فوتو: facebook.com/darhan.hidirali
قازاق حالقى اۋىلدى التىن بەسىككە, مادەنيەتتىڭ مايەگىنە, ۇلت رۋحانياتىنىڭ وزەگىنە تەڭەيتىنى بەلگىلى. ۇكىمەتكە ساۋال جولداعان سەنات دەپۋتاتى دارحان قىدىرالى وسىنى ايتا كەلە, اۋىلدىڭ مادەني ءومىرى جۇتاڭ تارتىپ بارا جاتقانىنا توقتالدى.
«قۇبىلعان زاماندا قۇبىلادان جاڭىلماس ءۇشىن قۇندىلىقتار قاجەت ەكەنى بەلگىلى. ءبىز «ۆانداليزم كوبەيدى, قاتىگەزدىك ارتتى, ايالدامانى قيراتاتىن, جەدەل جاردەم جۇرگىزۋشىسىن ۇراتىن جۇگەنسىزدىك قايدان شىقتى, مادەنيەتىمىز نەگە تومەندەدى؟» دەگەن سۇراقتى ءجيى قويامىز. مادەنيەت ءۇيى جوق جەردە مادەنيەت قايدان بولسىن؟! بۇل رەتتە ەلدى مەكەندەردەگى, اسىرەسە شالعاي اۋىلدارداعى مادەنيەت ۇيلەرى مەن كلۋبتاردىڭ جاي-كۇيى, تەحنيكالىق بازاسى سىن كوتەرمەيتىنى جاسىرىن ەمەس. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى 90-جىلدارى جەكەشەلەنىپ كەتتى. قازىر جۇمىس ىستەپ تۇرعان 2035 مادەنيەت ءۇيىنىڭ 770-ءى جانە 2006 اۋىل كلۋبىنىڭ 608-ءى كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. كەيبىرى توزىعى جەتسە, ەندى ءبىرى اپاتتىق جاعدايدا تۇر. ماسەلەن, ءبىز جۇرتشىلىقپەن كەزدەسكەن تۇركىستان وبلىسىندا 625 ەلدى مەكەندە مادەنيەت ءۇيى جوق. مۇنداي مىسالدى ءار وڭىردەن كەلتىرۋگە بولادى», دەلىنگەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارىنا جولدانعان ساۋالدا.
دەپۋتات ۇسىنعان دەرەككە زەر سالساق, قازىر قازاقستاندا 3 891 كىتاپحانا بار, ولاردىڭ 79%-ى اۋىلدىق جەرلەردە ورنالاسقان. دەسە دە اۋىل كىتاپحانالارىنىڭ كوپشىلىگى, دالىرەك ايتقاندا 60%-دان استامى ەسكىرگەن.
ء«بىز بارعان سايرام اۋدانىنىڭ ورتالىق كىتاپحاناسى 1968 جىلى سالىنعان. كىتاپحانالاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى نورماتيۆتىك تالاپتارعا ساي ەمەس. جالاقاسى تومەن بولعاندىقتان, مامان تۇراقتامايدى. كوپتەگەن كىتاپحانالاردى كەزىندە مەكتەپتەرگە قوسىپ جىبەرگەنى بەلگىلى. قاراپايىم تۇرعىندار ونى پايدالانا المايدى. مادەنيەتكە كوبىنە «قالدىق پرينتسيپىمەن» قارايتىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بولەتىن ماردىمسىز قارجى كىتاپ قورىن تولىقتىرۋعا جەتپەيدى. مىڭ دانامەن شىققان كىتاپ كىتاپحانالارعا قايدان جەتسىن؟ اسىرەسە كوركەم ادەبيەت جەتىسپەيدى. كوركەم نيەت – وركەنيەت وزەگى دەسەك, ول كوركەم ادەبيەت وقۋ ارقىلى قالىپتاسادى», دەپ قوستى سەنات دەپۋتاتى.
سونىمەن قاتار ول اۋىل سپورتىن دامىتۋ ماسەلەسى دە ۋاقىت كۇتتىرمەيتىنىن جەتكىزدى. رەسمي دەرەككە سايكەس, 2 270 ەلدى مەكەندە سپورتتىق نىسان مۇلدە جوق. تيىسىنشە, اۋىل تۇرعىندارى مەكتەپ سپورت زالدارىن پايدالانا الماي ءجۇر.
«مەكتەپ بىتىرگەن اۋىل جاستارى مەن تۇرعىندارى دەمالىستارىن ءتيىمدى وتكىزەتىن, وزدەرىن دامىتاتىن مادەني وشاقتار از, شىعارماشالىقپەن اينالىسۋعا دومبىرا, قولونەر سياقتى قاراپايىم ۇيىرمەلەر جەتىسپەيدى. اۋىلدا مادەني ينفراقۇرىلىم بولماي, كرەاتيۆتى يندۋستريانىنىڭ دامۋى قيىن. اراداعى مادەني الشاقتىق ۇلعايعاندىقتان, اۋىلدان قالاعا اعىلعان جاستار قاتارى ارتىپ كەلەدى. ولاردىڭ قالاعا جاقسى جۇمىسپەن بىرگە, جايلى تۇرمىس, مادەني ورتا ىزدەپ كەلەتىنى انىق. جۇيەسىز ۋربانيزاتسيا مادەني يممۋنيتەتى تومەن مارگينال جاستاردىڭ قاتارىن كوبەيتەدى. كىتاپحاناسى توزعان, باس قوساتىن مادەنيەت ءۇيى ەسكىرگەن, كينو كورۋگە, كونتسەرت تاماشالاۋعا, سپورتپەن اينالىسۋعا جاعدايى جوق اۋىل جاستارى مەن تۇرعىندار سوندا نەمەن اينالىسادى؟ «قازاقستان جاستارى» مەكەمەسىنىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە جاستاردىڭ كوپشىلىگى بوس ۋاقىتىن الەۋمەتتىك جەلىدە (74,3%) جانە ينتەرنەتتە ونلاين فيلمدەر قاراۋمەن (63,6%) وتكىزەدى», دەيدى دارحان قىدىرالى.
ەسكە سالايىق, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جاڭا مەرزىمدەگى العاشقى جارلىعى اۋىلدى دامىتۋ جونىندە بولدى. مۇنى ەسكەرگەن دەپۋتات «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان ىستەر از ەمەس ەكەنىن العا تارتتى.
«2021 جىلدان بەرى كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى ارتىپ كەلەدى. جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ ءۇشىن قارجى ءبولىنىپ جاتىر. ال اۋىلداعى مادەني ءومىردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا قاشان باسىمدىق بەرىلەدى؟ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋال جاقسارىپ, جاڭا مەكتەپتەر سالىنىپ جاتقاندا, اۋىل تۇرعىندارى وزدەرىن جايلى سەزىنۋى ءۇشىن مادەنيەت وشاقتارىن دا جاڭالاۋ شارت. اۋىل جاستارى مەن تۇرعىندارى مادەني ديسكريميناتسياعا ۇشىراماۋى ءتيىس! مەملەكەت باسشىسى قۇرىلتايدا تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن كىتاپحانا اشۋدى ارماندايتىنىن ايتقان ەدى. سوعان سايكەس اۋىل كىتاپحانالارى سالىنا ما؟ جالپى اۋىلدىڭ مادەني ءومىرىن دامىتۋعا ارنايى باعدارلاما بار ما؟», دەپ قورىتىندىلادى سەناتور.
