا ءالى وراسان. ەندىگى مىندەت – ين­ۆەستيتسيالىق پورتفەلىڭىزدى جاساقتاۋ. پورتفەل ىشىنە قاي كومپانيالاردىڭ, قانشا اكتسياسىن, وبليگاتسياسىن كىرگى­زەسىز دەگەن ساۋال الدىڭىزدان كەسە-كول­دەنەڭدەيدى. ماسەلەن, پورتفەلدى وڭكەي مۇناي كومپانيالارىنىڭ اكتسيالارىنان قالىپتاستىرۋعا بولمايدى. الدا-جالدا مۇناي باعاسى قۇلدىراسا, ءسىزدىڭ تابىسىڭىز دا كۇرت تومەندەيدى. ال ەگەر تەحنولوگيالىق كومپانيا, IT كومپانيا, مۇناي كومپانياسى, بانك كورپوراتسياسى سەكىلدى ءار الۋان كومپانيا اكتسيالارىن ۇستاساڭىز, وندا ءتيىمدى تابىسقا قول جەتكىزۋگە بولمايدى. ويتكەنى بۇلاردىڭ ءبارى ءبىر ساتتە قۇنسىزدانبايدى, ءتىپتى ءساتى كە­لىسسە بارلىعى بىردەي تابىسقا جول اشۋى ابدەن مۇمكىن.

اسىلىندە, ينۆەستيتسيالاۋدىڭ ەكى نەگىزگى ءستيلى بار – اكتيۆ جانە پاسسيۆ. اكتيۆ پورتفەلدە ءوسۋ اكتسيالارى باسىم بولادى, ال ەكىنشى جاعدايدا يندەكستىك قورلار جانە وبليگاتسيالار باسىمىراق. ءسىزدىڭ جەتىستىگىڭىز پورتفەلدىڭ كىرىسىمەن ولشەنەدى. بۇل – باعالى قاعازداردان الىنعان پايدانىڭ ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى سوماسىنا قاتىناسى. ول ادەتتە پايىزبەن كورسەتىلەدى, ياعني ءسىز اكتسيا­نى ساتىپ الۋ ءۇشىن 1000 دوللار ينۆەستيتسيالايسىز دا, كەيىنىرەك ونى ساتىپ, 1 500 دوللار الاسىز. مۇندا ءسىزدىڭ تابىسىڭىز 50% بولادى. كەيبىر ينۆەس­تورلار تۇراقتى قارجى قۇرالدارىن ساتىپ السا, كەيبىرى جوعارى تاۋەكەلدى اكتسيالارعا قۇمار. ينۆەستيتسيالاۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە كەز كەلگەن ينۆەستورعا تاۋەكەلگە توزىمدىلىكتى انىقتاۋ وتە ما­ڭىزدى. بۇل ينۆەستوردىڭ ستراتەگياسى مەن ينۆەستيتسيالاۋ مەرزىمىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

كونسەرۆاتيۆتى پورتفەلدە كوبىنە وبليگاتسيالار باسىم, ال اكتسيالار از بولادى. پورتفەلدىڭ بۇل ءتۇرى ينۆەس­تيتسيالاۋدى ەندى باستاپ جاتقاندارعا ىڭعايلى. اگرەسسيۆتى پورتفەل تابىسى جوعارى باعالى قاعازداردان تۇرادى. تابىس جوعارىلاعان سايىن, تاۋەكەل دە جوعارىلايدى. سوندىقتان وندا اكتسيا­لار كوبىرەك بولادى, ال وبليگاتسيالار وتە از بولادى. تاجىريبەلى, تاۋەكەلگە بارۋعا قورىقپايتىن, نارىقتىڭ مىنەز-قۇلقىن بولجاي الاتىن ينۆەستورلار كوپ جاعدايدا اگرەسسيۆتى پورتفەل قا­لىپتاستىرۋعا بەيىم.

ينۆەستيتسيالاۋ ستراتەگياسىنىڭ ءوزى بىرنەشە تۇرگە بولىنەدى.

P ءوسۋ ستراتەگياسى: كەمىندە 20% الەۋەتتى ءوسىمى بار كومپانياعا ينۆەستيتسيالاۋ. ادەتتە ديۆيدەند تولەمەيتىن كومپانيالار بارلىق تازا تابىستى ءوز دامۋىنا ينۆەستيتسيالايدى.

P ديۆيدەندتىك ستراتەگيا. مۇندا ءبىز ديۆيدەندتەردى تۇراقتى تولەيتىن كومپانيالاردى تاڭدايمىز. وسىنداي ينۆەستيتسيالىق ستيل پاسسيۆ ينۆەستورلار اراسىندا تانىمال.

P قۇندىق ءادىس. باعالانباعان با­عالى قاعازدارعا ناقتى قۇنىنا ساي­كەس كەلمەيتىن تومەن نارىقتىق قۇن بەلگىلەنەدى. ينۆەس­تيتسيالاۋدىڭ بۇل ادىسىندە ينۆەستور قور نارىعىنىڭ «كلي­ماتىن» باقىلايدى دا ونداعى باعا­لانباعان اكتسيالاردى الادى.

P يندەكستىك ينۆەستيتسيالاۋ. يندەكس – باعالى قاعازدار جيىنتىعى. بۇل بەلگىلى ءبىر ەلدىڭ اكتسيالارى بولۋى مۇمكىن. ءار اكتيۆتىڭ مولشەرى الدىن الا انىقتالعان.

ستراتەگيا ۇزاق جانە قىسقامەرزىمدى بولىپ تا اجىراتىلادى. ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيانىڭ ارتىقشىلىعى – كومپانيانى دۇرىس تاڭداعان جاعدايدا جوعارى كىرىس ءتۇسۋ ىقتيمالدىلىعى ارتادى, ەموتسيونالدى سترەسس ازايادى جانە شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن ۋاقىت جەتكىلىكتى بولادى. ال كەمشىن تۇسى – جوعارى كىرىسكە جەتۋ ءۇشىن ءبىر جىلدان اسا ۋاقىت كۇتۋ كەرەك جانە ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيا فۋندامەنتالدى تالداۋ نەگىزدەرىن وقۋدى قاجەت ەتەدى. ال قىسقامەرزىمدى ستراتەگيا­نى تاڭداعان كەزدە از ۋاقىت ىشىندە كوپ پاي­داعا كەنەلۋ مۇمكىندىگى تۋىندايدى. بىراق مۇنىڭ تاۋەكەلى جوعارى. سونىمەن بىرگە تەحنيكالىق جانە فۋندامەنتالدى تالداۋ نەگىزدەرىن وقۋ قاجەتتىلىگى, ما­مىلە كوبەيگەن سايىن كوميسسيالىق شىعىننىڭ دا كوبەيۋى, جاڭالىقتار مەن قاۋەسەتتەرگە كوڭىل بولۋگە كوپ ۋا­قىت جۇمساۋ – وسى ستراتەگيانىڭ كەم­شىلىكتەرى دەپ ايتىلادى.

قور نارىعىنىڭ ساراپشىلارى تاۋە­كەلدى دە بىرنەشە نۇسقامەن قاراس­تىرادى. كومپانيا مەنەدجمەنتى ناشار بولۋىنان تابىس بولجامىنىڭ اقتال­ماۋى مۇمكىن ەكەنىن ەميتەنت تاۋە­كەلى دەپ اتايدى. سەكتورلىق تاۋە­كەل – سەكتورداعى بارلىق كوم­پا­نيا­نىڭ ونىمدەرىنە دەگەن سۇرا­نىس­تىڭ تومەندەۋى. سىرتقى فاكتورلار سالدارىنان كومپانيا تابى­سىنىڭ قۇل­دىراۋى ەكونوميكالىق جانە ساياسي تاۋەكەلگە جاتادى. ارينە, پاندەميا, تا­­بيعي اپات سەكىلدى فورس-ماجور جاع­داي­لار – باقىلانبايتىن تاۋەكەلدەر.

ينۆەستيتسيالاۋ مەرزىمى ۇزارتىل­سا, تاۋەكەل دە تومەندەيدى. ويتكەنى ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا نارىقتىڭ ءوسۋ ىقتيمالدىعى ايتارلىقتاي جوعارى. ال قىسقامەرزىمدە باعا اۋىتقۋى ەرەكشە سەزىلەدى. جوعارىدا اتاپ وتكەن پورت­فەل­دى ءارتاراپتاندىرۋ تۋرالى دا وسى جەردە تاعى ايتامىز. ويتكەنى پورت­فەل­دى ءار­تاراپ­تاندىرۋ ينۆەس­توردى ءتۇرلى تاۋە­كەل­دەن قورعايدى. سالا­لار اراسىندا تەڭ­­گەرىمدى ساقتاۋ جانە قۇرال­دار­دىڭ ار­­تۇرلىلىگى سالىنعان اقشا­نىڭ جوعالتۋ قاۋپىن ازايتادى.