ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» رەسمي پورتالىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, وسى ۋاقىتقا دەيىن باستاماعا 152 ەل مەن 32 حالىقارالىق ۇيىم قاتىسىپ, جوبا اياسىندا قىتايمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى 200-دەن استام قۇجات پەن كەلىسىمگە قول قويىلعان. ون جىلدا قحر ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جولعا» شامامەن 1 ترلن دوللار ينۆەستيتسيا قۇيدى. سونىڭ ىشىندە قازاقستان مەن قىتاي بىرلەسىپ جالپى قۇنى 21,2 ميلليارد دوللاردان اساتىن 52 جوبا جاساستى. الماتى ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس, بۇل جوبالاردىڭ جارتىسى ىسكە اسىرىلىپ, شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن قايتا جاڭارتۋ, اقتاۋدا «CaspiBitum» جاڭا كاسىپورنىن قۇرۋ سەكىلدى جۇمىستار قولعا الىنعان.
ون جىل وتسە دە عالىمدار جوبانىڭ قىر-سىرىن ءالى دە زەرتتەپ كەلەدى. وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى تروي شتەنربەرگ قازاقستان مەن قىرعىزستان ەلدەرىنە زەرتتەۋ جۇرگىزگەن عىلىمي ماقالاسىندا: «باستاما جاريالانعان كەزدە قازاقستان ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جولدان» ۇلكەن پايدا تابۋى مۇمكىن, بىراق ەلدىڭ دامۋى نەمەسە ىشكى قاجەتتىلىگى ءۇشىن جوباعا قاتىسپاعانى دۇرىس», دەگەن ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك قارجىسى وزىنە جەتەرلىك.
«جوبانىڭ ەكىنشى ماڭىزدى ەلى قىرعىزستانمەن سالىستىرعاندا, قازاقستان ءوزىن ءوزى قارجىلاندىرىپ, ينفراقۇرىلىمدى دەربەس باسقارا الادى. ول كاسپي باسسەينىندە ەنەرگيا رەسۋرستارىن جەتكىزۋشى ەل جانە قىتايعا قاراعاندا باتىس مەملەكەتتەرىنە جاقىن ورنالاسقان. ال قىرعىزستاندا مەملەكەتتىك قارىزدىڭ 50 پايىزى قىتايدان كەلەدى», دەدى عالىم. الايدا تۇرىك عالىمى اتابەك ومونكۋلوۆ پەن وزگە دە ساراپشىلار قازاقستاننىڭ ءالسىز جاقتارى بار دەپ سانايدى. «مىسالى, اسكەري جاعداي تۇرعىسىنان ورتالىق ازيا ايماعىندا ەلدىڭ كۇشى ءالسىز. بۇل جاعدايدا ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» سىرتقى كۇش رەتىندە ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ينتەگراتسيانى قولداۋعا كومەكتەسەدى», دەيدى ول. سونداي-اق نەمىس عالىمى ريچارد پومفرەت ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا ايماقتىق قۇبىرلار مەن تەمىرجول ماسەلەلەرى بويىنشا كەلىسپەۋشىلىكتەر بولعانىن جانە ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» اياسىنداعى كەلىسسوزدەر بارىسىندا ەلدەر بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاپقانىن ايتادى.
ساراپشى, عالىمداردىڭ وسى جوبا تۋرالى زەرتتەۋلەرىن تالداساق, كوپتەگەن عالىم اسىرەسە وتاندىق قىتايتانۋشىلار مەن ساراپشىلار ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسى ورتالىق ازيا ەلدەرى, سونىڭ ىشىندە قازاقستان ءۇشىن پايدالى دەگەن پىكىردە.
«ورتالىق ازيا وڭىردەگى ءىرى كولىك-ترانزيتتىك توراپقا اينالۋ ءۇشىن قازاقستان 2015 جىلى «نۇرلى جول» باستاماسىن قابىلدادى. ودان سوڭ قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جولى» مەن «نۇرلى جولدى» بىرىكتىردى. ەكى باستاما دا كولىك, لوگيستيكالىق, ونەركاسىپتىك, ەنەرگەتيكالىق, اۋىلشارۋاشىلىق ەكسپورتىن, ينفراقۇرىلىم مەن ءبىلىم بەرۋدى جاقسارتۋعا, ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا جانە شاعىن جانە ورتا كاسىپورىنداردى قولداۋعا باعىتتالعان. ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسى قازاقستانعا ۇلكەن پايدا اكەلدى, ويتكەنى ول قىتاي ارقىلى تەڭىزگە شىعۋعا قول جەتكىزدى. تسزيانسۋ پروۆينتسياسىنىڭ ليانيۋنگان قالاسىنداعى قىتاي-قازاقستان حالىقارالىق لوگيستيكالىق بازاسى ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسى ىسكە قوسىلعاننان كەيىن سالىنعان العاشقى نىسان بولدى. جۇك پويىزدارى ليانيۋنگان, شىعىس تەرمينال جانە قورعاس, شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىنا قاتىناۋى, وتاندىق استىقتىڭ جاپونياعا, كورەيا رەسپۋبليكاسىنا, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنە يمپورت پەن ەكسپورتتى جەڭىلدەتتى. ماسەلەن, جۇك پويىزى ليانيۋنگاننان الماتىعا دەيىن نەبارى التى كۇندە جەتەدى. وسى ءبىر مىسال ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جولدىڭ» ارقاسىندا قازاقستان ءۇشىن سىرتقى ساۋدانىڭ قانشالىقتى ىڭعايلى بولعانىن كورسەتەدى», دەدى قازاقستان-قىتاي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى گۇلنار شايمەرگەنوۆا.
قىتايتانۋشىنىڭ پىكىرىنشە, قىتايعا قارسى ساياسي شيەلەنىستەرگە, سانكتسيالارعا جانە ساۋدا قاقتىعىستارىنا قاراماستان, ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» اياسىنداعى ساۋدا قارقىن الىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2022 جىلى قىتايدىڭ جوباداعى ەلدەرمەن ساۋدا كولەمى 2 ترلن دوللاردان نەمەسە ونىڭ جالپى سىرتقى ساۋدا كولەمىنىڭ ۇشتەن بىرىنەن اسقان.
ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسىنىڭ ارقاسىندا ورتالىق ازيا ەكونوميكالىق تۇرعىدان جانداندى. ميللياردتاعان ادامنىڭ ومىرىنە وڭ اسەر ەتتى. بۇل باستاما ادامزات ءۇشىن ورتاق بولاشاعى بار قاۋىمداستىق قۇرۋعا كومەكتەسەتىنىنە سەنىمدىمىن», دەپ قوستى گۇلنار شايمەرگەنوۆا.
ال ساياساتتانۋشى, قىتايتانۋشى ءادىل كاۋكەنوۆ قازاقستان قىتايدىڭ كورشىسى بولۋىنان ۇتىپ وتىر دەيدى. ء«بىزدىڭ ەلدەر شەكارالاس, كورشىمىز, مۇنى ەشكىم وزگەرتە المايدى. قىتاي – بۇگىندە الەمنىڭ ەكىنشى ەكونوميكاسى. بۇل ەلمەن بىزدە قاۋىپسىزدىك, ەسىرتكى ترافيگىنە قارسى كۇرەس, ادام ساۋداسى سالاسىندا كوپتەگەن بىرلەسكەن جوبا بار. ءبىز كورشى ەلدەر بولعاندىقتان, بۇل – ءبىزدىڭ ورتاق ىنتىماقتاسقان سالامىز. وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر قىتاي نارىعىندا جەتەكشى بولۋدى قالاپ وتىر. قازىر جەرگىلىكتى بيداي, ەت, بالىق جانە باسقا دا كوپتەگەن ازىق-ت ۇلىك ءونىمىن كورشى ەلگە كەدەرگىسىز جەتكىزىپ وتىرمىز», دەدى قىتايتانۋشى.
ءادىل كاۋكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك جاعدايى جانە ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» جوبالارىنا قاتىساتىن كولىك-لوگيستيكالىق سالانىڭ دامۋى ەڭبەك نارىعىنا ايتارلىقتاي وڭ اسەر ەتتى.
«قازاقستاندا «حالىقارالىق لوگيست» ماماندىعى پايدا بولدى. ستاتيستيكانى قاراساق, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق نارىقتا كورسەتەتىن قىزمەتتەرىنىڭ 30-40 پايىزدان استامى حالىقارالىق لوگيستيكامەن بايلانىستى. قازىر جاستار ماماندىق تاڭداعاندا لوگيستيكالىق قىزمەتتەردىڭ ۇلكەن نارىعى قالىپتاسقانىن نازارعا الىپ, وسى سالانى مەڭگەرۋگە تىرىسىپ جاتىر. ءبىر سوزبەن ايتساق, ءبىز حالىقارالىق ەڭبەك بولىنىسىندە قىتاي, بارلىق ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى ماڭىزدى تەتىككە اينالدىق», دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.
سونداي-اق ساياساتتانۋشى قازاقستانداعى تسيفرلىق ەكونوميكا مەن ينتەرنەت ساۋدانىڭ دامۋى قحر-دىڭ ارقاسىندا ەكەنىن بارلىعى بىلە بەرمەيدى دەيدى. «مىسالى, قىتاي – قولما-قول اقشاسىز تولەمدەردى ەنگىزگەن بىردەن-ءبىر ەل. ءبىز قىتايعا ءجيى باراتىنىمىز سونشالىق, كورشىمىزدىڭ جەتىستىگى مەن تاجىريبەسىن وزىمىزگە ىڭعايلاپ الىپ, جۇيەگە ەنگىزدىك. ءبىز قازىر بۇكىل ەۋرازيادا ماقتان تۇتاتىن قارجى جۇيەمىزدىڭ تابىسىنىڭ ءبىر بولىگىنە قىتايمەن كورشىلەس بولۋ ارقىلى قول جەتكىزدىك», دەدى ءادىل كاۋكەنوۆ.
«قىتاي ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ, حالىقارالىق كولىك, تەمىرجول, تەڭىز قاتىناسىن قۇرىپ, الەمگە شىعۋىنا ىقپال ەتسە, اسىرەسە قارجى قۇيسا, جوباعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ءسوز جوق الىپ ەلگە تاۋەلدى بولادى». ساراپشىلاردىڭ وسى پىكىرىنەن كەيىن قوعامدا تەرىس پىكىر قالىپتاسقانى بەلگىلى. قازاق قوعامى دا سەكەم العانى راس. الايدا كوپتەگەن ساراپشى مەن عالىمنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانعا كەلەر قاۋىپ از. ويتكەنى قازاقستان ءوزىنىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتىنىڭ اياسىندا الىپ كورشىسىمەن قارىم-قاتىناس جاساپ, شەكارادان اسپايدى. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» اياسىنداعى قىتايمەن بايلانىسىن زەرتتەپ جۇرگەن شەففيلد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ىزدەنۋشىسى, ساراپشى ( ۇلىبريتانيا) فرانك ماراككيونە: «قازاقستانداعى قىتايدىڭ ءرولى ەۋرووداق, اقش جانە رەسەيمەن سالىستىرعاندا جوبا بارىسىندا ارتتى دەپ كەسىپ ايتا المايمىز. ارينە, قۇرىلىس, كولىك, ساۋدا سالاسىندا قىتايدىڭ ۇلەسى كوپ. الايدا قحر-دىڭ قازاقستاننان الاتىن مۇناي كولەمى ءبىز ويلاعانداي كوپ ەمەس. سونداي-اق قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسياسىن قاراساق, ءىرى كورشىسى الدىڭعى شەپتە تۇر دەپ تاعى ايتا المايمىز. الدىڭعى قاتاردا – ەۋروپا ەلدەرى. سوندىقتان قىتاي قازاقستاننىڭ قاي سالاسىندا مونوپوليست دەپ ساناۋ قاتە پىكىر», دەيدى.
«قىتايدىڭ ورتالىق ازياداعى بەلسەندىلىگى ارتتى, وعان, ارينە, كۇمان جوق. بىراق ول قىرعىزستان مەن تاجىكستاندا كوپ بايقالادى», دەگەن پىكىردە قىتايتانۋشى فرانك ماراككيونە.
ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسى ەكىنشى ونجىلدىققا قادام باستى. قىتاي جوبانى ءارى قاراي جالعاستىرۋعا نيەتتى. الەم عالىمدارى كەلەسى كەزەڭدە جوبا جەرگىلىكتى حالىققا وڭ اسەرىن تيگىزسە, جەمىستى بولادى دەپ بولجام جاساپ وتىر.
