ءۇش تاراۋدان تۇراتىن مونوگرافيا قازاقستان تاريحىنىڭ شەتەلدىك تاريحناماسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مارقۇم كوشىم ەسماعامبەتوۆتىڭ العىسوزىمەن باستالادى. العاشقى تاراۋى حح عاسىر باسىنداعى تاتار ءباسپاسوزىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا, قازاقتار اراسىنداعى ىقپالىنا ارنالعان. بۇل تاراۋدا تاتار تىلىندەگى مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ قالىپتاسىپ, دامۋى جانە ولاردىڭ يدەيالىق ۇستانىمدارىنداعى ەرەكشەلىكتەر, تاتار ءباسپاسوزىنىڭ تارالۋ اۋقىمىنداعى قازاقستان جانە قازاق-تاتار ءباسپاسوزى اراسىنداعى بايلانىستار دايەكتەلەدى. ەلدەگى تاتار ءباسپاسوزىنىڭ دامۋىنا اسەر ەتكەن گەوساياسي, الەۋمەتتىك جانە مادەني فاكتورلار ەسكەرىلىپ, حح عاسىردىڭ باسىنداعى تاريحي العىشارتتار بەلگىلەنەدى. تاتار تىلىندەگى مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ يدەيالىق ۇستانىمدارى تالدانىپ, جاريالانىمداردىڭ سول كەزدەگى ساياسي, الەۋمەتتىك جانە مادەني ۇردىستەردى قالاي بەينەلەگەنى زەرتتەلەدى.
ەكىنشى تاراۋدا پاتشالىق رەسەي تۇسىنداعى قازاقستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىنىڭ تاتار باسپاسوزىندەگى كورىنىس تابۋى قاراستىرىلادى. ءبىرىنشى ورىس رەۆوليۋتسياسى كەزىندەگى قوعامدىق-ساياسي ومىردەگى وزگەرىستەر, قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاۋ جولىنداعى كۇرەستىڭ ەكپىن الۋى بايىپتالعان. وسى ساياسي وقيعانىڭ قازاقستانداعى الەۋمەتتىك-ساياسي ديناميكاعا اسەرى زەردەلەنگەن. قازاق حالقىنىڭ وزگەرىستى قولدايتىن جانە قاراما-قارسى كوزقاراستارى دا ەسكەرىلىپ تالدانعان.
سوڭعى تاراۋدا تاتار ءباسپاسوزىنىڭ 1917 جىلعى ساياسي وزگەرىستەر تۇسىنداعى قازاقستان تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەرى قاراستىرىلادى. تاراۋ ۋاقىتشا ۇكىمەت جاعدايىنداعى ساياسي-الەۋمەتتىك احۋال, تۇركىستان اۆتونومياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ جاريالانۋى ماسەلەلەرىن ايقىندايدى. ۋاقىتشا ۇكىمەت تۇسىنداعى قازاقستانداعى ساياسي-قوعامدىق جاعدايدى تاتار باسپاسوزىندە جاريالانۋىنا تالداۋ جۇرگىزىلگەن. تاتار تىلىندەگى باسىلىمداردا پاتشا وكىمەتىنىڭ قۇلاۋىنان تۋىنداعان وزگەرىستەرگە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ۇمتىلىسى, ۇرەيى مەن رەاكتسياسى انىقتالادى.
جالپى, حح عاسىردىڭ باسىنداعى تاتار ءباسپاسوزىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى, ونىڭ قازاقتار اراسىنداعى ىقپالى – تاريحي وزگەرىستەر كەزەڭىندەگى ءتۇرلى ەتنوستىق جانە تىلدىك قاۋىمداستىقتىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن ايقىندايتىن قىزىقتى تاقىرىپ. مونوگرافيادا ماسەلەلەردى جان-جاقتى ءتۇسىنۋ ءۇشىن مۇراعاتتىق ماتەريالدار, سول كەزەڭدەگى گازەتتەر مەن باسقا دا جاريالانىمدار العاشقى دەرەككوزدەر رەتىندە پايدالانىلادى.
مونوگرافياعا قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تاستان ءساتباي, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى كۇلپاش ءىلياسوۆا جانە قىزىلوردا «بولاشاق» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى التىن ەسپەنبەتوۆا پىكىر بىلدىرگەن. وقىرمانعا ۇسىنىلعان مونوگرافيانىڭ عىلىمي رەداكتورى – «بولاشاق» ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ساياسي عىلىمدار كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور مۇرات ناسيموۆ.
