كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
ءبىر كەزدەرى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى بولعان قۋانىش ەرعاليەۆ الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى جۇرتشىلىققا تانىستىرۋ ماقساتىندا ء«جۇز شەتەلدىك عالىم» جوباسىن قولعا الىپتى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا باستالعان باستامانى جەلى قولدانۋشىلارى دا جاپپاي قولداپ جاتىر. وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە قۋانىش اسىلحان ۇلىمەن از-كەم وي بولىستىك. ونىڭ ايتۋىنشا, كوپشىلىك شەتەلدە جۇمىس ىستەپ جاتقان جەرلەس عالىمدار تۋرالى بىلە بەرمەيدى.
– مينيسترلىكتە قىزمەت ەتكەن ۋاقىتتا شەتەلگە ىسساپارمەن بارعاندا سول جاقتاعى وتاندىق عالىمدارمەن ءجيى جولىعىپ, تانىساتىن ەدىم. وكىنىشتىسى, وزگە ەلدەردەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردە پروفەسسور, وقىتۋشى بولىپ جۇرگەن عالىمدار تۋرالى وتانداستارىمىز بىلمەيدى. جاستار سونداي كىسىلەردىڭ بار ەكەنىن بىلسە, زەرتتەۋلەرىمەن تانىسسا, عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتار ەدى. سوندىقتان بۇل جوبانى ءبىر جاعىنان وتانداستارىمىزعا عىلىممەن اينالىسۋعا باعىت-باعدار بەرسىن دەگەن نيەتپەن, ەكىنشى جاعىنان ەلدەگى عالىمدارىمىز شەتەلدە عىلىم سالاسى بويىنشا جەتىستىككە جەتكەن ارىپتەستەرىمەن كوللابوراتسيا جاساۋعا مۇمكىندىك السا, ولاردى ءبىر-بىرىمەن تانىستىرسام دەگەن ماقساتتا قولعا الدىم. جوبا باستالعالى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراقشالارىمدا عالىمداردان الىنعان سۇحباتتاردى جاريالاپ جاتىرمىن. عىلىمي قاۋىمداستىق, جالپى قوعام بۇل جوبانى جاقسى قابىلداپ جاتىر, – دەيدى بۇگىندە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن قۋانىش ەرعاليەۆ.
اتالعان باعدارلامانىڭ ماقساتى – شەتەلدەگى عالىمداردى ەلگە قايتارۋ ەمەس, سول عالىمدار ازىرلەگەن جوبالاردى جۇرتشىلىققا تانىستىرۋ, قولداۋ كورسەتۋ. پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا, عالىمداردى قايتارماس بۇرىن الدىمەن ولارعا ەلىمىزدە ارنايى زەرتحانالار اشىپ, ينفراقۇرىلىم مەن الەۋمەتتىك جاعدايدى رەتكە كەلتىرۋ قاجەت. ال ازىرشە بۇل جاعى بىزدە اقساپ تۇر.
– قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى, سينگاپۋر, كورەيا سىندى مەملەكەتتەر شەتەلدە اتى شىققان ءوز عالىمدارىن ەلگە قايتارۋعا ارنايى باعدارلامالار جاساعان. جوبالارى قازىر ناتيجەسىن بەرىپ جاتىر. ءبىز دە ءدال سونداي جوبالار ازىرلەگەندە عانا عىلىم قۋىپ, شەكارا اسقان عالىمدارىمىزدى قايتا شاقىرا الامىز. مىسالى, دوس سارباسوۆ, جاندوس وتەعۇلوۆ سىندى پروفەسسورلار 90-جىلدارى اقش-قا بارىپ, سوندا وقىپ, كوپ جىل بويى عىلىممەن اينالىستى. جىلدار بويى تاجىريبە جيناپ, قازاقستاندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى اشىلعاندا ەلگە ورالعان. سايكەسىنشە عالىمدارعا ءتيىستى جاعداي دا جاسالدى. سول سەبەپتى شەتەلدەگى قازاق عالىمدارىنا جاقسى جاعداي جاسالسا, ەلگە ورالىپ, وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا اتسالىسادى دەگەن سەنىمدەمىن, – دەيدى جوبا اۆتورى.
دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن عىلىم مەن بىلىمگە ەرەكشە نازار اۋدارۋ ماڭىزدى. بۇل باعىتتا مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە بىرقاتار تاپسىرما بەرىپ, عىلىم سالاسىنا ءجىتى كوڭىل ءبولىپ وتىرعانى قۋانتادى. سايكەسىنشە عىلىمدى قارجىلاندىرۋ جىل ساناپ ءوسىپ كەلەدى. ءتىپتى جاس عالىمداردى قولداۋ تەتىكتەرى دە ىسكە قوسىلعان. ونىڭ ىشىندە اكادەميالىق دارەجە ءۇشىن اقى تولەۋ, الەۋمەتتىك قولداۋمەن باسپانا الۋ سياقتى جەڭىلدىكتەر دە بار. عىلىمي ماقالالاردىڭ سانى مەن ساپاسى دا جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن قاتار «500 عالىم» جوباسى ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ, زەرتتەۋشىلەر شەتەلدىك تاجىريبەمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك الدى. سونداي-اق ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جانىنان عىلىمنىڭ باسىم باعىتتارى بويىنشا جاس عالىمداردىڭ جۇمىس توبى قۇرىلعان. اتالعان باستاما عالىمدارعا پرەزيدەنتكە ءوز ۇسىنىستارىن تىكەلەي جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى ءارى تالانتتى جاستاردى عىلىمعا تارتۋعا سەپتەسەدى. بىراق مۇنىڭ بارلىعى وتاندىق عىلىم سالاسىن دامىتۋعا ءالى دە ازدىق ەتەدى.
– ەلىمىزدە عىلىم سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن اۋەلى زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن شۇعىلداناتىن جوعارى وقۋ ورىندارىن قولداۋ قاجەت. اسىرەسە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە قىزمەت ەتەتىن عالىمدارعا كوڭىل ءبولىپ, ولاردىڭ عىلىممەن اينالىسۋىنا جاعداي جاساۋ ماڭىزدى. عىلىم مەن كاسىپتىڭ, يندۋستريانىڭ اراسىندا ءوزارا بايلانىستىڭ بولماۋى – بىزدەگى باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى. حالىقارالىق تاجىريبە بويىنشا عىلىم حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن, ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا ۇلەس قوسۋى كەرەك. بۇل عالىمداردىڭ عانا قولىندا ەمەس. اتالعان ولقىلىقتى زاڭنامالىق تۇرعىدان دا رەتتەۋ قاجەت. ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قازىرگى تاڭدا پارلامەنتتە «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالىپ جاتىر. زاڭ قابىلدانسا, بۇل ماسەلە دە ءوز شەشىمىن تابادى. وتاندىق كومپانيالار ەلىمىزدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن, عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, يننوۆاتسيالىق ءوندىرىس نەمەسە عىلىمي زەرتتەۋ ارقىلى ءونىمدى ارتتىرۋعا قارجى قۇيسا, سالىقتان 100 پايىز بوساتىلادى. ال عىلىمي ۇيىمدارمەن سەرىكتەستىك ناتيجەسىندە شىعارىلعان تاۋارلارعا 50 پايىز سالىقتىق جەڭىلدىك قاراستىرىلادى. اتالعان زاڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە ۇلەس قوسارى ءسوزسىز, – دەيدى قۋانىش ەرعاليەۆ.
قازاق عالىمدارىنىڭ شەتەلدە ءجۇرىپ تە بىرقاتار جۇمىس اتقارىپ جاتقانىن كوز كورىپ, قۇلاق ەستىپ ءجۇر. عىلىمعا وشپەس ءىز قالدىرىپ جاتقاندارى كوڭىل كونشىتەدى. دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى مەن ءبىلىمىن بويعا سىڭىرگەندەرى دە جاقسى-اق. عىلىمنىڭ وتانى جوق ەكەنى دە راس. دەگەنمەن ەلگە ەمىرەنىپ, جۇرتقا جۇگىنىپ قىزمەت ەتۋدى دە ۇمىتپاعان ءجون.
ەركەناز قورداباي,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ستۋدەنتى
