كولىكتىڭ ىشىنە ساز ساۋلاپ, ءان-اۋەنگە ەلىتىپ كەلە جاتقاندا, كەنەت اراسىنان ايشىقتى ۇلتتىق اجارى بار, ەل ءۇشىن ماڭىزى زور, ءار ادام بىلۋگە ءتيىس سالماقتى اڭگىمە ايتاتىن اقىلدى اڭگىمەشى كەزىگە كەتسە, قۇدايدىڭ جارىلقاعانى دەي بەر. جاتتاندى ءماتىن ەمەس, قوعام كۇتكەن, زامانا تالاپ ەتكەن ءتىرى ءسوزدى تىپىر ەتپەي تىڭداپ وتىرىپ, بەتكە العان نىساناعا دەيىن جەتەكتەپ اكەلەتىن بەيتانىس ءتىلشىنىڭ شەبەرلىگى مەن بەدەلدى مەيمان شەشەندىگىن راديوجۋرناليستيكاداعى كاسىبي دەڭگەي ولشەمىنە بالاپ, جاھاندانۋ كەزەڭىندەگى جانالعىشتارعا توتەپ بەرىپ, جانىنىڭ سىرىلىگىن كورسەتىپ, تايتالاسىپ كەلە جاتقانى ءۇشىن راديو شىركىننىڭ ومىرشەڭدىگىنە رياسىز كەيىپپەن ءبىر ريزا بولاسىڭ سوندايدا.
كوپ كولىكتە راديو سايراپ تۇر. جول ۇستىندە جۇيىتكىگەن ساۋاتتى قازاقتىڭ دەنى قازاق راديوسىن قوسادى. تۇيمە قۋالاپ وتىرعان ساۋساق «شالقاردى» دا ىلە كەتەدى. راديوتولقىنداعى تىلشىلەردىڭ داۋسىنان تاۋلىكتىڭ قايناپ تۇرعان شاعىنان حابار تاراتىپ وتىرعانداي شيراقتىق ءبىلىنىپ, ەلەڭ-الاڭدا تۇرىپ جۇمىسىنا بارا جاتقان ادامنىڭ ۇيقىسىن شايداي اشادى. تاڭعى ۋاقىت پا, اقشام مەزگىلى مە, ولارعا ءبارىبىر, راديونىڭ تىرشىلىگى ۋاقىتپەن ساناسپايتىن كۇن مەن ءتۇندى ساباقتاستىرعان مازاسىز قارەكەت. ال وسى قايناعان ورتانىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرىپ, تىڭداۋشىعا ساپالى حابار مەن مازمۇندى باعدارلاما ۇسىنۋ – باسشى قۇزىرىنداعى مىندەت. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تىكەلەي ەفيردە قىزمەت ۇسىنىپ وتىرعان «شالقار» راديوسى جارتى عاسىردان استام تاريحىندا الاعاي دا بۇلاعاي تاعدىر كەشسە دە, تازا انا تىلىمىزدە حابار تاراتاتىن ۇلتتىق ءور رۋحىنا قىلاۋ تۇسىرمەي كەلەدى. شەكارا تارس جابىق تۇرعان كەزدە دە قازاقتىڭ ارمان-اڭسارىن شەتكە جەتكىزگەن «شالقار» راديوسىنىڭ ۇلت ءۇشىن, راس, ورنى بولەك. بايتاق رەسپۋبليكا جۇرتىنىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىراتىن شالقارداي شىعارماشىلىق ورداسىنىڭ بولۋى ۇلتىمىز ءۇشىن ولجا. مىنە, وسى ۇلتتىق مۇراتتى بارىنەن بيىك قويعان كەشەگى تۇلعالار ىسىنە ادالدىق تانىتىپ, سولاردىڭ ءجۇرىپ وتكەن ءىزىن زامانعا ساي ايشىقتاي تۇسكەن قازاق راديوسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى – «شالقار» راديوسىنىڭ ديرەكتورى, پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بولاتبەك تولەپبەرگەننىڭ تىڭدارمان جۇرەگىن رۋحاني ازىقپەن تولتىرۋ جاۋاپكەرشىلىگىن ابىرويلى جالعاستىرىپ كەلە جاتقانىنا دا ءبىرتالاي جىلدىڭ ءجۇزى بولدى.
سوناۋ سارىسۋ اۋدانى جايىلما اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ وقۋشىسى بولىپ جۇرگەنىندە, كۇندەلىكتى مەرزىمدى باسىلىمداردى ۇزبەي وقيتىن بولاتبەك ءبىر كۇنى «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتىنە جارىق كورگەن جۋرناليست باۋىرجان ومار ۇلىنىڭ جاستار جەتەكشىسى عاني مۇراتباەۆ تۋرالى ء«بىزدىڭ عاني» اتتى ماقالاسىن قىزىعا وقيدى. ماسساعان, ءوزى دە ءدال سول كەزدە ۇزدىك وقۋشىلارمەن بىرگە ماسكەۋگە ساياحاتتاپ بارعالى جاتىر. دەرەۋ ماقالادا كەلتىرىلگەن ۆاگانكوۆ قورىمىنداعى عاني مۇراتباەۆ بەيىتىنىڭ دەرەگىن جازىپ الادى. سول ساپاردا جاستار كوشباسشىسى زيراتىن تاۋىپ, تاعزىم ەتەدى.
بولاتبەكتىڭ ۇلكەن قاسيەتى – ەڭبەكقورلىعى. قالامى قاشاندا قايراۋلى تۇرادى. ءوزى قۇرداس-زامانداستارىنىڭ قاتارىندا تەز وڭاتىن اسىرەقىزىلدىڭ قىزىعىن قۋعاننان ادا, ساۋىق-سايراننان گورى وي باققان ورنىقتىلىعىن, جۇمىستى قولعا العاندا تاس-ءتۇيىن دايىندىقپەن كىرىسەتىنىن, نەنى بولسا دا, سالماقتى سارالاپ, زەردەلەيتىن پاراسات-پايىمىنىڭ مولدىعىن, مىق شەگەدەي مىعىم مىنەزىن توڭىرەگىندە جۇرگەندەر تەگىس مويىندايدى. اڭگىمەگە تارتقان ادامىن جانىنىڭ جىلى شۋاعىنا وراپ, العىر ويدىڭ يەسى ەكەنىن اڭعارتىپ تۇرادى. از سويلەپ, كوپ ءىس تىندىراتىن قاسيەتىمەن جۋرناليستيكادا ءبىرتالاي بيىك بەلەستەردى باعىندىرىپ كەلەدى.
ءبىزدىڭ ستۋدەنتتىك ءومىرىمىز تاۋەلسىزدىكپەن قاتار قانات قاعىپ, بىرگە سامعاپ, بىرگە ورىلگەندىكتەن بولار, توقىراۋعا ۇشىراعان القاشقى تاۋقىمەتكە تولى جىلدار ەتى ءتىرى ستۋدەنتتەردىڭ ءبىرازىن جۋرناليستيكا ىسىنە ەرتەرەك ارالاستىردى. تۇسكە دەيىن وقىپ, تۇستەن كەيىن جۇمىس ىستەپ, كەشكە كەزەكشىلىك اتقارىپ, شىعارماشىلىعى ەرتە شىمىرلاعان سول شوعىردىڭ بەل ورتاسىندا بولاتبەك تە ءجۇردى. «جاس الاش», «وركەن», «جۋرناليست» گازەتتەرىندە تەرىس-بۇرىستى باتىل جازىپ, وقىرمانىنا جاستاي تانىلدى. قاي سالا بولسا دا, قات-قابات جۇمىسى جەتىپ-ارتىلادى, ال وزىنە عانا ءتان ەرەكشەلىگى بار, كوزگە كورىنبەيتىن ماشاقاتى كوپ راديو سالاسىنا بولاتبەك گازەت رەداكتسياسىندا شىڭدالىپ بارىپ, قادام باستى.
اسىرەسە زاماننىڭ تار قۇرساعىندا ۇزاعىراق تۇنشىعىپ جاتىپ, تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە تولعاعى جەتىپ, جارىق دۇنيەگە كەلگەن ۇلتتىق يدەيا, اقتاڭداق تاقىرىپتارعا قاراي بەت بۇردى. وتارلىقتىڭ وتىنا كۇيگەن رۋحتىڭ شالاجانسار قاناتى شىندىقپەن عانا ەمدەلەتىنىن ءتۇسىندى. شىندىق ولسە قازاق ولەدى, ءومىر ولەدى. بۇل – ۇلكەن ازاماتتىق ءھام كاسىبي جاۋاپكەرشىلىك. قازاق تاريحىنىڭ شەجىرەسىندە قاسىرەتپەن جازىلعان اشارشىلىق, ىلە-شالا جاپپاي جۇرگىزىلگەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, جازالاۋ ناۋقانى, ەڭ بەرگىسى جەلتوقسانعا بايلانىستى ءوز زەرتتەۋىن جۇرگىزۋدى باستاپ, تالاي-تالاي داۋىلدى قاسقايىپ قارسى الىپ, قارا ەمەندەي بويىنان وتكىزسە دە, جىعىلماعان تامىرى تەرەڭ تاريحتىڭ كەلەر ۇرپاق ءۇشىن تاعىلىمىن ەسكەرىپ, ەندىگى اسىل مۇراتتىڭ ارقاۋىن وسى تاراپتان تاپتى. قازاقتىڭ جۇرەگىن قان جىلاتىپ كەتكەن جەلتوقسان كوتەرىلىسىندە جاۋىزدىقپەن جانىشتالىپ, تاپتالعان جاستاردىڭ ءومىرىن ورتەڭدە وسكەن گۇل ءتارىزدى قايتا ءبۇر جارعىزىپ, كوكتەتۋ ءۇشىن, تاعىلعان ايىپ, جاعىلعان كۇيەدەن اقتاۋ ءۇشىن كوپ جىلدار ارحيۆ اقتاردى. جالپى, بولاتبەك تولەپبەرگەن ۇلتتىق ماسەلەلەر, تاريحي اقتاڭداقتار مەن دەموكراتيا پرينتسيپتەرى جايىندا ءوز اۆتورلىعىمەن جانە قۇراستىرۋىمەن 20-عا جۋىق كىتاپتى جارىققا شىعاردى. «كوشكەن كۇننىڭ بوياۋى» پۋبليتسيستيكالىق كىتابى, ء«بىز بىلمەيتىن جەلتوقسان», «جەلتوقسان – 86» ونتومدىق ەستەلىكتەر, قۇجاتتار, ماقالالار جيناعى (قۇراستىرۋشى اۆتور), «1937 – 2007: تاۋقىمەت پەن تاعزىم» جيناعى, «ماڭگى جاس الاش يدەياسى», «ۇلتىم دەپ سوققان جۇرەكتەر», «جەلتوقسان قارلىعاشتارى», «ۇلتتىق يدەيا – تاۋەلسىزدىك تۇعىرى», «قاسيەتتىم – جەلتوقسان!», ء«بىز وسى نە ءبىتىرىپ ءجۇرمىز؟» اتتى كىتاپتارىن ۇسىندى. بۇعان قوسا, قيىر جايلاپ, شەت قونعان قانداس اعايىندار تۋرالى تۇسىرگەن «سۇيىكتى مەنىڭ وتانىم» جانە «تاۋەلسىزدىك بەسىگىن تەربەتكەن» اتتى دەرەكتى فيلمدەردىڭ اۆتورى اتاندى.
جازىپ, زەرتتەپ جۇرگەن دۇنيەلەرى «قۇرعاق پۋبليتسيستيكا» بولىپ قالماۋى ءۇشىن عىلىمي تۇرعىدان دايەكتەۋگە تىرىسىپ, 2010 جىلى «قازاقستانداعى ۇلتتىق يدەيانىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك نەگىزدەرى» اتتى تاقىرىپتا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى فيلوسوفيا جانە ساياساتتانۋ ينستيتۋتىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى.
بۇگىندە بولاتبەك تولەپبەرگەن باسقارىپ وتىرعان «شالقار» راديوسى ۇلتتىق ارنا اتىنا ساي قازاقتىڭ ۇلتتىق مۋزىكاسى مەن ءتول ونەرىن, ۇلتتىق مادەنيەتى مەن ادەبيەتىن, بابالار مۇراسى – قازاقتىڭ ءانى مەن كۇيىن, رەترو مۋزىكاسىن, وتكەننەن سىر شەرتەتىن «التىن قورداعى» اسىل قازىنالاردى ناسيحاتتاۋعا تۇبەگەيلى بەت بۇردى. ءتىپتى راديو فورماتىنا ساي جاسالعان يميدجدىك روليكتەرى, مۋزىكالىق ارلەۋ, سۇيەمەلى تۇتاس ۇلتتىق باعىتتا جاڭالانعانى – ۇلكەن ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى. جاڭارىپ, جاڭعىرىپ جاتقان ۋاقىت جىلدامدىعىنا ىلەسىپ, ەڭبەكتى ەل كادەسىنە جاراتىپ, رۋحاني يگىلىككە اينالۋىنا قول جەتكىزۋدەن, قابىلەت-مۇمكىندىكتى قاپى جىبەرمەي, قايىرلى ەتكەننەن ارتىق قانداي نىعمەت بولسىن؟ سىن ەستىسە – سىنباي, ماقتاسا – ماستانباي, ەڭبەك ءۇشىن جارالعان ەر ەكەنىنە بۇكىل ەلىن يلاندىرىپ, ءبىر كۇن ەڭبەك جاساماسا, ەكى قولىن قايدا قويارىن بىلمەي الاسۇراتىن بولاتبەك ارىپتەستىڭ تىنىمسىز ىزدەنىسپەن كەلگەن تولىسقان شاعىنان شىعارماشىلىعى جاڭا ساپاعا اۋىسىپ, بۇرقىلداپ قايناي تۇسەتىنىنە كامىل سەنەمىز.
الماتى
