شوپان جوق, شيكىلىك نەدە؟

جالعان نامىستىڭ جەتەگى

قوش, سولاي تابىلعان مالشى جىگىت وتباسىمەن كوشىپ كەلدى. جاپ-جاڭا 4 بولمەلى باسپاناعا جايعاستى. قۇلا ءتۇز ەمەس, قالا ماڭى, جان-جاعىندا ەل بار. ونىڭ ۇستىنە بورداقىعا قارايتىن جىگىتتىڭ وتباسىنىڭ جاعدايى تۇگەل جاسالدى. ۇيگە ينتەرنەت پەن تسيفرلى تەلەديدار كىرگىزىلدى. گاز بەن سۋىن تارتىپ, ايلىق ازىق-ت ۇلىگىن الىپ بەرىپ ءجۇردى.

ەندىگىسى – تياناقتى تىرلىك. قورادا قاماۋلى جىلقىعا جەمشوبىن سالىپ, قۇبىردان كەلىپ تۇرعان سۋدى ناۋاعا سارىلداتىپ قۇيۋ – مالشى جىگىتتىڭ جۇمىسى. مۇندا كۇن ۇزاق جىلقىنى ورىستەتۋ جوق. ونىڭ ۇستىنە قالا ماڭىندا قانداي جايىلىم بولسىن. جالاقىسى 150 مىڭنان جوعارى ەدى. باستاپقى ءۇش ايدان استام ۋاقىتتا بورداقىعا قويىلعان ءىرى قارانىڭ بابىنا قاراپ ءجۇردى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, اياق استى جىلقىشى جىگىت «وزگە جۇمىس تابامىن» دەگەن سىلتاۋمەن ءبىر كۇندە ەلىنە كەرى قايتىپتى. مال يەسى ماعان قوڭىراۋلاتادى سول كۇنى.

– ەل اراسىنا شىعىپ ءجۇرسىڭ عوي, مالشى كەرەك, ايتا جۇرەرسىڭ, – دەيدى عوي باياعى. مالشىسىنىڭ بۇل ارەكەتىنەن حابارسىز مەن كەرى سۇراق قويدىم.

– اۋ, وتكەندەگى جىگىتىڭ تىم جاقسى ەدى عوي. وتباسىمەن كوشىپ كەلىپ ورنىققانى قايدا؟

– اي, بۇل قازاقتى قۇرتاتىن بوس اڭگىمە. اعايىندارى ايتادى دەيدى «مال سوڭىندا ءجۇرسىڭ سالپىلداپ, ازىپ-توزىپ». مەن ازدىرىپ-توزدىراتىنداي جاعداي جاسامادىم. ءوزىڭ بىلەسىڭ عوي, باسىندا – جىلى ءۇي ازىق-ت ۇلىگى – مولىنان, جالاقىسى – ۋاقتىلى. ءسىرا, ول جىگىت جالعان نامىستىڭ جەتەگىندە كەتتى-اۋ...

ءيا, ءبىر زاماندا ءتورت ت ۇلىكتى توبەسىنە كوتەرەتىن جۇرت, بۇگىندە ونى باعۋدان ءتۇڭىلىپ ءجۇر. نەگە؟

جارناماسى جاقسى بولعانمەن...

دۇرىس دەيىك, بىراق بارلىق شارۋا قوجا­لىق جوعارىدا ايتىپ كەتكەندەي جاع­داي جا­ساي بەرمەيدى. مال يەلەرى باقتاشىنىڭ باسى­نا «باق قوندىرامىن» دەپ ۋادە ەتكەن­مەن, كوپ جاعدايدا ول ىسكە اسپاي قالىپ جاتادى. ينتەرنەتتە جارناماسى تىم ءتاۋىر, «مالشى وتباسى كەرەك» دەگەن ىزدەۋشىلەردەن كوز سۇرىنەدى. بىلاي قاراساق, ايلىعى دا جوعارى, تۇرمىستىق جاعدايى دا جاقسى قارالعان. ال شىن مانىسىندە وسىعان كەلىسكەن كەيبىر قويشى نە جىلقىشى بولسىن, بۇدان وپىق جەپ جاتادى.

– راس, مال باعۋدا نامىستاناتىن-دى ءبىزدىڭ جىگىتتەر. ونىڭ ۇستىنە جۇرتتىڭ ءسوزى بار. پالەنشە پالەنشەگە جالدانىپ, مال سوڭىندا ءجۇر دەيدى. كەيبىر اعايىن سەنىڭ ادالداپ اقى تاپقانىڭدى دا وسىلاي ءسوز قىلادى. بۇل – ءبىر.

ەكىنشىدەن, كەيبىر قوجايىندار الدايدى, كەيدە اۋىرىپ ولگەن مالدى سەنىڭ موينىڭا ىلە سالادى. تۇسىنەمىز, «مال اشۋى – جان اشۋى» شىعار. بىراق بەلگىسىز سەبەپپەن اجالى كەلگەن ت ۇلىككە مالشىنىڭ نە كىناسى بار؟ جاعداي جاسايمىن دەپ جارىتىمسىز ايلىق بەرەتىن شارۋاشىلىق يەلەرى دە جوق ەمەس. ايتپەسە ء«بارى جاقسى بولادى» دەپ اقىسىنا كەلىسكەنمەن, جوق جەردەن سىلتاۋ تاۋىپ, جالاقىڭا كەلگەندە تايعاناقتايتىن مال يەلەرى جەتەرلىك, – دەيدى اتى-ءجونىن ايتپاۋدى وتىنگەن جەرگىلىكتى مالشى جىگىت.

نامىس دەمەكشى, سونداي «جۇرتتىڭ پىكىرىمەن» ءومىر سۇرەتىندەردىڭ ارقاسىندا ءوز مالىن ءوزى يگەرىپ جۇرگەندەر دە بار.

– جاعداي جاسالعاننىڭ وزىندە مال باعۋعا كەلمەيتىندەر بار. مىسالى, ءبىز قوي باعاتىن شوپان ىزدەۋمەن شارشادىق. جەرگىلىكتى جەردەن بولسا دەيمىن. جەر جاعدايىن, جايىلىم-ءورىستى بىلەدى عوي دەگەن سەنىم عوي. اۋىلداعى بىرنەشە جاس وتباسىنا ايتىپ كوردىم. ءتىپتى ءوز مالىڭدى دا قوسىپ سوندا باقشى دەپ تە ايتتىق تالاي جىگىتكە. كونبەيدى, ودان سىرتقا كەتىپ, قۇرىلىس ىستەگەندى ءتاۋىر كورەدى. قازىر مال شارۋاشىلىعىنا مەملەكەت جاقسى كومەكتەسىپ جاتىر. ءتيىمدى باعدارلامالار بار. كوپ جاستارعا سونى ءتۇسىندىرىپ كەلەمىن, – دەيدى «شارحان» شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى شارحان تىلەۋنازاروۆ.

بىزگە ۆاحتالىق ءادىس كەرەك

وتباسىلىق قوي شارۋاشىلىعىن دامىتىپ جۇرگەن, «جاقىپ» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى, قىزىلوردا­لىق نۇرمان تاحيردىڭ ويىنشا, بىزگە ۆاحتالىق ءادىس كەرەك سياقتى.

– الىس قىستاۋ, جارىق, بايلانىس جوق. جولدىڭ قيىندىعى تاعى بار.  قويشى وتباسىلى بولسا, ونىڭ بالالارىنا مەكتەپ, بالاباقشا كەرەك ەكەنى تاعى انىق. ۆاحتالىق ءتاسىل ەنگىزۋ كەرەك. شوپاندارعا, جالپى مال باقتىرام دەسەك, سول ءتيىمدى.

كوپ جىگىتتەر ايلاپ, جىلداپ يەن دالادا ەكى ءجۇز مىڭداپ اقشا تاپقانشا, ۇيگە كىرىپ شىعاتىن جاقىن جەردەن قاراۋىل بولسام دەپ ويلايدى. سولاي ۋاقىت وتكىزەدى. مال يەسى جاعداي جاساپ, مەن ايتقان ۆاحتالىق ادىسپەن جۇمىس جۇرگىزسە, وندا مال باسىنا قاۋىپ از. باقتاشى دا شارشامايدى, ءتىپتى وعان كومەكشى قوسىپ بەرسە دە ارتىقتىق ەتپەس, – دەيدى ول.

نۇرماننىڭ ايتۋىنشا, كۇنى بويى مال سوڭىندا ءجۇرۋ ءبىر ادامدى قاجى­تىپ جىبەرەدى. ونىڭ دەنساۋلىعى بولماي, اۋىرۋى مۇمكىن عوي. ونىڭ دا اعايىنى, ارالا­ساتىن دوس-جارانى, قاتىساتىن توي مەن ءولىم-جەتىمى بولاتىنى تاعى انىق دۇنيە.

– مەن ءبىر ۋاقىتتارى ءۇش شوپان ۇستاپ وتىردىم. ايلىعى دا سولاي كۇندەرىنە, ياعني ارقايسىسىنىڭ ون كۇنىنە اقى تولەنەدى. ءبىر ادام ءوزىنىڭ ون كۇندىك مىندەتى بىتكەن سوڭ, كەلەسى شوپانعا مالدى وتكىزىپ, ءۇيىنىڭ وزگە دە تىرشىلىگىن ىستەۋگە ۋاقىت تابادى. ال بىلاي وتباسىمەن مالشى اكەلىپ, جىل بويى قىس توڭدىرىپ, جاز كۇن استىندا قاڭتارىپ قوي باقتىرۋ تىم قيىن, – دەيدى قوجالىق توراعاسى.

نۇرمان ايتقان پىكىردى كوپشىلىكتەن دە ەستىپ ءجۇرمىز. مالدى يگەرۋگە ءبىر ادام ازدىق ەتەدى. تۇياقتى مال اۋىرماي تۇرمايدى, شىعىن بولىپ تۇراتىنى دا انىق. جىل سايىن ءتۇرلى اۋرۋعا ءدارى ەكتىرۋىڭ تاعى بار. وسىنداي قيىندىقتان سوڭ مال يەسى مەن باقتاشى اراسىندا تۇسىنبەستىك تۋىندايدى دا, ارتى جانجالعا ۇلاسىپ جاتاتىن جاعداي دا كەزىگەدى.

مالشى مارتەبەسىن ايتقاندا...

قوي دەمەكشى, قولدا بار دەرەكتەردى ايتساق. بۇگىندە ءتورت ت ۇلىك سانىندا ءبىراز ءوسىم بار. بىلتىر جىل سوڭىندا Primeminister.kz رەداكتسياسى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ دامۋىنىڭ ناتيجەلەرىنە ارنالعان شولۋدى ۇسىنعان ەدى. سوندا كورسەتىلگەندەي, 2023 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا ءىرى قارا مال باسى 2,9% (9 ملن باس), ۇساق مال باسى 4% (23,6 ملن باس), جىلقى 8,3% (4 ملن باس), تۇيە 5,3%-عا (277,6 مىڭ باس) وسكەن.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قوي سانىن ارتتىرۋدا بۇرىنعى ماماندار از, سونداي-اق اۋىل اينالاسىنداعى جايىلىمدىق جەر ناشار. قازىر مال جايىلۋعا قولايلى دەگەن 187 ملن گەكتار جەردىڭ دە جىل وتكەن سايىن كۇيى قاشا باستاعانداي. تاعى ءبىر مالىمەت, بىزدە اۋماعى 60 ملن گەكتاردى قۇرايتىن شالعايداعى جايىلىمدار پايداعا اسپاي, تەكتەن-تەك جاتىر.

ەكىنشى ماسەلە, قوي ءونىمىن تۇتىنۋشى ازىق-ت ۇلىك پەن توقىما وڭدەۋ جۇمىستارى مۇل­­دە جوق دەسە دە بولادى. ەتى جەلىنسە دە تەرى­سى مەن ءجۇنى شيكىزات كۇيىندە جارامسىز قالىپ وتىر.

ايتا كەتۋ كەرەك, قازاقستاندا 1990 جىلداردىڭ باسىندا 35,6 ملن باس قوي بولعان. ال 1994-2020 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاندا قوي ەكى ەسە ازايىپتى.

مامانداردىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى قويشىلارعا قاتىستى جەڭىلدىكتەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ءبىر كەزدەگى قازاق كسر ۇكىمەتىنىڭ 1991 جىلعى قاۋ­لىسىن نەگىزگە الۋ كەرەك. ءتىپتى جەكە قوجالىقتارداعى شوپان-مالشىلارعا وسى زاڭ­دىلىقتى جاراتۋ كەرەك سياقتى. وعان جەڭىلدىكپەن زەينەت دەمالىسىنا ەر ازاماتتاردى 55, ايەلدەردى 50 جاستا شىعارۋ قۇقىعى بەرىلگەنى دۇرىس. جايىلىمدىق ۋچاسكەدە قوسالقى جايلارى بار قىزمەتتىك باسپانانى تەگىن بەرىپ, جانار-جاعار­ماي, كوممۋنال­دىق قىزمەتتەر مەن ەلەكتر قۋاتىنىڭ تولەمدەرىنەن بوساتقان ءجون. بالالارىن 17 جاسقا دەيىن مەكتەپ جانىن­داعى ينتەرناتتارعا ورنالاستىرۋ دا بۇل تىزىمگە كىرەدى. جىل سايىن شيپاجاي, دەمالىس ورىندارى مەن باسقا دا ساۋىقتىرۋ مەكەمەلەرىنە جولدامامەن ءبىرىنشى كەزەكتە بارۋى كەرەك. كولىك, جىرتقىشتارعا قارسى ارنايى قارۋ, ازىق-ت ۇلىك قورى, ت.ب. قاجەتتىلەرمەن ۋاقتىلى قامتىلسا, مالشى مارتەبەسى وسەر ەدى.

ءبىر قۋانارلىعى, ەلىمىزدە اتاكاسىپتى ارداقتاپ, ءتورت ت ۇلىكتى تۇلەتۋشىلەردىڭ قاتارى كوبەيگەن. مەملەكەتتىك باعدار­لاما­­لار ارقاسىندا كاسىبىن كەڭەيتىپ وتىر­عان ازاماتتار دا جەتەرلىك. ۇكىمەت قول­داۋى­مەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جەڭىل­دەتىلگەن نەسيەلەندىرۋ بويىنشا وسى سالا­نىڭ ءوسۋ ديناميكاسى قالىپتاسىپ, مال باسى مەن وندىرىلگەن ءونىم جىلما-جىل ۇلعا­­يىپ كەلەدى. مىسالى, وتكەن جىلى اۋىل شا­رۋاشىلىعى سالاسىندا 8,2 ترلن تەڭگەدەن استام ءونىم وندىرىلسە, سونىڭ 3,8 ترلن تەڭگەسى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسىندە.

اينالىپ كەلگەندە, ەڭبەك وسى ت ۇلىك­تەر­دىڭ جاعدايىنا قارايتىن ادامدىكى بولسا كەرەك. قىس سۋىعى مەن جاز اپتابىن جان-تانىمەن سەزىنىپ, مال مەحناتىن تارتىپ جۇرگەن شوپان بولسىن, سيىرشى بولسىن, جىلقىشى بولسىن, ولارعا قولداۋ جان-جاقتى كەرەك. حالىق بەكەر ايتپايدى. «بالىقشى داۋىلدا, ەگىنشى جاۋىندا, ال مالشى ولگەندە تىنادى».

مالدى ايتاسىڭ, پىشاق قايراي الا ما؟

بۇگىنگى كەيبىر وقىعانداردىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى قازاقتىڭ مال باعۋدان قىرى كەتكەن. مال باقپاق تۇگىلى اتقا وتىراتىن قازاقتى دا سيرەك كورەسىز. اتا داستۇردەن قول ءۇزىپ قالعان سوڭ, ونىڭ سەبەبىن الىستان ىزدەۋدىڭ دە قاجەتى جوق شىعار. ايتىلعان پىكىردى مويىنداماسقا لاجىڭ جوق. مۇندايدا ءبىز ءوزىمىز كورىپ جۇرگەن كەمشىلىكتى تىزبەكتەيتىنىمىز بار.

مال باعادى دەيتىن قازاق ىزدەيمىز. بىراق تاعى ءبىر ايتپاسقا بولمايتىن نارسە بار. قوي باۋىزداعاندى كورسە, قالتىرايتىن ۇل كوپ. شاپشىعان قاننان شوشىپ سىرت اينالاتىنداردى كورىپ تە ءجۇرمىز. قازاقتىڭ بۇرىن باسىندا بولماعان جاعداي. سويعان مالدى اياپ, تىزەسى دىرىلدەگەن جىگىتتى كورگەندە قويدى ەمەس, انا سوقتالداي ازاماتتى ايايسىڭ.

راس-اۋ, قۇربان ايتتىڭ كەزىندە ءوز قويىن ءوزى سويا الماي, قاساپشى جاعالاپ كەتەتىندەر دە كوپ بىزدە. كەيبىرى قويدى قالاي جىعۋدى نە ۇستاۋدى بىلمەيدى. ەلەۋسىز نارسە بولۋى مۇمكىن. بىراق اتا كاسىپتەن تىم الشاقتاپ كەتكەنىمىز جاسىرىن ەمەس...