بۇگىندە قورعانىس مينيسترلىگى قۇرىلىمىندا بۇل قىزمەتتى گەواقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتى اتقارادى. دەپارتامەنت باسشىسى, پولكوۆنيك سەرىك جولدىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ توپوگرافيالىق قىزمەتى 1992 جىلى 30 قاڭتاردا قۇرىلعان. كەيىن وسى كۇن اسكەري توپوگرافتاردىڭ كاسىبي مەرەكەسى بولىپ رەسمي تۇردە بەكىتىلدى. ال بۇگىنگى گەواقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتى شەت مەملەكەتتەر ارمياسىنىڭ جەر تۋرالى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, 2019 جىلى پايدا بولعان. سەرىك جولدىباەۆ العاش قۇرىلعان كۇننەن بەرى وسى سالانى باسقارىپ كەلەدى.
جالپى, گەواقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋ دەگەن نە؟ اسكەري توپوگرافتار مەن گەودەزيستەرگە قانداي مىندەتتەر جۇكتەلگەن؟ توپوگرافتار سوعىس بولۋى ىقتيمال جانە سوعىس بولىپ جاتقان مەكەننىڭ كارتاسىن ازىرلەيدى. ال گەودەزيستەر زىمىراندارمەن جانە باسقا قارۋ تۇرلەرىمەن سوققى بەرىلۋگە ءتيىس نىسانداردىڭ كوورديناتتارىن انىقتاپ, اسكەرلەرگە بەرەدى. كارتا نە ءۇشىن كەرەك؟ ول ارينە جاياۋ اسكەرلەر مەن اسكەري تەحنيكالاردىڭ ءىس-قيمىل جاساۋى ءۇشىن قاجەت. سول ارقىلى ارمياعا باعىت-باعدار بەرەدى, الدىنان كەزدەسۋى مۇمكىن ءتۇرلى كەدەرگىلەردى (سۋ, تاۋ, ت.ب.) ەسكەرتەدى جانە وڭاي وتۋگە بولاتىن جەرلەر جايىندا اقپارات ۇسىنادى. مۇنداي مالىمەتتەر بولماسا, ارينە, اسكەردىڭ العا جىلجۋى مۇمكىن ەمەس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, گەواقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتىنە قارۋلى كۇشتەردىڭ جاۋىنگەرلىك ازىرلىگىن جانە جەدەل دايارلىعىن توپوگەودەزيالىق, ناۆيگاتسيالىق جانە گيدرومەتەورولوگيالىق قامتاماسىز ەتۋدى ۇيىمداستىرۋ مىندەتتەرى جۇكتەلگەن.
ەل قارۋلى كۇشتەرىنىڭ توپوگرافيالىق قىزمەتىنىڭ تاريحى كسرو ورتاازيالىق اسكەري وكرۋگىنىڭ 1969 جىلى 24 ماۋسىمدا الماتىدا قۇرىلعان توپوگرافيالىق قىزمەتىمەن تىعىز بايلانىستى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن 1992 جىلى ءوزىمىزدىڭ توپوگرافيالىق قىزمەتىمىز قۇرىلىپ, كەيىن ول بىرقاتار وزگەرىسكە ۇشىرادى. ءار جىلدارى بۇل سالانى ا.چەرنوۆ, ە.ماۋسىمبەكوۆ, ن.قارابالاەۆ, م.ساماتوۆ, م.جانپەيىسوۆ, س.گەراسيموۆ سىندى پولكوۆنيكتەر باسقارعان.
«قىزمەتتىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندە توپوگەودەزيالىق قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا اسكەردى كارتالارمەن قامتاماسىز ەتۋ, جەرگىلىكتى جەرلەردىڭ ارنايى كارتالارى جانە ماكەتتەرىن دايىنداۋعا كوپ كۇش سالىندى. 1998-2001 جىلدارى توپوگرافيالىق قىزمەتتىڭ دامۋىنداعى ماڭىزدى كەزەڭ بولدى. وسى جىلدارى تسيفرلىق كارتوگرافيا مىندەتتەرىن شەشۋگە ارنالعان «قازاقستان گاج ورتالىعى» قۇرىلىپ, قاعاز كارتالاردى تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى قارقىن الدى», دەيدى س.جولدىباەۆ.
اسكەري ونەر تەورياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى ف.للويد: «جەر – سوعىستىڭ ۇلى ءارى جالعىز كىتابى: كىم ونى وقي الماسا, قاھارمان باتىر دەگەن اتاقپەن شەكتەلىپ, گەنەرال بولۋدان ءۇمىتىن ۇزگەنى دۇرىس» دەگەن. جالپى, توپوگەودەزيالىق قىزمەتتى اسكەري ادامدار «ارميانىڭ كوزى» دەپ تە اتايدى. ويتكەنى اسكەردىڭ العا جىلجۋى, شابۋىلعا شىعۋى ءۇشىن دە ەڭ ءبىرىنشى توپوگرافتار دايىنداعان كارتا مەن گەودەزيستەر بەرگەن كوورديناتتار كەرەك. 2011 جىلدان ەلىمىزدەگى وتاندىق وقۋ ورىندارىنىڭ اسكەري كافەدرالارىندا توپوگەودەزيالىق ماماندىقتىڭ زاپاستاعى وفيتسەرلەرىن دايىنداۋ جۇمىستارى باستالدى. اسكەري ءىس-قيمىل جانە توپوگرافيالىق بارلاۋ جاساۋ اۋماقتارىندا توپوگەودەزيالىق دايىندىق مىندەتتەرىن جەدەل شەشۋگە ارنالعان جىلجىمالى ناۆيگاتسيالىق كەشەندەر ساتىپ الىندى. ولاردىڭ قاتارىندا دالالىق جاعدايدا ساپالى ءارى قىسقا ۋاقىتتا تاپسىرمالاردى ورىنداي الاتىن, ۇشقىشسىز ۇشاتىن اپپاراتتارمەن جابدىقتالعان ءموبيلدى ناۆيگاتسيالىق كەشەندەر دە بار. 2015 جىلدان باستاپ ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باس شتاب فاكۋلتەتىندە «گەواقپاراتتىق جۇيە» جانە «اسكەردى توپوگەودەزيالىق قامتاماسىز ەتۋ» پاندەرى ەنگىزىلدى.
سەرىك جولدىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا گەواقپاراتتىق دەپارتامەنت اسكەردى جەر تۋرالى دالمە-ءدال ءارى شىنايى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ, توپوگرافيالىق, تەڭىز جانە ارنايى كارتالاردى دايىنداۋ مەن باسىپ شىعارۋ, زىمىران اسكەرلەرى مەن ارتيللەريانى جانە اۋەگە قارسى قورعانىس اسكەرلەرىن نەگىزگى استرونوميالىق-گەودەزيالىق مالىمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرىپ كەلەدى.
«قارۋلى كۇشتەرگە تسيفرلىق گەواقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جونىندەگى دەپارتامەنت الدىنا قويىلعان اۋقىمدى مىندەتتەردى ەسكەرە وتىرىپ, قورعانىس ءمينيسترى 2019 جىلدىڭ 27 شىلدەسىندە ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىن گەواقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ جول كارتاسىن بەكىتتى. سونىمەن قاتار ەل پرەزيدەنتى – جوعارعى باس قولباسشى بىزگە گەواقپاراتتىق تەحنولوگيالار باعىتىنداعى اسكەري-عىلىمي الەۋەتىمىزدى ارتتىرۋ بويىنشا تاپسىرما جۇكتەدى. ءبىز الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ تەحنولوگيالىق دامۋ تاجىريبەلەرىن زەردەلەي وتىرىپ, وسى باعىتتا ۇزدىكسىز جۇمىس اتقارىپ كەلەمىز. ايتا كەتسەك, بۇل تۇرعىدا ءبىز تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە ەشكىمنەن قالىپ قويعان جوقپىز, ءتىپتى كوپ جاعدايدا كوش باسىندامىز», دەيدى گەواقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى.
ونىڭ ايتۋىنشا, اسكەرلەردىڭ جاۋىنگەرلىك قىزمەتىنە ەنگىزۋ ءۇشىن زەرتتەلىپ جاتقان زاماناۋي مۇمكىندىكتەردىڭ ءبىرى – ۆيرتۋالدى اقپارات بەرۋ تەحنولوگيالارى. مۇنداي تەحنولوگيالار قازىردىڭ وزىندە دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ارميالارىندا قولدانىلادى. ونى ەنگىزۋ جۇمىستارىن ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانىپ جاتقان كورىنەدى.
«وسى ماقساتتا ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتى تەحنوپاركىنىڭ بازاسىندا پەرسپەكتيۆالى گەواقپاراتتىق تەحنولوگيالار زەرتحاناسىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بىلتىر «ايبالتا» وقۋ-جاتتىعۋىندا قارۋلى كۇشتەر تاريحىندا العاش رەت ءبىز جەردىڭ 3د مودەلىن جانە وندا اسكەرلەردىڭ جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىلدارىن كورسەتۋ ءۇشىن تسيفرلىق پروەكتسيالىق تەحنولوگيالاردى قولداندىق. ونى جاساۋعا اتسالىسقان پولكوۆنيك كوزلوۆ, مايور جانتىلەۋوۆ, اعا لەيتەنانت كانىش سياقتى وفيتسەرلەردى اتاپ وتۋگە بولادى. مۇنداي تەحنولوگيالار بارلىق دارەجەدەگى كومانديرلەرگە جەر تۋرالى وزەكتى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرە وتىرىپ, جەردىڭ تاكتيكالىق قاسيەتتەرىن ەگجەي-تەگجەيلى زەردەلەۋ جانە باعالاۋ ارقىلى ولار قابىلدايتىن شەشىمدەردىڭ جەدەلدىگى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرادى», دەيدى س.جولدىباەۆ.
قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ بارلىق دامىعان ەلى «تسيفرلىق مايدان دالاسىن», ياعني بىرىڭعاي باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋ باعىتىندا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. بۇل جۇيە تىكەلەي ۋاقىت رەجىمىندە سوققى بەرەتىن نىسانداردى تابۋ, اقپارات الماسۋ, بۇيرىق بەرۋ, اسكەر مەن تەحنيكانىڭ جاعدايىن باقىلاۋ سىندى وزەكتى مىندەتتەردى شەشۋگە مۇمكىندىك اشادى. توپوگرافيالىق قىزمەت الدىندا تۇرعان ەڭ قاجەتتى مىندەتتەردىڭ ءبىرى وسى.
س.جولدىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كۇنى ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىندە ەكى جىلجىمالى كەشەن جۇمىس ىستەيدى. ءبىرىنشىسى – ناۆيگاتسيالىق توپوگرافيالىق, ەكىنشىسى – ناۆيگاتسيالىق گەودەزيالىق كەشەندەر. بۇلار بارلىق قاجەتتى جابدىقپەن قامتىلعان: وزدەرىنىڭ ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى بار, سولار ارقىلى جەردى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, كارتانى وزدەرى باسىپ شىعارادى. ال بيىل اسكەري توپوگرافتار قاتارىنا ەلىمىزدىڭ قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنى جاساپ شىعارعان جاڭا 3 تەحنيكا كەلىپ قوسىلعان. وتاندىق ونىمدەر «وڭتۇستىك», «شىعىس», «باتىس» وڭىرلىك قولباسشىلىقتارىنا بەرىلگەن.
