تالعام مەن تارازى
قازاق سىن ونەرىندە «سىن – شىن بولسىن, شىن سىن بولسىن» دەگەن اۋەزوۆ قاعيداسى التىن ەرەجەگە بالاندى. سىنشى ساعات قالامى دا بۇل ەرەجەگە تاستاي بەرىك بولدى. نە جازسا دا, ادىلەتتى, تۋراشىل ۇستانىمىنان اينىماي كوركەمدىك قۇبىلىستاردى تامىرىنان تانىپ, شالقار ءبىلىمى مەن كاسىبي تالداۋىن ورە وتىرىپ, شىنايى سىنشىلدىعىمەن شولپان جۇلدىزداي بىردەن جارق ەتتى. جازۋداعى وزىندىك ءستيلى, قالام قۋاتى, وي ولشەمى, سىن دەڭگەيى ادەبيەتشىنىڭ العاشقى قادامىنان ايقىن كورىندى.
دوداعا جاڭا قوسىلعان ساتىنەن-اق وي ۇشقىرلىعى مەن تاپقىرلىعى, تۇيدەك-تۇيدەك اسەرلى تولعامدارىمەن ەرەك شابىسى كورىنىپ, توپ اراسىنان وق بويى وزىق شىقتى. 1974 جىلى ادەبيەتشىنىڭ تۇڭعىش توپتاماسى «سىن مۇراتى» جارىق كورەردە تانىمال سىنشى زەينوللا سەرىكقاليەۆ جاڭا جيناققا تالداۋ جاساپ, وڭ پىكىر ايتادى.
«قولجازبانى باستان-اياق ۇڭىلە قاراپ شىققاندا تۋعان ادەبيەتىمىز جايلى جاناشىرلىقپەن تەبىرەنە تولعانا الاتىن, ومىرگە, ادەبيەتكە ءوز تۇسىنىگى, ءوز جۇرەگى ومىرىمەن بايىپتى بارلاۋ جاساپ, تالدانار شىعارمانىڭ, ءسوز بولار ادەبي قۇبىلىستىڭ سىر-سىپاتىن, تابيعاتىن مەيلىنشە ءادىل تانىپ, ءادىل باعالاۋعا تىرىسقان تالعامپاز, ءبىلىمدى ادەبيەتشىنىڭ قالام ءىزىن تانيسىڭ. س.اشىمباەۆ ماقالالارى, ەڭ الدىمەن, پروبلەمالىق سىپاتىمەن, كوتەرگەن تاقىرىبىنىڭ اكتۋالدى, ومىرشەڭدىگىمەن قىزىقتىرادى», دەپ جازدى زەينوللا سەرىكقاليەۆ.
قالامىنىڭ ۇلتتىق بوياۋىن, رۋحاني جان تازالىعىن, ادالدىعى مەن ار ۇنىنە زەر سالاتىندىعىن كورسەتكەن العاشقى كىتابى سىنشى ساعات شىعارماشىلىعىنىڭ التىن باستاۋىنا اينالدى. سول جيناعى ءۇشىن قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. تۇڭعىش توپتاماسىمەن توپ جارعان ادەبيەتشىنىڭ ودان كەيىن دە كوركەمدىك كوكجيەگى كەڭەيىپ, سىنشىلدىق تارازىسى اۋىرلاي ءتۇستى. بۋىرقانعان قالامىنان «تالانتقا تاعزىم» (1982), «پاراساتقا قۇشتارلىق» (1985), «شىندىققا سۇيىسپەنشىلىك» (1993) كىتاپتارى تۋدى. بۇل ەڭبەكتەردە سىنشى «ادەبيەت – كوركەمسوز فيلوسوفياسى» دەپ ءوزى جازعانىنداي, ءسوز زەرگەرلەرىنىڭ ويلاۋ, جازۋ, ءتىل مادەنيەتى, ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتى مەن سۋرەتكەرلىك كوزقاراسىنا ورامدى پىكىرلەر ايتادى. م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ع.مۇستافين, ءا.نۇرپەيىسوۆ شىعارماشىلىعىنداعى كوركەمدىك يدەيا, ازاماتتىق اۋەن, حالىق ءومىرىنىڭ شىندىعى, ەلدىك سانا, دۇنيەتانىم تەرەڭدىگى, كەيىپكەرلەر جۇيەسى, سيۋجەت قۇراۋ, حاراكتەر سومداۋ, كومپوزيتسيا حاقىندا تەرەڭنەن سۇڭگىپ, تالداۋ جاسايدى. عابيت مۇسىرەپوۆپەن ءۇش سۇحباتىن («مۇسىرەپوۆ تۋرالى تريپتيح») اتالعان جانردىڭ قازاق توپىراعىنداعى وزىق ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى. سونداي-اق ساعات اشىمباەۆتىڭ ونەرتانۋشىلىق قىرى – تەاتر, كينو سىنىنداعى ەڭبەكتەرى دە ءبىر توبە.
سىنشى قالامىنىڭ ەرەكشەلىگى سول, جازۋىنىڭ تۇلا بويىندا قاتقىلدىق جوق. ساعات نە جازسا دا, ءسۇيىپ وتىرىپ جازادى دەيدى. قانداي شىعارما, قاي جازۋشى تۋرالى جوتاعا باتار سالماقتى سىندار ايتىپ وتىرىپ, ەشكىمنىڭ جانىنا سەلكەۋدەي جارا تۇسىرمەۋگە تىرىسادى. بۇل دا ادەبيەتشىنىڭ نازىك جانىنىڭ, باۋىرمال جۇرەگىنىڭ, جالپىلاي ايتساق, ادامگەرشىلىك دەيتىن اسىل ۇعىمنىڭ كورىنىسى ەمەس پە؟
ازاماتتىق اپوگەيى
ازاماتتىق كوزقاراسى مەن سىنشىلىق پايىمى قاتار قابىسقان, تولىسقان ادەبيەتشى ەندى ءبىر كەزدە قوعامعا, اينالاداعى ىشمەرەز ادەتتەرگە, حالىقتىڭ وي دەڭگەيىنە, ادامداردىڭ ادامدىق قاسيەتتەرىنە تەرەڭنەن زەر سالىپ, تولعامدى وي تولعايدى. ادەبيەتشىنىڭ گۋمانيستىك قىرىن تانىتقان «ازاماتتىق فورمۋلاسى» اتتى الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق ماقالاسى – كەمەل ويدىڭ جەمىسى, سىنشىلدىقتىڭ سىرلى كورىنىسى. اۆتور بۇل زەرتتەۋىندە فرانتسۋز جازۋشىسى, فيلوسوف ميشەل دە مونتەننىڭ «حالىق ءوزىنىڭ ازاماتتىق مانيفەسىن سان عاسىرلار بويى قانىمەن دە, جانىمەن دە جازادى. ازاماتتىق مانيفەسى ايقىن ەمەس حالىقتىڭ بولاشاعى دا ايقىن ەمەس», دەيتىن پىكىرىن كەلتىرىپ, ءوزى دە تۇجىرىمدى وي ايتادى. «ادامگەرشىلىكتىڭ اقشاڭقان اپوگەيى – ازاماتتىق», دەپ ناقتى كورسەتەدى. سونداي-اق ءوز ورتاسىنداعى كۇندە كورىپ جۇرگەن وسپادارلىقتى, جايىلعان, سەنىمسىز مىنەزدەردى, تۇراقسىز تيپتەردى سۋرەتتەپ, وي توركىنىن حاكىم ابايدان تارتىپ وتىرادى.
«رۋحاني جۇت – توعىشارلىق, كوزقاراستاعى تايىزدىق, مىنەزدەگى وزىمشىلدىك, دۇنيەتانىمداعى دۇمشەلىك, سەزىمدەگى جەلبۋازدىق, سوزدەگى ەكىۇشتىلىق, نيەتتەگى ارامدىق پەن اشكوزدىلىك, كوڭىلدەگى كورسوقىرلىق پەن پەيىلدەگى تارلىق, كوكەيدەگى تويىمسىزدىق, جۇرىستەگى سۇيىقتىق, پوزيتسياداعى سامارقاۋ بەيتاراپتىق, ارەكەتتەگى جالتاقتىق, قارىم-قاتىناستاعى ەسەپ پەن پايداكۇنەمدىك, پرينتسيپتەگى سولقىلداقتىق, ماقسات-مۇراتتاعى جەر باۋىرلاعان ۇساقتىق, سەنىمدەگى نەمقۇرايدىلىق. وسىنىڭ ءبارى – توعىشارلىق «اۋرۋدىڭ» باستى-باستى سيمپتومدارى», دەپ تۇيەدى.
كەيدە جوسىقسىز ايتا بەرەتىن «باتىس ەۋروپانىڭ پالەنشە مەملەكەتى سىيىپ كەتەدى دەگەن شارتتى سالىستىرۋدىڭ» دۇرىس ەمەستىگىنە توقتالىپ: «ەندىگى جەردە رەسپۋبليكامىزدىڭ رۋحاني مادەنيەتىنە قانشا ەلدى سىيىندىرىپ, قانشا جۇرتتى ءسۇيىندىرىپ وتىرمىز دەگەن فاكتىلەرگە جۇگىنۋىمىز كەرەك. ەش ۋاقىتتا دا جەردىڭ ۇلكەندىگى ۇلتتىق سانا-سەزىم ۇلكەندىگىنىڭ ۇلگىسى بولعان ەمەس جانە بولمايدى دا!» دەپ تۇجىرىم جاسايدى. ءيا, ساعات اشىمباەۆ ۇلتتىڭ ادەبيەتىنە عانا ەمەس, مادەنيەتى مەن رۋحانياتىنىڭ وزىق بولۋىنا دا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى جانە ۇلت جولىندا ءار ازاماتتىڭ ءۇنسىز قالماۋىن تالاپ ەتتى. قازاقتىڭ قىزىل سوزگە ەرگەن داراقىلىقتان ايىرىلۋىن, ەڭ الدىمەن, ازامات رەتىندە ۇندەدى. قوعامداعى ج ۇلىنقۇرتتاردى, توعىشارلار مەن نەمقۇرايدىلاردى تۋرا سۋرەتتەپ, دايەكتى مىسال دا كەلتىرەدى.
ۇلتجاندى سىنشى قوعامداعى بۇلكىلدەپ تۇرعان ءار تامىردىڭ سوعىسىن سەزدى. قازاقتىڭ باسىنداعى ءتۇرلى پروبلەمانى دا جان-جۇرەگىمەن ءتۇيسىنىپ, تولعادى. ۇلتىنىڭ ەرتەڭىن ويلاپ, ەل مەن جەر, ءدىن مەن ءدىل, ءداستۇر مەن ءتىل دەپ تەبىرەنەدى. «تۋعان ءتىلىڭدى ءسۇيۋ دەگەن – ونى ەگجەي-تەگجەي ءبىلۋ, وسى ءتىلدىڭ قۇدىرەتىن پاتشا كوڭىلمەن پاش ەتەتىن اسان اتا مەن ابايدان باستاپ ءبارىن وقۋ دەگەن ءسوز», دەيدى. ابايدىڭ ء«تىل ونەرى دەرتپەن تەڭ» دەگەن سان قاتپارلى ويىنىڭ استارىنا ءۇڭىلىپ, سىرىنا سۇڭگي تۇسەدى.
قايراتكەرلىك قاعيداتى
قۇداي تالانت بەرسە, جاقسى اقىن, ءتاۋىر جازۋشى, كاسىبي سىنشى بولۋعا دا بولادى. ال ازاماتتىق ۇستانىم, ازاماتتىق كوزقاراس, قايراتكەرلىك سىندى الداسپان قاسيەتتەر تالانتتى ادامنىڭ بارىندە بولا بەرمەيدى. سىنشىنىڭ تۋعان ادەبيەتكە سالعان ولجاسىنان بولەك وتانعا, تۋعان حالقىنا, ادىلەت پەن شىندىققا دەگەن ازاماتتىق ۇستانىمى ارقاشان بەرىك بولدى. ادەبيەتشى عۇمىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن جانقالتاسىندا قالامى مەن اقيقاتتىڭ ايناسىن قاتار الىپ ءجۇردى. تاعدىردىڭ ءتۇرلى قالتارىسىندا, قانداي قىزمەتتە جۇرسە دە, تەك شىندىقتى كوزدەدى. اسىرەسە قازاقستان راديو جانە تەلەحابارلار تاراتۋ جونىندەگى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, كەيىننەن توراعاسى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارعان ۋاقىتتا ۇلتتىق ءتىل مەن سانا, ەل تاريحى, رۋحانيات, دەموكراتيا جانە بيۋروكراتيا, تاۋەلسىزدىك, سالت-ءداستۇر, جاستار تاربيەسى, قوعامدىق قۇندىلىقتار حاقىندا تۇشىمدى ويلار تۋىنداتقان «پارىز بەن قارىز», «جۇرەكتەن قوزعايىق!» «قاۋىشۋ» سەكىلدى اۆتورلىق باعدارلامالارى ساعات اشىمباەۆتىڭ ينتەللەكتۋالدىق-شىعارماشىلىق الەۋەتىن, الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق كوزقاراسىن, تۇلعالىق بولمىسىن تانىتتى. جىلدار توعىسىندا ۇلت رۋحانياتى مەن مادەنيەتىنە وراسان ۇلەس قوسقان «پارىز بەن قارىز» حابارى دا بۇگىندە «التىن قوردىڭ» التىن جۇلگەسىنە اينالىپ وتىر.
ازاماتتىق ۇستانىمىنان تانباعان تۇلعا جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەزىندە دە قۇندى دەرەكتەردىڭ ساقتالۋىنا سەبەپشى بولدى. ەل باسىنا الاي-دۇلەي كۇن تۋىپ, اينالا تەڭسەلىپ تۇرعان ساتتە مۇنداي باتىل شەشىمگە بارۋ ءۇشىن ادامعا قانداي قايرات, قانداي مىنەز كەرەك؟ الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن» دەگەن قاعيداتتى ءسوزى دە ساعات تابيعاتىنان الىس كەتپەسە كەرەك-ءتى. ءيا, ساعات اشىمباەۆتىڭ سىنشىلىعى تەك ادەبيەتكە تۇسكەن ساۋلە بولسا, ازاماتتىعى بارشا قازاققا, ۇلتتىڭ ويانۋ جولىنا, تاريحقا تۇسكەن نۇرلى جارىق سىندى.
كوزكورگەندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ساعات اعا ءدال وسى لاۋازىمدى قىزمەتىندە ءجۇرىپ «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اڭىز رەداكتورى شەرحان مۇرتازامەن بىرلەسىپ تەلەۆيدەنيە مەن گازەتتىڭ «قاۋىشۋ» اتتى ەلدىك كەشىن وتكىزەدى. سول شارادا ازاتتىق مۇراتىنا قاتىستى تالاي ماڭىزدى ويلاردىڭ تيەگى اعىتىلادى. «بۇل – جۋرناليستيكانىڭ ەلەۋلى شەبەرلىك سىنىبى بولدى» دەپ ەسكە الادى سول جيىنعا قاتىسقاندار.
ساناتكەر ازاماتتىڭ ادامگەرشىلىگى, قۇشاعىنا تولعان مەيىرىمى, جاقىنعا دا, بوتەنگە دە بىردەي العاداي كوڭىلى مەن اڭعالدىعى – ءبىر بولەك حيكايا. بۇعان ساعات اشىمباەۆتىڭ كوزىن كورگەن, قاتار جۇرگەن, ءىلتيپاتىنا بولەنگەن, شاراپاتى تيگەن اقىن-جازۋشى, ادەبيەتشى, جۋرناليستەردىڭ ەستەلىكتەرى كۋا. سونىڭ ءبىرى – ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ «اعا» دەگەن ماقالاسىن وقىپ, كەڭ جۇرەكتى سىنشىنىڭ العاۋسىز اڭعالدىعىنا ەرىكسىز جىميىپ وتىرمىز.
«ساكەڭ جاقسىلىق جاساۋدان قايتپايتىن جانە سوعان دايىن تۇراتىن. كەيدە ونىسى كۇتپەگەن جاعدايعا دا ۇرىندىرىپ قالاتىنى بولۋشى ەدى. «لەنينشىل جاسقا» ءبىر بارعانىمدا ساباعىمنىڭ جايىن سۇراعىشتاي بەردى. «بالەنشەمەن قالاي ەدىڭ؟» دەپ ءبىر ۇستازىمىزدىڭ اتىن اتادى. «جامان ەمەس», دەيمىن. ء«بىز ەرتەڭ ول كىسىمەن ءبىر جەردە داستارقانداس بولامىز. مەن سەنى ايتىپ قويايىن, وڭ كوزىمەن قاراپ ءجۇرسىن», دەيدى ساكەڭ. «كەرەگى جوق, باسقالاي ءتۇسىنىپ قالار», دەپ جاتىرمىن. ساكەڭ بولاتىن ەمەس, «ول كىسىنىڭ ماعان كوزقاراسى جاقسى, ءوزى ءبىزدىڭ ۇستازىمىز ءارى تۇراقتى اۆتورىمىز. ساعان ءبىزدىڭ قالاي قارايتىنىمىزدى بىلگەنى تەرىس بولمايدى», دەيدى. ەكى-ءۇش رەت قارسىلىق بىلدىرگەنىممەن, ارعى جاعىممەن: «ە, مەيلى, وڭ كوزىمەن قاراسا قاراسىن, ءوتىنىش ايتىپ جاتقانىم جوق قوي», دەيتىندەيمىن... سويتكەن ساكەڭنىڭ «كومەگىنىڭ» ناتيجەسى كوپ كۇتتىرگەن جوق. دۇيسەنبى كۇنى ءدال سول ۇستازىمىزدىڭ لەكتسياسى بولا قالسىن. ءدارىستى تۇيىندەيتىن تۇستا ول كىسى ادام جاس كەزىنەن, ەڭ الدىمەن, وزىنە سەنۋى كەرەكتىگىن, بىرەۋدىڭ قولداۋىمەن ەشكىم الىسقا بارا المايتىنىن, ءوزى ونداي تامىر-تانىستىققا ەشقاشان جول بەرمەگەنىن, الداعى كەزدە دە جول بەرمەيتىنىن ايتىپ كەلدى دە, سوزىنە ناقتى مىسال اتادى...» دەپ جازادى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ. ءيا, بۇل «كەلەڭسىز» وقيعا دا ساعات اعامىزدىڭ بىرەۋگە بولسا ەكەن دەپ تۇراتىن عاجاپ جانىن تانىتادى.
تۇيىندەي كەلە ايتارىمىز: ساعات اشىمباەۆتىڭ ومىرلىك فيلوسوفياسى مىنا نارسەنى ۇعىندىرادى. كەز كەلگەن ادام, ەڭ الدىمەن, ازاماتتىق ۇستانىمىنا ادال بولۋى كەرەك. قايراتكەرلىك – وياۋ جاننىڭ سەرىگى. جانىڭ مەن ءتانىڭدى, جۇرەگىڭدى ۇيىقتاتپا. ىشكى رۋحىڭنىڭ, ىشكى سەنىمىڭنىڭ, اقيقات ايناڭنىڭ الدىندا ارقاشان ادال بول. ومىردە مەيلى كىم بولساڭ دا ازاماتتىق كوزقاراسىڭدى العا ۇستا. قازاق دەپ سوققان ىشكى داۋسىڭنىڭ ءۇنىن وشىرمە, سىرتقا شىعار, اينالاڭا ەستىرت, الەم مويىنداسىن. كوزبەن كورگەنىڭدى كورمەگەندەي بولما, وتىرىك باس شۇلعىپ ءومىر سۇرمە, ءوز ءسوزىڭدى, شىن ءسوزىڭدى ايت.
قىسقا عۇمىرىندا وراسان يگى ءىستىڭ باسىندا بولعان تاۋ تۇلعا ساعات اشىمباەۆ تۋرالى ءالى تالاي جازىلار. ارينە, اردا ازاماتتىڭ ءا دەگەننەن ادەبيەتشىلىگى, سىنشىلىعى ويعا ورالادى. دەسەك تە ۇلت پەن ءتىلدىڭ تاعدىرى تارازىعا ءتۇسىپ, تەربەلىپ تۇرعان تۇستا كوزىمەن كورىپ, جۇرەگىمەن سەزگەنگە بەيجاي قاراماي, ءوز ءۇنىن قوسىپ, اينالاسىنىڭ ءبارى اۋزىن بۋعان ساتتە ۇلتتىڭ ءسوزىن داۋىستاپ ايتقان ساعات اشىمباەۆتىڭ ازاماتتىعى, قايراتكەرلىگى, قاراپايىمدىلىعى قاعيداتشىل, ارقاشان ىزدەنىس ۇستىندەگى مۇراتىمەن قالامگەرلىك تەڭ تۇسەدى دەپ سانايمىز.
