ءبىلىمدى تاۋەلسىز باقىلاۋ ماڭىزدى

بەلگىلى پەداگوگ اياتجان اح­مەت­جان ۇلىنىڭ پىكىرىنە دەن قويساق, جەكەمەنشىك مەكتەپتى بيزنەس دەپ قاراۋعا كەلمەيدى. «جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ كو­بەيۋى باسەكەلەستىك تۋدىرا ما؟ بەس ساۋساق بىردەي ەمەس. شوۋ جاساپ وتىرعان جەكەمەنشىك مەكتەپتەر دە بار. مەملەكەتتىك با­قىلاۋ, قاداعالاۋ بولماسا, بۇلاردان وپىق جەۋىمىز مۇمكىن. ء«اي دەيتىن اجا, قوي دەيتىن قوجا» بولماي كىم كورىنگەن جەكەمەنشىك مەك­تەپ اشا بەرسە, ودان ءبىلىم­نىڭ ساپاسى جاقسارمايدى. مەم­لە­كەتتىك باقىلاۋ بولۋى كەرەك.­ مەنى ويلاندىراتىن ساۋال – جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ كاسىبيلىگى. قازىر ءدىندارلار مەن قۇرىلىسشىلار, بيزنەسمەندەر جەكەمەنشىك مەكتەپ اشىپ جاتىر. ءبىلىمنىڭ ساپاسىنا كىم جاۋاپ بەرەدى؟ مەكتەپ قانداي مەنشىك ءتۇرى بولسا دا, بالانىڭ تاع­دىرىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بالا – مەملەكەتتىكى. مينيسترلىكتىڭ كوزقاراسى بىردەي بولۋى كەرەك, اناۋ مەملەكەتتىك مەكتەپ, مىناۋ جەكەمەنشىك مەك­تەپ دەگەن ۇعىم بولمايدى. وسى­نى ۇمىتپايىق. ال ءبىلىم بەرۋ ور­تالىقتارىنىڭ كوبەيۋى ەلىمىزدە ءبىلىم ساپاسىنىڭ ناشارلىعىن كورسەتەدى. ەگەر مەكتەپتە ءبىلىم سا­پالى بولسا, جۇرت بالاسىن ءبى­لىم بەرۋ ورتالىعىنا سۇي­رەي­تىن بە ەدى؟ مەك­تەپتە قاناعات­تا­نارلىق ءبىلىم بەرىلسە, اتا-انا ار­تىق شىعىندالىپ, ءبىلىم بەرۋ ور­تالىقتارىن ىزدەي مە؟», دە­گەن وي ايتادى ول. وسى پىكىر­لەردى جالعاستىرا وتىرىپ, ءبى­رىن­شى كەزەكتە «جەكەمەنشىك مەك­تەپتەردى, قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ور­تالىقتارىن «بيزنەس» دەپ قا­راۋعا بولمايدى» دەگەن تۇسىنىككە كوڭىل اۋدارعىمىز كەلەدى.

ءبىز پەداگوگتەر, مۇعالىمدەر, اتا-انالار وقۋشىلاردىڭ سا­پا­­لى ءبىلىم-تاربيە الۋىندا شە­شۋ­شى ءرول اتقاراتىن ەڭ باس­تى فاك­تورلاردىڭ عىلىمي نە­گىزىن جاق­سى ءبىلۋىمىز كەرەك. بالا­نىڭ ەرتەڭ كىم بولاتى­نىن ايقىندايتىن تۇقىم قۋالاۋ­شىلىق پەن قوعامدىق ورتا مەن تاربيەنىڭ ءمانىن بىلگەنىمىز دۇرىس. ءبىرىنشى كەزەكتە بالانىڭ تۇقىم قۋالاۋ جولىمەن الاتىن تانىمدىق, قابىلەت ەرەكشەلىگى بولسا, كەيىن باسقا تاربيەلىك فاكتورلار وعان نەگىزدەلە وتىرىپ, ودان ءارى دامىپ جەتىلدىرىلەدى. بالانىڭ ءبىر جاعىنا ء«ۇش جاستىق, ءبىر جاعىنا قۇس جاستىق» قويىپ, مەملەكەت ولارعا «جايلى مەكتەپ» ازىرلەپ, اتا-انا بالالارعا قان­داي «شوۋ جاساعانمەن», تا­بيعات و باستا بالاعا نە بەردى, ودان وقۋشى الىس كەتە المايدى. مۇن­دايدى فرانتسۋز حالقى «قۇداي بەرمەگەندى سوربوننا بەرە المايدى» دەيدى. دەمەك, با­لا­نىڭ بارىنە بىردەي جوعارى دەڭ­گەيدە ماتەريالدىق جاعداي جا­سالعانىمەن, ول بالانىڭ بارىنە بىردەي ساپالى ءبىلىم بەرۋدى مەكتەپ قامتاماسىز ەتە المايدى. ياعني تاربيە «بيزنەس» بولا المايدى.

ديداكتيكا عىلىمى زامان تالابىنا ساي وقۋشىلاردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋى كۇندەلىكتى بەرىلىپ جات­قان ءبىلىمنىڭ ناتيجەسىن تۇ­راقتى, جۇيەلى باقىلاپ وتىرۋ­عا تاۋەلدى دەپ قارايدى. الەمدەگى ۇزدىك يننوۆاتسيالىق مەكتەپتەر ءوز جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن ۇنەمى كۇردەلى مونيتورينگتىك باقىلاۋ ارقىلى عانا ساپالى ءبىلىم بەرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ء«بىلىم ساپاسىن انىقتايتىن ولشەم جۇيەسى جا­سالىنبايىنشا, ونىڭ ساپاسىن كوتەرۋ مۇمكىن ەمەس. اقش-تا ءبىلىم ساپاسىن دامىتۋعا بو­لىن­گەن قاراجاتتىڭ 20-25%-ى­ ءبى­لىمنىڭ مونيتورينگتىك, تەكستى­لىك باقىلاۋ جۇيەسىن جە­تىل­دىرۋ­گە جۇمسالادى», دەيدى بەل­گىلى پە­داگوگ-عالىم اسقاربەك قۇسايىنوۆ.

جالپى, ءبىلىم بەرۋدە كەيىنگى جىلدارداعى ەڭ ۇلكەن جەتىستىگىمىز – ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ مودەلىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى. بۇل بىرىنشىدەن, ءبىلىم بەرۋدىڭ كۇن­دەلىكتى ساپالىق دەڭگەيىن, ءبىلىم ستان­دارتىنىڭ ورىندالۋ با­رىسىن جۇيەلى كورىپ وتىرۋعا مۇم­كىندىك بەرەتىن بىرىڭعاي پەدا­گوگيكالىق مونيتورينگتىڭ, با­قى­لاۋدىڭ باستى ەلەمەنتى. ەكىن­شى­دەن, وقۋشىنىڭ ون ءبىر جىل ال­عان ءبىلىمىن, مەملەكەتتىك ستان­دارت­تىڭ ورىنداۋ دەڭگەيىن ناقتى انىقتايتىن ولشەم جۇيەسى.

تەستىلىك سىناق – ەۋروپا ەل­دەرىندە بۇدان بىرنەشە عاسىر بۇ­رىن ەنگىزىلگەن, ءبىلىمدى باعا­لاۋدىڭ وبەكتيۆتى ادىستەرىنىڭ ءبىرى. ونىڭ باستى ارتىقشىلىعى – ءبىلىم بەرۋشى مەكەمەگە تاۋەلسىز باقىلاۋ جۇيەسى, سۋبەكتيۆتى ىقپالدىڭ بولماۋى, باقىلاۋعا ادام­دىق فاكتوردىڭ قاتىسپاۋى, مەملەكەتتىك ستاندارت تالابىنا سايكەس جالپىعا بىردەي ءبى­لىمدى باعالاۋ شكالاسىنىڭ قول­دانىلۋى, ءار وقۋشىنىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىك دەڭگەيىن ايقىن­داپ, ولارعا ۋاقتىلى تالاپ قويۋ ارقىلى ساپالى ءبىلىم بەرۋگە قولايلى جاعدايدىڭ جاسالۋى.

و باستا 2004 جىلى ەلىمىز­دە تۇڭعىش رەت ۇبت مودەلى ەن­گىزىلگەن­دە اسقاربەك قۇ­سايى­­نوۆ «...ول تالاپكەر­ مەن تۇ­لەك­تەردىڭ ءبىلىم ساپا­سىن ءادىل با­عالاۋدى جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى سىباي­لاس جەمقورلىقتى جويۋدى قام­تاماسىز ەتۋى كەرەك» دەسە, سول كەز­دەگى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جانە عى­لىم ءمينيسترى جاقسىبەك قۇلە­كەەۆ: «ۇبت-نىڭ ماقساتى – مۇ­عا­لىمنىڭ ادىلەتسىز باعاسىمەن كۇرەسۋ. وتكەن جىلدارى ءبىز ەرەكشە اتتەستاتپەن ەمتيحاندا «ەكىلىك» العان وقيعالارمەن ءجيى كەزدەستىك. «التىن بەلگىگە» ۇمىتكەرلەر ءوز ءبىلىم دەڭگەيىن 30 پايىزعا عانا دالەلدەي الدى», دەگەن بولاتىن.

ۇبت مودەلىنىڭ ەلىمىزدەگى جال­پى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى اتقارعان تاريحي ميسسياسى – ءبى­لىم ساپاسىنىڭ وسۋىنە قو­لايلى جاعداي جاساۋى. وقۋ ورنىنا تۇلەكتەردى قابىلداۋ, ولار­دىڭ ءبىلىم دارەجەسىنە قاراي جۇر­گى­زىلىپ, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋدا ەرەكشە ءرول اتقاردى. ياعني مەك­تەپكە دە, اتا-انالارعا دا, ءبىلىم مەكەمەلەرىندە دە تاۋەل­سىز, ءبىلىم ۇدەرىسىنە سىرتتاي باقىلاۋ مەن باعالاۋدىڭ بىرىڭ­عاي مونيتورينگتىك جۇيەسىن قا­لىپ­تاس­تىرۋدا ساپالى جالپى ءبىلىم بەرۋدە ءتيىمدى وزىق تاجىريبە جيناقتادى. «...مەكتەپتىڭ مىندەتى – وقۋشىعا ساپالى, تەگىن ءبىلىم بەرۋ. سول ءۇشىن مەكتەپكە ۇكى­مەتتەن قارجى بولىنەدى, مۇ­عالىمدەر سول ءۇشىن ايلىق الادى. وندا جاۋاپكەرشىلىك قايدا؟ ۇستازداردا جاۋاپكەرشىلىك بولۋى كەرەك. مۇعالىمدەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن مينيسترلىك ازاي­تىپ وتىر. 2017 جىلى ەكس-مينيستر ەرلان ساعاديەۆ «مەك­تەپ ۇبت-عا جاۋاپ بەرمەيدى» دەگەن بۇيرىق شىعاردى. وسى بۇيرىق مەكتەپتەن ءبىلىم ساپاسى­نىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن الىپ تاس­تادى. مەكتەپ قازىر بىلىمگە جا­ۋاپ بەرمەيدى, بالاعا باعا قويادى دا وتىرادى. بالا گرانتقا تۇسە مە, تۇسپەي مە, مەملەكەت 11 جىل بالانى نەگە وقىتتى, ۇبت-دان نەگە تومەن بالل الىپ قالدى؟ مەك­تەپ مۇنىڭ بىرىنە جاۋاپ بەر­مەيتىن بولدى», دەيدى پەداگوگ ا.احمەتجان ۇلى.

راس, بۇگىنگى تاڭدا ۇبت مەك­تەپ­تىڭ, ءبىلىم ساپاسىنىڭ رەي­تين­گى بولۋدان مۇلدە قالىپ با­رادى. كەرىسىنشە, ونىڭ ورنىنا قار­قىندى دامىپ كەلە جاتقان باعىت – تەستىلىك باقىلاۋدى جالپى ساباق ۇدەرىسىنەن, ءتىپتى مەكتەپ­تەن تىس, ارنايى اقىلى, كەشكى مەك­تەپتەر, رەپەتيتور ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا ەرەكشە ءمان بە­رى­لە باستادى. قازىر كوپتەگەن ەۋرو­پا ەلىندە رەپەتيتورلىقپەن اي­نالىسۋعا زاڭمەن تىيىم سا­لىن­عان. رەپەتيتورلار وزدە­رى بەر­­گەن ءبىلىمنىڭ ساپاسىنا دا, نا­تيجەسىنە دە جاۋاپ بەر­مەيدى. دەمەك, اقىلى, كەشكى مەك­تەپتەر سانى كوبەيگەنىمەن, وقۋ­شىعا دا, مەملەكەتكە دە ءتيىم­سىز جۇمىس ىستەپ جاتىر. ونى اشىق اي­تاتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى. دي­داكتيكا عىلىمى ءۇشىن بۇل جەردە ساباقتىڭ ءار ەلە­مەنتى قاتاڭ, بىرىڭعاي, ءار ءپان­نىڭ باعدارلاماسىنا سايكەس وقۋ­شىلاردىڭ كۇن سايىن ءبىلىم ستاندارتىن مەڭگەرۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولسا, ونى مەكتەپتەن, ساباق ۇدەرىسىنەن الىپ تاستاعاندا, سوندا مۇعالىمدەر نە ىستەيدى؟

كەيىنگى جىلدارى تۇلەكتەردىڭ «التىن بەلگى» اتتەستاتىن الۋى بۇرىنعىداي بىتىرۋشىلەردىڭ مەملەكەتتىك ۇبت ەمتيحانى ناتيجەسى بويىنشا ەمەس, مەكتەپتە تاپسىرعان ەمتيحاندارىنىڭ قورىتىندىسىنا قاراپ, مۇعالىم­دەردىڭ ءوزى قويعان باعاسىنا قاراي بەرىلەدى. ول «التىن بەلگى» الۋ­شىلاردىڭ ساپا ەمەس, سان جا­عىنان وسىنشا وسۋىنە (رەسپۋبليكا بويىنشا جىل سايىن مىڭداپ وسۋىنە) نەگىز بولىپ وتىر. بۇل – ۇبت-نىڭ بىلىمدىك ءمانىن دۇرىس پايدالانباي وتىرعانىمىزدىڭ ناقتى كورىنىسى.

مەملەكەتتىك تەست سىناعى تۇڭ­عىش رەت جالپى ءبىلىم بەرۋ­دەگى كۇن­دەلىكتى, ارالىق, توق­ساندىق, جىلدىق سان الۋان ءبىلىمدى مونيتورينگتىك باقىلاۋ ادىستەرىنىڭ مەكتەپتە قاتاڭ دي­داكتيكالىق تالاپتارعا ساي جۇزەگە اسۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتتى. ونسىز باعدارلامالىق ماتەريالدى, ستاندارتتى ءار وقۋشىنىڭ جان-جاقتى, جۇيەلى مەڭگەرۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى. وقۋشىنىڭ نەمەسە مۇعالىمنىڭ جاۋاپسىزدىعىنان قانشا باعدارلامالىق ءبىلىم مەڭگەرىلمەدى. قانشاسى تايىز­ مەڭگەرىلىپ, ۇمىتىلدى, ونى تەس­تىلەۋ سىناعى ناقتى كورسەتىپ بەرىپ وتىرادى. ءسويتىپ, وقۋشى دا, مۇعالىم دە, جالپى مەكتەپ­ مەم­لەكەتتىك تەستىلەۋ سىناعى ارقىلى ءوز جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن ناقتى كورە الادى. وقۋشى مەكتەپ باع­دارلاماسىن قانشالىقتى ساپالى مەڭگەرسە, سونشالىقتى جوعارى بالل جينايدى. دەمەك, جو­عارى نەمەسە تومەن بالل جيناۋ­دىڭ دەڭگەيى, ەڭ الدىمەن, وقۋ­شىنىڭ, ودان ءارى مۇعالىمنىڭ ەڭ­بەگىنە تىكەلەي تاۋەلدى. تەستى­لەۋ بالى – وقۋشىنىڭ دا, مۇعا­لىمنىڭ دە ەڭبەگىنىڭ, ءبىلىم سا­پاسىنىڭ ولشەمى. تەوريالىق جاعىنان ديداكتيكا عىلىمى ءۇشىن بۇل جەردە ۇلكەن جاڭالىق جوق. بۇل جەردە اڭگىمە مەكتەپ پراكتيكاسىندا بۇگىنگە دەيىن ءبىرتۇتاس باقىلاۋدىڭ تەستىلىك, مونيتورينگتىك مۇمكىندىكتەرىن ءتيىستى دارەجەدە جۇزەگە اسىرا الماي وتىرعانىمىزدا. تولىقتاي العاندا, تەستىلىك باقىلاۋ بارعان سايىن 5-6 جىل ىشىندە مەكتەپتەگى جالپى ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋدە مۇمكىندىگى مول ەكەنىن ناقتى دالەلدەدى. ءبىر مىسال ايتالىق, ەلىمىزدەگى جالپى ءبىلىم بەرۋدە ۇبت رەيتينگىنىڭ ەڭ جوعارى بولعان 2010 جانە 2011 جىلدارى تەستىلىك باقىلاۋدا تۇلەكتەردىڭ ورتا بالى 84,8-دەن 96,6 بالعا دەيىن كوتەرىلگەن (ول كەزدە تەستىنىڭ ەڭ جوعارى بالى 125 بولاتىن) ەدى. دەمەك, تۇلەكتەر بۇدان ون, ون ءبىر جىل بۇرىن تەستىلىك 125 سۇراقتىڭ 96,6-سىنا دۇرىس جاۋاپ بەرىپ, بۇعان دەيىن دە, كەيىن دە بولماعان 77,2% جوعارى ءبىلىم دارەجەسىن كورسەتتى.

2010 جىلدارى رەسپۋبليكا بو­يىنشا جاڭا ءتيپتى مەكتەپ­تەردىڭ ىشىندە ورال قالاسىنداعى وبلىستىق مامانداندىرىل­عان دارىندى بالالار مەكتەبى تۇلەكتەرىنىڭ تەستىلەۋدەگى ورتاشا بالى (41 وقۋشى) 120,7 بولىپ 100%-ى گرانت نەگىزىندە جوعارى وقۋ ورنىنا قابىلدانىپ, رەس­پۋبليكا بويىنشا ەڭ جوعارى ءبىلىم دەڭگەيىن كورسەتتى. كەيىنگى جىلدارى مۇنداي جوعارى بال­دىق, ساپالىق دەڭگەي جاي مەك­تەپتەر تۇگىل جاڭا ءتيپتى مەك­تەپ­تەردىڭ وزىندە مۇلدە كەزدەس­پەيدى. ءبىرىنشى كەزەكتە, ءبىلىم ستاندارتىنىڭ مەڭگەرىلىپ وتىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ, جاي مەكتەپتەردەن بۇرىن جوعارى سىنىپتاردا بەيىندى ءبىلىم بەرۋدى قاتاڭ, بىرىڭعاي وقۋشىنىڭ قابىلەت-يكەمدىلىگىنە قاراي جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, ولاردى جوعارى وقۋ ورىندارىنا دايارلاۋ – ەڭ الدىمەن, گيمنازيا, ليتسەي, دارىندى بالالار مەكتەبىنىڭ مىندەتى. الايدا بۇگىنگى تاڭدا جاڭا ءتيپتى مەكتەپتەردىڭ وزىندە دە ءبى­لىم ساپاسى جاي مەكتەپتەن كوپ ىلگەرى بولا الماي وتىر. ويتكەنى ءبىلىم ساپاسىن ايقىندايتىن ولشەم جۇيەسىنىڭ السىزدىگى, ۇبت رەي­تينگىنىڭ ەكىنشى كەزەكتە قالۋى ءبىلىم ساپاسىن ۋاق­تىلى ايقىنداپ, ولاردىڭ مار­تەبەسىنە سايكەس قاتاڭ تالاپ قويۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. سوندىقتان ۇبت مودەلىنىڭ, ءبىلىم ساپاسىن وبەكتيۆتى انىقتايتىن قىزمەتىن وزىنە قايتارا وتىرىپ, ونىڭ ساپالى ءبىلىم بەرۋدىڭ باستى فاكتورىنا اينالۋىنا قولايلى جاعداي جاساۋعا ءتيىسپىز.

تەستىلىك باقىلاۋدىڭ باستى قاعيداسى – سىرتتاي تاۋەلسىز باقىلاۋ. ونىڭ ناتيجەسى جوعارى بولۋىنا مۇددەلى قانداي دا بولماسىن سۋبەكتيۆتى فاكتورلار وعان قاتىسپاۋى كەرەك. سوندا عانا تەستىلىك ءبىلىمدى باقىلاۋ, باعالاۋ مودەلى ءبىلىم ستاندارتىنىڭ ورىندالۋ دەڭگەيىنىڭ وبەكتيۆتى كورسەتكىشى بولا الادى. الداعى ۋاقىتتا ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ ورتالىعى نە ۇكىمەتتىڭ, نە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلۋى كەرەك-اق دەيتىن ۇسىنىستى جۇزەگە اسىراتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى. سوندا ۇبت مودەلى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە تاۋەلسىز, ەلىمىزدىڭ جالپى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى ءبىلىم ستاندارتىنىڭ ورىندالۋ دەڭگەيىن سىرتتاي وبەكتيۆتى انىقتايتىن بىرىڭعاي ولشەم جۇيەسى قىزمەتىن اتقارا وتىرىپ, مۇعالىم مارتەبەسىنىڭ وسۋىنە دە, ەڭ باستىسى, ءبىلىم ساپاسىنا وڭتايلى ىقپال ەتەر بىردەن-ءبىر بىلىمدىلىك فاكتورعا اينالعان بولار ەدى.

ناسىپقالي داۋلەتوۆ,

پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

باتىس قازاقستان وبلىسى