ديحان قامزابەك ۇلى:
– قادىرلى قوناقتار! بۇگىن سىزدەردىڭ قاتىسۋلارىڭىزبەن حالقىمىزدىڭ مىڭداعان جىلعى ءداستۇرىنىڭ ارقاۋى ناۋرىز مەيرامىن تويلاۋدىڭ جاڭا فورماتى تۋرالى پىكىر الماسۋدى ءجون كوردىك. مەملەكەت باسشىسى تاياۋداعى باعدارلامالى سۇحباتىندا ايتقانداي, «ناۋرىز – ەلدىكتىڭ ءداستۇرى, جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋدىڭ ءرامىزى». قازىر زامان وزگەردى, سوعان بايلانىستى قوعامدىق سۇرانىس تا جاڭاردى. ولاي بولسا, ناۋرىزدى جاڭاشا تويلاۋدى قاتارداعى بۇقارادان باستاپ, مامان عالىم-ەتنولوگتەرگە دەيىن كوتەرىپ وتىر. بۇدان مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى مادەني ۇيىمدار, عىلىمي مەكەمەلەر قالىس قالماۋعا ءتيىس. ويتكەنى ءاربىر مادەني ءىس-شارانىڭ عىلىمي نەگىزى مەن ۇيىمداستىرىلۋ جۇيەسى ناقتىلانۋى كەرەك. جاڭاشىل ناۋرىز مەرەكەسى جالپىۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن ورتاق داستۇرگە نەگىزدەلگەنى دۇرىس. ياعني ناۋرىز مەيرامىنىڭ ەل بىرلىگىن نىعايتۋعا ىقپال ەتۋى ماڭىزدى. وسى تۇرعىدان وي-پىكىرلەرىڭىزدى تىڭداساق.
جۇلدىز سۇلەيمەن:
– بۇگىنگى باسقوسۋدىڭ ماڭىزى زور. ويتكەنى وتە وزەكتى ماسەلە تالقىلانىپ وتىر. راسىن ايتقاندا, قازىرگى جاھاندانۋ كەزەڭى قوعام دامۋىنىڭ ءداستۇرلى زاڭدىلىقتارىن وزگەرتتى, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق قاتىناستار جاڭا ساپاعا كوتەرىلدى. سوندىقتان ءومىردىڭ لەزدە وزگەرىپ جاتقان جىلدام ىرعاعى ساياسي, الەۋمەتتىك, مادەني قاتىناستاردى بۇگىنگى كەزەڭنىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارىنا قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىز ەرتەڭگى كۇنىمىزدى ويلاساق, ەلىمىزدىڭ مادەني بولاشاعىنا بايلانىستى عىلىمي زەرتتەۋ بولجامىن جاساۋىمىز قاجەت. كۇن تارتىبىندەگى ناۋرىز مەرەكەسى قوعامنىڭ ىنتىماقتاسۋىنىڭ, بىرلىگىنىڭ فاكتورى بولاتىندىعىنا جاڭاشا ناقتى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, مەملەكەتشىل كوزقاراس قالىپتاستىرىپ, دامىتۋ شارت.
جاھاندانۋ ۇدەرىسى, تەحنولوگيالاردىڭ ۇزدىكسىز دامۋى, جاڭا مەديا, ينتەرنەت, ءتىپتى جاساندى ينتەللەكت مەملەكەتىمىزدىڭ الدىنا جاڭا ساياسي, الەۋمەتتىك مادەني تالاپ قويىپ وتىر. مۇنىڭ رەڭى جىل وتكەن سايىن جاڭاشا قالىپتاسىپ, جاڭاشا دامىدى. سوندىقتان جاھاندانۋ ۇدەرىسى, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جەلىلەر ءومىرىمىزدىڭ قۇرامداس بولىگىنە اينالعان كەزەڭىندە ونىڭ مىندەتتەرىن ەسكەرمەۋ مۇمكىن ەمەس. ەندىگى ناۋرىز مەيرامىن مەرەكەلەۋدە مىنا فاكتورلارعا ءمان بەرۋىمىز قاجەت. ناۋرىز – ەڭبەكتىڭ مەرەكەسى, ەڭبەك ادامىنىڭ مەرەكەسى. ناۋرىز ەسكىدەن ارىلىپ, جاڭا جولعا ءتۇسۋدىڭ, جاڭاشا دامۋدىڭ, جاڭاشا ىزدەنۋدىڭ جولى ەكەنىن ءبىلىم مازمۇنى تۇجىرىمداماسىنا ەنگىزۋ ماڭىزدى. ەڭ باستىسى, ناۋرىز مەرەكەسى – حالقىمىزدىڭ مادەني بىرلىگىن قالىپتاستىرۋشى فاكتور رەتىندە ورتاق قۇندىلىق, سوندىقتان ونى ءبىلىم, مادەنيەت, اقپارات سالاسى ارقىلى ناسيحات جوسپارىن قۇرۋ شارت. مۇنى مەرەكەلەۋدىڭ كونتسەپتۋالدى كونسترۋكتسياسىنان بولەك شىنايى قازاقى بولمىستىڭ, تابيعاتتىڭ, كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەسۋىنىڭ, جاستاردىڭ اراسىندا وتە قۇندى مينيماليزم, ەكولوگيالىق مادەنيەت, ىسىراپشىلدىقتان ارىلۋ ت.ب. مەرەكە مازمۇنىنا ءمانى جوعارى دەپ ويلايمىن. سونداي-اق ەلىمىزدەگى ءتۇرلى ەتنيكالىق توپتاردىڭ قازاق ۇلتىنا ۇيلەسۋىنىڭ, سول ارقىلى تۇتاس ۇلت رەتىندە قالىپتاسۋدىڭ فورمۋلاسى وسى مەرەكەدە دەپ بىلەمىن. بۇل جەردە قازاقى كەڭدىك, مەيىرىمدىلىك فيلوسوفياسىن ازاماتتاردىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنا, مىنەز-قۇلقىنا اينالدىرۋ وزەكتى. مىسالى, ايگىلى دەپورتاتسيا كەزەڭىندەگى قازاقتىڭ ءالسىزدى قولداۋى, ءبىر ءۇزىم ناندى ءبولىپ, تورىنەن ورىن بەرۋى بۇرىنعىداي تەك 1 مامىردا ەمەس, وسى ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ مازمۇنىندا كورىنىس تاپسا يگى دەيمىز. سول ارقىلى كەڭ بولۋىمىز, مەيىرىمدىلىك, كىشىپەيىلدىلىك, ىزەتتىلىك سەكىلدى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ جالپىۇلتتىق ۇستانىمعا اينالۋىنىڭ جاڭا فورماتى ورنىعادى.
جامبىل ارتىقباەۆ:
– بۇل – كوپتەن بەرى قوعامدى ويلاندىرىپ جۇرگەن دۇنيە. ءوز باسىم, ناۋرىز مەيرامى حاقىندا وسىعان دەيىن ءبىراز زەرتتەپ, قالام تەربەدىم. ەستە بولاتىن دۇنيە – ناۋرىزدىڭ ءتۇبىن پارسى مادەنيەتىنە تەليمىز. قاتە. اقيقاتىندا, بۇل مەيرام قولا داۋىرىندە پارسىلارعا ءبىزدىڭ جاقتان باردى. ءسويتىپ, بۇل مەرەكە يران-تۇراندىق سيپات الدى. كەيىن ەۋروپالىق سلاۆيان مادەنيەتىنە ىقپالى ءتيدى. ونىڭ سىرتىندا جالپى ادامزات بالاسى جىلدىڭ جاڭارۋ مەزگىلى كوكتەمدى قارسى الۋ ءداستۇرى ەجەلدەن بار. ءماشھۇر ءجۇسىپ ناۋرىزدى نۇح پايعامبار زامانىنا تەلىپ ءتۇسىندىرۋى دە وسى ءۇردىس نەگىزىنەن الىنعان بولۋى مۇمكىن. بۇل كەزەڭ – جاڭا تاس ءداۋىرىنىڭ نەوليت كەزەڭى. دەمەك بۇل مەيرامنىڭ 12-13 مىڭ جىل تاريحى بار.
ال بۇگىنگى باستى ماسەلە – ناۋرىز مەيرامىن ۇلتتىق ءداستۇرلى تانىم-تۇسىنىك تۇرعىسىنان جاڭعىرتۋ. بۇعان دەيىن ونى تۇساۋكەسەر, بەتاشار, بەسىككە سالۋ سياقتى تاعى باسقا عۇرىپتىق داستۇرلەردى ەسكە تۇسىرەتىن ءراسىم رەتىندە تويلاپ كەلدىك. بۇل ەسكىردى. ونىڭ سىرتىندا كونەدەن كەلە جاتقان ۇعىم « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» دەگەن بار. ۇلىس دەگەنىمىز – مەملەكەت. ياعني بۇل اتاۋدى «مەملەكەتتىڭ ۇلى كۇنى» دەپ تاپسىرلەيمىز. بۇل اتاۋدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى حالىقتىڭ ميىنا ءسىڭىرۋ كەرەك. سونىمەن قاتار «ناۋرىز ايتىستى» جاڭعىرتىپ مەيرامنىڭ رۋحاني بولمىسىن ناسيحاتتاعان ءجون.
كەلەسى كەزەكتە ەستە بولاتىن جايت – بۇل مەيرامدى مەملەكەت قولعا الۋى كەرەك. ارنايى تولىق جۇيەلەنگەن باعدارلاما, تۇجىرىم جاسالۋى كەرەك. ايتپەسە قازىرگى تاڭداعى جۇپىنى بۇقارالىق سيپاتتان اسپاي قالىپ قويادى. سول سياقتى ناۋرىز مەيرامىنىڭ باستى اتريبۋتتارىنىڭ ءبىرى – كورىسۋ ءداستۇرى. بۇنى ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىنە ءتان قۇبىلىس رەتىندە ءتۇسىنىپ ءجۇرمىز. وسى ءداستۇردى وڭىرلىك ەمەس جالپىۇلتتىق دەڭگەيگە كوتەرگەن دۇرىس. ويتكەنى «كورىسۋ» ءداستۇرىنىڭ استارىندا «تاۋباعا كەلۋ», «جاڭارۋ» سياقتى كەمەل تۇسىنىكتەر جاتىر.
تاعى ءبىر قاجەتتى دۇنيە – قالا-كەنتتەرىمىزدە ۇلكەن قالالارداعى جاڭا جىل سياقتى ناۋرىز رامىزدەرى جەتىسپەيدى. بۇعان قازىر وسى مەيرامنىڭ ەرەكشە بەلگىسى بولىپ جۇرگەن «قىدىر اتا» جارامايدى. بۇل قولدان جاساعان اياز اتانى ەسكە تۇسىرەدى.
ديحان قامزابەك ۇلى:
– جامبىل ومار ۇلىنىڭ مىنا پايىمىنان سوڭ ناۋرىز مەيرامىنىڭ مازمۇنىن تولىقتىرۋعا بايلانىستى وي ايتساڭىزدار دەگەن ءوتىنىشىمىز بار.
سەرىك ەرعالي:
– ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى ۇيىمداستىرىپ وتىرعان ءىس-شارانىڭ ماڭىزى زور. بۇل ۋاقىت تۇرعىسىنان دا وتە كەرەك. جاقىندا وسى تاقىرىپتا مادەنيەت جانە اقپارات ۆيتسە-ءمينيسترىنىڭ قاتىسۋىمەن پىكىر الماسۋ ءوتتى. الدا وسىنداي تالقىلاۋلار جالعاسسا دەيمىز. ەلىمىزدە ناۋرىز مەيرامى 1988 جىلدان باستاپ, تويلانىپ كەلەدى. بىراق ونىڭ مەرەكەلىك ءۇردىسى مەن بەلگىلەرى جاڭارماي-اق قويدى. ءتىپتى قازىر جۇرتشىلىق ودان جالىعاتىن كۇيگە جەتتى. ياعني ناۋرىز – بۇقارالىق مەيرام ەمەس, ەتنوگرافيالىق كورىنىسكە اينالدى. ءبىز ونى جالپىۇلتتىق سيپاتقا كوتەرە المادىق. سول سەبەپتى پرەزيدەنتىمىز تاراپىنان مەيرامنىڭ ماڭىزىن ارتتىرىپ, ونىڭ رۋحاني قۋاتىن زاماناۋي جاڭعىرتۋ تۋرالى ايتىلىپ وتىرعانى وتە دۇرىس.
ياعني مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنىسىن ىسكە اسىرۋدىڭ ءبىر جولى – ناۋرىز مەيرامىن ەتنوگرافيالىق سيپاتتاما مەن ساحنالىق كورىنىس ەتۋدەن قاشىپ, ازاماتتىق مەيرام مەن تارتىمدى سالتقا حالىقتى ۇيىرەتىن جانە دە ناۋرىزدىق تانىمدار مەن اتريبۋتتاردى ۇيلەستىرىپ, ادامداردىڭ وزدەرى كىرىسەتىن ءىس-شاراعا اينالدىرعان دۇرىس. بۇعان دەيىنگى ساحنالىق قويىلىمداردان ادا ەتۋ, ەركىن دە ەرىكتى باستامالارعا باستايتىن, بىراق ناۋرىزدىق داستۇرگە كىرىگەتىن جانە زاماناۋي, جاستار قىزىعاتىن, فورماسى جاڭا, مازمۇنى قازاقى-تۇركىلىك تانىمدىق ارەكەتتەردى ۇيىمداستىرۋ قاجەت.
مەملەكەتتىك مەرەكەنى ەتنوكورىنىستەرمەن جالىقتىرۋ – حالىقتىڭ ناۋرىز مەيرامىنا دەگەن كەرى اسەرىن تۋعىزادى. بۇل مەرەكە جالپى حالىققا تارتىمدى فورماتتا, مازمۇنى ۇلتتىق تانىمعا اسەرلى بولۋى كەرەك.
شىن مانىندە, جاڭاشىل مەيرام بىرىڭعاي ەتنوقۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋدىڭ قۇرالى ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. ءبىز وسى قاساڭدىقتان ارىلماي, ناۋرىزدى تارتىمدى مەرەكە ەتە المايتىنىمىز ءوز الدىنا, ەلگە ۇنامدى ەتۋ جولىن تابا المايمىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ناۋرىز – ەتنوستىق مەرەكە ەمەس, جالپىقازاقستاندىق, مەملەكەتتىك مەرەكە ەكەنىن ۇعىندىراتىن فورماتتاعى ءىس-شارانى قولعا الىپ, ۇيلەستىرۋىمىز كەرەك.
ديحان قامزابەك ۇلى:
– قازىر بىزدە ناۋرىز مەيرامىن قارسى الۋدا ءتۇرلى سيپات بار. ءبىر مەملەكەت بولعان سوڭ, مەرەكە شارتى دا ءبىر, نورما دا ءبىر ورىلگەنى ءجون. بۇل – بۇلجىمايتىن قاعيدات. مىسالى, باتىس وڭىرىندە «امال مەرەكەسى» نەمەسە «كورىسۋ كۇنى» دەگەن بار. ءتىپتى كەيبىر ساياسي قايراتكەرلەر, جاۋاپتى ورىندار تاراپىنان «14 ناۋرىز – كورىسۋ كۇنى» مەملەكەتتىك مەرەكە بولسىن دەگەن ۇسىنىس تا ايتىلدى. سوندا ءبىر ناۋرىزعا ءتۇرلى اتاۋ بەرۋ دۇرىس پا؟ وسى مەرەكەدەگى بىرىزدىلىك تۋرالى نە ايتار ەدىڭىزدەر؟
سەرىك ەرعالي:
– بىردەن ايتايىق: 14 ناۋرىز – مۇشەلدىك جىل باسى. «امال كەلدى – جىل كەلدى» دەپ جۇرگەنىمىز – وسى. ديحان مىرزا, ءسىز ايتقانداي, مەملەكەت ءبىر عانا داتاعا باعىنۋ كەرەك. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, «14 ناۋرىز – جىل باسى» بولۋعا ءتيىس. ال 22 ناۋرىز – مەيرامنىڭ قورىتىندى كۇنى. ەرتەدە بابالارىمىز ناۋرىزدىڭ 14-ءى مەن 22-ءسى ارالىعىندا اتاپ وتكەن. بۇل تۋرالى ءماشھۇر ءجۇسىپ جازبالارىندا بار. مەنىڭشە, 14 ناۋرىزعا «جىل باسى» مارتەبەسىن بەرۋمىز كەرەك. بۇنى رەتتەۋدىڭ جولى – ءۇش كۇن تويلايتىن ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ ءبىر كۇنىن 14-ىنە اۋىستىرىپ, مارتەبە بەرۋگە نەگىز بار.
ديحان قامزابەك ۇلى:
– سەرىك مىرزا, ءسىز ايتىپ وتىرعان مەيرامنىڭ داتالىق وزگەرىستەرىن قازىرگى قولدانىستاعى گريگوريان كۇنتىزبەمەن قالاي رەتتەيمىز؟ ونى دا ويلانعان ءجون سياقتى. كەلەسى كەزەكتە ناۋرىز مەيرامىنىڭ رۋحاني-مادەني مارتەبەسىنە ويىسساق. بۇل كۇللى ەتنوستى بىرىكتىرەتىن تەتىك بولۋى قاجەت دەگەن ورايلى پىكىر ايتىلىپ وتىر. وسىعان قانداي وي قوساسىزدار؟
ەرلان رىسقالي:
– ناۋرىز مەيرامىن جاڭارتۋ, جاڭعىرتۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسى ورىندى ايتتى. شىندىعىندا, ناۋرىزدى اتاپ ءوتۋدىڭ جۇيەلى تۇجىرىمداماسى جوق. ءار ءوڭىر, مەكەمە ءارتۇرلى اتاپ وتەدى. بۇل تۇرعىدان بۇقارانى كىنالاۋدان اۋلاقپىز. بىراق ۋاقىت ءوتىپ بارادى, ەس جيىپ, تۇزەلەتىن كەز كەلدى. بىراق وسىنداي ۇلتتىق مەرەكەلەرگە جالپىحالىقتىق ماڭىز بەرۋ, داستۇردەن گورى اقشانى كوپ ويلايتىن ادامدارعا تاپسىرىلادى دا, مادەني شارا ۇلتتىق بوياۋىن جوعالتىپ جاتادى. ءبىز ەۋروپانى دا كورىپ ءجۇرمىز. مەرەكەلىك شارا شىنايى, اقىلعا جانە داستۇرگە قۇرىلسا, باتىس تالعامى ءشىلاپاسىن الىپ, باس يەدى...
ەكىنشىدەن, سەرىك ەرعالي مىرزا ايتقان «ناۋرىز مەيرامى – حالىق جاپپاي قاتىساتىن ورتاق مەرەكە سيپاتىنان ايىرىلىپ, قالىڭ بۇقارا تەك كورەرمەن رەتىندە تاماشالايتىن كۇيگە جەتتى» دەگەن پايىم وتە وزەكتى. الداعى ۋاقىتتا مەيرامدى ۇيىمداستىرۋشىلار وسىنى ەسكەرۋگە ءتيىس.
وسى ورايدا روزا باعلانوۆا اتىنداعى «قازاقكونتسەرت» مەملەكەتتىك اكادەميالىق كونتسەرتتىك ۇيىمى مەملەكەت باسشىسى ايتقان ءۇردىستى جانداندىرۋ ءۇشىن – ناۋرىز ايىنىڭ 22-سىنەن باستاپ, 28-ىنە دەيىن «ناۋرىز – دۋمان» اتتى اپتالىق مادەني ءىس-شارالاردى وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇعان «حالىق قازىناسى» ۇلتتىق ونەر ورتالىعى, «استانا ميۋزيكل» مەملەكەتتىك تەاترى, قازاق مەملەكەتتىك سيمفونيالىق وركەسترىنە قاراستى ونەر بولىمدەرى قاتىسادى.
ال بۇگىنگى تالقىلانعان تاقىرىپقا ويىسساق, ناۋرىز مەيرامى – تەك قازاق ۇلتىنىڭ ماڭدايىنا جازىلعان دۇنيە ەمەس. جوعارىدا پروفەسسور جامبىل ارتىقباەۆ ايتقان ادامزاتتىق سيپاتقا يە مەيرام. دەمەك الداعى ۋاقىتتا بۇل مەرەكەنىڭ رۋحاني-قوعامدىق سيپاتى دا وسى تۇرعىدان ويلاستىرىلۋى قاجەت. بۇل ىسكە ەلىمىزدەگى بارلىق اقپارات قۇرالدارى, مادەني مەكەمەلەر, ساياسي ۇيىمدار, بيلىك بۇتاقتارى جاپپاي جۇمىلعانى ءجون. بولاشاقتا ەتنولوگ عالىمدارمەن اقىلداسا وتىرىپ, قازىرگى مەيرامنىڭ تەتىگى رەتىندە قالىپتاسقان جاداعاي تۇرمىستىق كورىنىستەردى الىپ تاستاپ, كۇللى ادامزاتقا ورتاق, بەرگى جاعىن ايتار بولساق, بارلىق قازاقستان ازاماتىن تۇتاستاندىراتىن قۇندىلىقتاردى ەنگىزگەن دۇرىس. ول ءۇشىن ساپالى بەينەتۇسىرىلىمدەر, تەلەكوپىر ت.ب. جوبالار جاسالسا, ەڭ باستىسى, مەيرامنىڭ رۋحاني وزەگى – ادام بالاسى ءبىر-ءبىرىن سىيلايتىن, قۇرمەتتەيتىن, قادىر تۇتاتىن ۇعىمدار نەگىزىندە قالانسا دەيمىن.
جۇلدىز سۇلەيمەن:
– تەحنولوگيالار جانە جاڭا مەديا دامىعان زاماندا بارلىق ازاماتتار, ونىڭ ىشىندە ءبىلىم سالاسىنىڭ ۇزدىكتەرى, عالىمدار, جاس جازۋشىلار, اقىندار, زيالى قوعامداستىق وكىلدەرى, ينجەنەرلەر, دارىگەرلەر, ديقاندار, سول سەكىلدى قاراپايىم شارۋا, كاسىپ ادامدارى ناۋرىز مەرەكەسىن ناسيحاتتاسا, مەرەكەمەن قۇتتىقتاسا, شىنايى ەڭبەك ادامىنىڭ مارتەبەسىن باعالاۋدى ناسيحاتتاۋ بولار ەدى. ەڭ ۇلكەن ماسەلە – ءبىز ەكونوميكالىق-ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردان بولەك ينتەللەكتۋالدىق دامۋدى, ءبىلىم جيناقتاۋدى, جەكە ءبىر سالانىڭ كاسىبي بىلگىر مامانى بولۋدى, كاسىپتى مىقتاپ يگەرۋدى باسىمدىق رەتىندە ناسيحاتتاۋعا كوشۋىمىز قاجەت. سول كەزدە عانا ەڭبەكتى باعالاۋ, قاراپايىم ەڭبەك ادامىن قۇرمەتتەۋ ارقىلى ناۋرىز مەرەكەسىندە ەڭبەك قۇندىلىعى اياسىندا جاستاردى بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بولار ەدى.
شەرزود پۋلاتوۆ:
– بۇگىن اسا ماڭىزدى تاقىرىپ تالقىلانىپ وتىر. ناۋرىز مەيرامى بۇعان دەيىن ەلىمىزدە قازاق ۇلتىمەن بىرگە وزبەك, تۇرىك, قىرعىز, تاجىك, تۇرىكمەن قاتارلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن تويلانىپ كەلەدى. قالعان ۇلتتار قوناق رەتىندە سىيلانادى. بۇل دۇرىس ەمەس. مەنىڭ ويىمشا, ناۋرىز مەيرامىنان ەشكىم قالىس قالماۋى كەرەك. سونداي-اق بۇل مەيرامدا قازاقستاندى وتانىم دەپ تانىعان باسقا ۇلتتاردىڭ ءداستۇرى, ارمان-مۇراتى, كاسىبى مەن ءومىر ءسۇرۋ ادەبى تولىق كورىنىس تاپقانى ورىندى. ولار وزدەرىن ەلىمىزدىڭ تولىققاندى ازاماتى رەتىندە سەزىنۋى كەرەك.
ءوزىمىزدىڭ كورشى مەملەكەت ءارى تۋىسقان ەل وزبەكستاندا ناۋرىز مەيرامى 20 ناۋرىز كۇنى جالپىتۇركىلىك دەڭگەيدە اتاپ وتىلەدى. وعان تۇركى دۇنيەسى باسشىلارى نەمەسە الەمگە تانىمال بەدەلدى مادەنيەت قايراتكەرلەرى شاقىرىلادى. مىسالى, جىل سايىن وڭتۇستىك وڭىردەگى قازاق-وزبەك اعايىندار تاشكەنتتەگى ناۋرىز مەرەكەسىنە قوناق بولىپ بارادى. مەرەكەلىك قويىلىمدار ۇلكەن ساحنالاردا وتەدى.
وسى ورايدا جەكە ۇسىنىسىم: ناۋرىز مەيرامى تەك تويمەن شەكتەلمەي, تۇركى دۇنيەسىنە تانىس عۇلامالاردىڭ باسىن قوساتىن, كەلەلى كەڭەس وتكىزەتىن زور عىلىمي كونفەرەنتسيالاردىڭ وتۋىنە مۇرىندىق بولسا دەيمىن. سونداي-اق قۇندى قولجازبا, كونە كىتاپتاردىڭ كورمەسى ۇيىمداستىرىلسا, مۋزەيلەردەگى جادىگەرلەر كورسەتىلسە, تۇركى دۇنيەسى ءباسپاسوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ پىكىر الماسۋ الاڭى اشىلسا, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مادەني-رۋحاني توعىسۋلار بولسا دەگەن پىكىر بار. بۇنىڭ تۇركىلىك قاۋىمدى بىرىكتىرۋگە پايداسى تيەر دەگەن ءۇمىت باسىم.
جاسۇلان ناۋرىزباي ۇلى:
– مەملەكەت باسشىسى قاي كەزدە دە ەلىمىزدەگى مەرەكەلىك كۇندەردى اتاپ وتۋدە «توي تويلاۋدان گورى, وي ويلاۋ ماڭىزدى» دەگەندى باسا ايتادى. ءبىز ناۋرىز مەرەكەسىن اتاپ وتەردە وسى ءسوزدىڭ ماڭىزىنا ءمان بەرگەنىمىز ءجون. ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن جاساندىلىق پەن ناۋقانشىلىقتان ادا ەتىپ, مازمۇندى ءىس-شارالاردى حالىقپەن بىرگە اتقارايىق. بۇل مەرەكەدە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا, سونىڭ ىشىندە سان عاسىردان ۇزىلمەي كەلە جاتقان ءان مەن كۇيىمىزگە باسىمدىق بەرىلۋى كەرەك. ءبىر وكىنىشتىسى, بۇگىنگە دەيىن ءبىز ۇلتتىق ونەرىمىز ۇرپاق تاربيەلەيتىن قۇرال ەكەنىن سەزىنبەي كەلەمىز. تاريحىمىزعا قاراساق, حالقىمىزدىڭ باسىنان قيلى وقيعالار ءوتتى. سونىڭ ءبارى ۇرپاقتان -ۇرپاققا ۇلتتىق ونەر ارقىلى جەتتى. قىسقاسى, بار قۇندىلىقتى ونەردەن تابامىز. ەندەشە 14 ناۋرىزدان 23 ناۋرىزعا دەيىن جالعاساتىن ناۋرىز مەرەكەسىندە وسى ۇلتتىق ونەرىمىز ورايىمەن كورىنىس تابۋى قاجەت. سونداي-اق بۇرىن بابالارىمىز بۇل مەيرامدى قالاي اتاپ ءوتتى, سونىڭ ءبارىن بۇگىنگى زامانعا لايىقتاپ, ەلدىڭ جادىنا سىڭىرەتىندەي ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزەيىك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت كورسەتىپ, بالالاردى قۋانتۋ ناۋرىزدىڭ نەگىزى شارتىنىڭ ءبىرى بولسا دەيمىن.
ەرلان رىسقالي:
– ناۋرىزدى قالاي تويلاۋ كەرەك دەگەندە الداعى ۋاقىتتا تاعى باس قوسىپ, وسىعان جاۋاپتى مامانداردى, عالىمداردى, ونەرپازداردى شاقىرىپ, القالى جيىن وتكىزسەك بولار ەدى. ويتكەنى مەرەكەنى وتكىزۋدىڭ جالپى باعدارلاماسىن قۇرۋىمىز قاجەت. باعدارلامادا قازاق جەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ دە ءتول قۇندىلىقتارىن دارىپتەيتىن مادەني ءىس-شارالارى كورسەتىلگەنى ءجون. جالپى, كاسىبي ونەرپازدار قاتىساتىن كونتسەرتتى وتكىزۋ وڭاي ەمەس. ونىڭ وتەتىن ورنى سوعان لايىقتى ما؟ ەگەر ولار اشىق الاڭدا كونتسەرت قويسا, سوعان جاعداي جاسالۋى قاجەت. سونى قولىندا بيلىگى بار ازاماتتارمەن تالقىلاپ, شەشىپ الساق. مۇنىڭ كوپتەگەن سەبەبى بار. ماسەلەن, كاسىبي ونەرپازداردىڭ دەنى شوۋ دۇنيەگە دايىن ەمەس. بۇرىنعى سال-سەرىلەر كەز كەلگەن ورتادا ونەر كورسەتتى. وكىنىشكە قاراي, ءبىز بويىمىزعا باسقا مادەنيەتتى سىڭىردىك. سوندىقتان بۇعان مۋزىكانتتاردى پسيحولوگيالىق جاعىنان دايىنداۋىمىز كەرەك.
ديحان قامزابەك ۇلى:
– ناۋرىز مەيرامىنىڭ رۋحاني-يدەولوگيالىق مازمۇنى – «تاتۋلىق مەيرامى». بۇل كۇنى رەنجىسكەندەر تاتۋلاسادى, وكپەلەسكەندەر كەشىرىسەدى. وسى تەتىكتى ەلدىك ءداستۇر دەڭگەيىنە كوتەرۋگە بولا ما؟
جامبىل ارتىقباەۆ:
– كەز كەلگەن مەملەكەتتە حالىقتىڭ تاتۋلىعى وتە ماڭىزدى. وسىدان ەكى-ءۇش كۇن بۇرىن ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىمەن بىرىگىپ, ۇلت ۇيىستىرۋ تۋرالى 100 بەتتى قامتىعان ءبىر ەڭبەك جازدىم. بۇل يدەيانى 1991 جىلدان باستاعاسى كەلەتىندەر دە بار. حالقىمىزدا باياعىدان كەلە جاتقان باتالاسۋ ءداستۇرى بار. بۇل – ۇلت ۇيىستىرۋ ساياساتىنىڭ ءبىر تەتىگى. ەرتەدە قازاقتىڭ تايپالارى مەن رۋلارى جينالىپ, انت بەرىپ, باتالاسىپ, ەل بولدى. وعان جۇزدەگەن مىسال كەلتىرۋگە بولادى. ناۋرىز مەرەكەسىندە وسى ءداستۇردى قايتا جاڭعىرتساق, ارتىق بولمايدى. ويتكەنى ەلىمىزدە ءبىرتالاي ەتنوس وكىلى تۇرادى. قىسقاسى, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىندە باتالاسۋدى كوتەرۋىمىز كەرەك. ەلدىڭ تاتۋلىعىن وسىلاي ساقتاۋعا بولادى. قازىر ءبىزدىڭ حالقىمىزدا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, ءتۇرلى كيكىلجىڭ كوبەيىپ بارادى. ءبىز اۋەلدەن كەڭپەيىل, دارقان حالىق ەدىك. قۇشاعىمىزعا بارلىعىن تارتتىق. سولاي ءومىر ءسۇرىپ كەلدىك.
وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن مادەنيەت مينيسترىلىگىنە وڭتۇستىك وڭىردە عانا بار ء«لاپار» دەگەن ءداستۇردى قايتا كوتەرەيىك دەپ ءبىر ۇسىنىسىمدى ايتتىم.
بۇل ءداستۇر سول ولكەدە جاقسى ساقتالعان. تۇركىستان مەن شىمكەنت قالاسىنىڭ ماڭايىندا ەسكى ەلدى مەكەندەر كوپ ورنالاسقان. جالپى, وڭتۇستىك جۇرتى ەجەلدەن وتىرىقشىلىققا بەيىم ەكەنى ايان. سولار قۇرعان ونەر ۇجىمدارى بار. سولاردى ناۋرىز مەرەكەسىندە سولتۇستىك وبلىستار شاقىرىپ, ارالاسسا قانداي عاجاپ بولار ەدى. ەل مەن ەل, ونەر مەن ونەر قاۋىشىپ, مارە-سارە كۇي كەشەدى. وسى ءداستۇردى سولتۇستىك وڭىردە جاڭعىرتۋدى ويلاستىرۋ قاجەت.
سەرىك ەرعالي:
– مەنىڭشە, ناۋرىزدىڭ ءداستۇرى وزىنە تولىق جەتەدى. مىسالى, قازاقتا «التىباقان» دەگەن ويىن بار. نەگىزى ول ويىن ەمەس. كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋىنە ارنالعان ماياتنيك. قىز دەگەنىڭ – اي, جىگىت دەگەنىڭ – كۇن. مىسالى, التىباقان كەشقۇرىم قۇرىلادى دا, تاڭ اتقانشا تەربەلەدى. نەگە؟ تاڭدى قارسى العان. مىسالى, ناۋرىزدىڭ 21-ىنەن 22-سىنە قاراعان تۇننەن باس تاڭدى قارسى الۋعا بولادى. ريم تاريحشىسى ءوز ەڭبەگىندە: «ساقتار باس تاڭدى قارسى العاندا 60 بالانى قىزىل ماۋىتقا كيىندىرىپ, توعىز كۇي تارتقان», دەپ جازىپتى. كورنەكتى ەتنوگراف جاعدا بابالىق ۇلى قىتايدىڭ كونە ەڭبەكتەرىندە: «عۇنداردىڭ قاعانى باس تاڭدى قارسى العاندا توعىز كۇي ورىندالدى», دەپ جازعانىن ايتادى. باس تاڭ دەپ كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلگەنىن ايتامىز. ناۋرىزدىڭ ءۇش قاعيداسى بار: جەتى ءدام, جەتى ءۇن, جەتى ءوڭ. جەتى ءدام ناۋرىز كوجەدەن باستالادى.
جۇلدىز سۇلەيمەن:
– بايقاساڭىزدار, مەملەكەت باسشىسى قازاقستان ازاماتتارىن جىل سايىن كورىسۋ كۇنىمەن قۇتتىقتايدى. پرەزيدەنتىمىز بۇل مەرەكەنى ەلدىك پەن ىنتىماققا شاقىراتىن مەيرام دەپ, ۇلتىمىزدىڭ باۋىرمالدىق سالتىنىڭ جارقىن كورىنىسى دەپ ايتادى. كەلگەن جىلدىڭ بەرەكەلى بولۋىن تىلەيدى. سەبەبى بۇل مەرەكەدە بەرەكە مەن ىنتىماقتاسۋدىڭ ناقتى وزەگى بار. ادامنىڭ اداممەن, جىلدىڭ جىلمەن كورىسىپ, قاۋىشقان شاعى. باتىس ءوڭىرىنىڭ تۋماسى رەتىندە «كورىسۋ كۇنى» مەرەكەسىنىڭ ورنى باسقا مەرەكەدەن ەرەكشە ەكەندىگىن ايتقىم كەلەدى. بالا كەزىمىزدەن ەستە قالعانى ءبارى تابيعاتتى ايالاۋمەن بايلانىستى. ءيا, ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت تانىتۋدىڭ جاڭا ءادىسى بولار ەدى.
ديحان قامزابەك ۇلى:
– سەكە, ەسكى گازەتتەردە «جىل باسى – 9 ناۋرىز» دەگەن دە دەرەك بار دەپ قالدىڭىز. وندا باتىس ءوڭىرى مەيرامدى نەگە 14 ناۋرىزدان باستاپ تويلايدى؟
سەرىك ەرعالي:
– كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋى مەن مۇشەلدىك جىل باسى بولەك. ەكەۋى ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلمەيدى. 90 كۇن بولعان قىس مەزگىلى 13 ناۋرىزدا شىعىپ, 14 ناۋرىزدا كوكتەم كىرەدى. كوكتەمنىڭ العاشقى كۇنى – جاڭا جىل. بۇل تۋرالى كوپ مىسال كەلتىرۋگە بولادى. ماسەلەن, شاكارىمنىڭ ۇلى احات اقساقال ءوز كۇندەلىگىندە: «اكەم ايتتى, بۇگىن ەسكىشە 1 مارت, جاڭاشا 14 مارت. قازاقشا جاڭا جىل, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى», دەپ جازعان. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ: «ورىسقا قاراماي تۇرعاندا قازاقتىڭ ناۋرىزداماسىندا بولعان توي مەرەكە قىزىعى بۇحار مەن قوقاندا دا بولماعان. ءۇيسىن تولە ءبيدىڭ زامانىندا ناۋرىزدامانىڭ قادىرى استان, تويدان ىلگەرى بولادى ەكەن», دەپتى. حاكىم ابايدىڭ «جازعىتۇرىم» اتى ولەڭىندە كورىسۋ تۋرالى ايتادى. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ دا ءبىر ولەڭىندە وسىنداي مىسالدى كەزدەستىرەمىز.
ال, 9 ناۋرىز – يۋليان كۇنتىزبەسى بويىنشا بەلگىلەنگەن كۇن.
جاسۇلان ناۋرىزباي ۇلى:
– اسىرەسە ماڭعىستاۋدا 14 ناۋرىزدان باستاپ «كورىسۋ كۇنى» دەپ ۇلكەندەرگە سالەم بەرىپ, اقساقالدىڭ باتاسىن الىپ, ءان شىرقالىپ, كۇي شەرتىلىپ, ءبىر داستارقاندا باس قوسىپ, وتپانتاۋ بيىگىندە اتاپ وتەدى. جالپى, بۇل – سول وڭىردە قالىپتاسقان ايماققا ءمالىم ءداستۇر. بىلتىر ناۋرىزدا «قازاقكونتسەرتتىڭ» ۇيىمداستىرۋىمەن «ەل بىرلىگى – جاڭا قازاقستان» جوباسى اياسىندا گاسترولدىك ساپارمەن بارىپ, وسى مەرەكەنىڭ كۋاسى بولدىق. بۇل ءداستۇردى ساقتاپ, بۇگىنگە جەتكىزگەن ماڭعىستاۋ جۇرتىنا زور العىسىمدى ايتامىن. بايتاق قازاق دالاسىنىڭ ءار وڭىرىندەگى حالىق دۇركىرەتىپ اتاپ وتپەسە دە, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى 14-ىنەن باستاۋ الاتىنىن, وسى كۇندە ماڭىز بار ەكەنىن بىلەدى. مەن تۋىپ-وسكەن جاڭاارقا جۇرتى وسى كۇندە ءبىر-بىرىنە جاقسى ءسوزىن ارناپ, سول كۇننىڭ رايىمەن الداعى كۇندەردى بولجاپ جاتاتىن. وسى ءداستۇردى بىرىزدەندىرىپ ءار كۇنگە ات قويىپ, ايدار تاعىپ جالپى ەل بولىپ قايتا جاڭعىرتقان ءجون.
ەرلان رىسقالي:
– ناۋرىز مەرەكەسىن قازاقستان حالقىن بىرىكتىرەتىن كۇشكە اينالدىرۋ كەرەك دەسەك, بارلىق ءىس-شارا مەملەكەتتىك تىلدە ءوتۋى كەرەك. شىن مانىندە, مەملەكەتتىك ءتىل تۇعىرعا كوتەرىلگەندە ءبىز ۇيىسامىز.
ديحان قامزابەك ۇلى:
– قۇرمەتتى ارىپتەستەر, بۇگىن قازاق باسىلىمدارىنىڭ قارا شاڭىراعىنا كەلىپ, ناۋرىز مەرەكەسىن جاڭاشا وتكىزۋدىڭ سيپاتى تۋرالى وي-پىكىرلەرىڭىزدى ورتاعا سالعاندارىڭىزعا ريزاشىلىق بىلدىرەمىز. بۇل تاقىرىپتى الدىن الا كوتەرىپ وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبى دە بار. ويتكەنى جۇرتشىلىق وسى مەرەكەنىڭ جاڭاشىل مۇراتىمەن تانىسىپ, قۇلاقتانا بەرسىن دەيمىز. سوندا بۇل حالىقتىق مەيرامعا, حالىقتىڭ وي-پىكىرىنە باسپالداق بولادى.
دوڭگەلەك ۇستەلدى دايىنداعاندار –
بەكەن قايرات ۇلى,
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
