ديحان قامزابەك ۇلى:
– قۇرمەتتى قوناقتار, اەس-كە قاتىستى دوڭگەلەك ۇستەلگە كەلگەندەرىڭىزگە راحمەت. جىل باسىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ء«بىز وزىق ويلى ۇلت رەتىندە تەك قانا العا قاراۋىمىز كەرەك» دەپ اتالعان كولەمدى سۇحباتى جاريالاندى. قوعامدا ۇلكەن رەزونانس تۋدىردى. ەلدەگى وزەكتى ماسەلەلەر اشىق ايتىلا كەلىپ, اتوم ەلەكتر ستانساسىنا قاتىستى دەموكراتيالىق ۇستانىم العا تارتىلدى. اەس قوعامداعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى دەسەك جاڭىلىسپايمىز. سەبەبى ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى مەن كەلەشەكتە وركەندەپ دامۋىنىڭ باسىم باعىتتارى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىككە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى.
پرەزيدەنت سۇحباتتا سالاعا قاتىستى بۇعان دەيىنگى ويىن ساباقتاستىرا ايتتى. ءسويتىپ, اەس سالۋ نەمەسە سالماۋ ماسەلەسىن رەفەرەندۋم ارقىلى حالىقتىڭ تاڭداۋى شەشەتىنىن تاعى دا ءبىر مارتە شەگەلەدى. ويتكەنى اەس-كە قاتىستى حالىقتى تولعاندىرعان بىرقاتار سۇراق پەن ماسەلە ءالى دە بار. مەملەكەت باسشىسى وسىنىڭ ءبارىن سارالاپ, كونستيتۋتسيانىڭ كەپىلى رەتىندە تۇجىرىمدى وي ايتتى.
سىزدەردى اەس-ءتى بىلەتىن مامان, زەرتتەپ جۇرگەن عالىم رەتىندە «قازاقستان ەنەرگيا تاپشىلىعىنان قايتسە قۇتىلادى؟» اتتى دوڭگەلەك ۇستەلگە ارنايى شاقىردىق. ماقساتىمىز – ەل-جۇرتقا اەس-ءتىڭ ماڭىزدىلىعى مەن ءمان-ماعىناسىن تەرەڭىرەك تانىستىرىپ, بايىپتى تۇسىنىك قالىپتاستىرۋ. جاڭا دۇنيەگە جۇرت اۋەلدەن جاتىرقاي قارايتىنى بەلگىلى. تۇركسىب تەمىر جولى تارتىلعاندا دا حالىق قارسى بولدى. ويلى اقىن-جازۋشىلارىمىز دا پويىزدان قاۋىپ كورىپ, قورقىنىشقا بوي الدىرعانى راس. ءسويتىپ, قارسى شىعارما دا جازدى. سەبەبى اقىن حالىقتىڭ ويىن, سەزىمىن جەتكىزەدى.
ۋاقىت كورسەتكەندەي, ەلدىڭ بارلىق ايماقتارىنا توسەلگەن تەمىر جولدار ەل تۇرمىسىنىڭ تۇزەلىپ, وركەنيەتكە ىلەسۋىنە ۇلەسىن قوستى. سول سياقتى جاسىل ەنەرگيانىڭ تۇراقتى ءارى قۋاتتى كوزى سانالاتىن اەس-ءتىڭ دە يگىلىگى مەن مول تابىسىن دۇرىس پارىقتاي الماي جاتقان شىعارمىز. دەسەك تە, اەس ءبىزدىڭ حالىققا اسا جات دۇنيەدە ەمەس. ماڭعىستاۋدىڭ ورتالىعى اقتاۋدا اەس نەشە جىل جۇمىس ىستەپ تۇردى. ال 1957 جىلدان بەرى كۋرچاتوۆتا – 2, الماتىدا 1 رەاكتور ءالى كۇنگە جۇمىس ىستەپ جاتىر. ونىڭ قىزمەتىنە مۇقتاج الىس-جاقىن شەت ەلدەردىڭ دە تاپسىرىستارىن ورىنداپ بەرىپ وتىر.
الەمدە مادەنيەت پەن رۋحانياتتا الدىڭعى قاتاردا سانالاتىن فرانتسيا ەلى اتوم ونەركاسىبىن تەرەڭ يگەرىپ, ەنەرگيا وندىرۋدە دە جەكە-دارا كوش باستاپ تۇر. وتكەن جىلى فرانتسيا پرەزيدەنتى ماكرون ەممانۋەل رەسمي ساپارمەن ەلىمىزگە كەلگەندە وسى اڭگىمەنىڭ كۋاسى بولدىق. وسىدان 20 جىل بۇرىن وڭتۇستىك كورەياعا جولىم ءتۇستى. وندا دا وسى ءوندىرىستىڭ وراسان دامىعانىن كوردىك. ول مەملەكەتتەر قازاقستانمەن ۇنەمى ىنتىماقتاستىقتا بولعىسى كەلەدى. سەبەبى بىزدە ۋران شيكىزاتىنىڭ مول قورى بار. وسى بايلىقتىڭ ۇستىندە وتىرعان ءبىزدىڭ حالىمىز وزدەرىڭىزگە ايان.
مەملەكەت باسشىسى وتكەن جىلى 1 قىركۇيەكتەگى «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى جولداۋىندا اەس تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزىپ, سالىنىپ-سالىنباۋىن رەفەرەندۋم ارقىلى حالىق تاڭداۋى شەشەتىنىن ايتتى. دەگەنىمەن, اۋقىمدى ماسەلەگە ماماندار مەن عالىمداردى جۇمىلدىرىپ, ولاردىڭ وي-پىكىرىن ءبىلۋ ماڭىزدى ەكەنىنە نازار اۋداردى.
قازىر ەلگە اەس-ءتىڭ كوكەيكەستىلىگى مەن ەنەرگيا قۋاتىنىڭ جەتىسپەۋى قانداي دەڭگەيدە؟ سۇراققا پروفەسسور ماناربەك قالىم ۇلى جاۋاپ بەرسە, دۇرىس بولار ەدى.
ماناربەك قىلىشقانوۆ:
– بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قارا شاڭىراعى – Egemen Qazaqstan گازەتى اەس تاقىرىبىن كوتەرىپ, ەلدىڭ كەلەشەك تاعدىر-تالايىندا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن ەنەرگيا قاۋىپسىزدىگىنە ارناپ دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرعانىنا قۋانىشتىمىن. ەڭ باستىسى – ازىق-ت ۇلىك پەن اسكەري قاۋىپسىزدىك. ايتسە دە ءبىر كۇن ەلەكتر ەنەرگياسى بولماي قالسا, ونىڭ عالامات شىعىنىن تۇگەل ەسەپتەپ شىعۋ, ايتىپ ءتۇسىندىرۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى ونداي جاعدايدا ازىق-ت ۇلىك وندىرە المايسىڭ, مىقتى اسكەري قورعانىس بولمايدى, ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ءبارى توقتايدى, بۇكىل ينفراسترۋكتۋرا قيرايدى, قۇلايدى. وسى جاعىنان قاراعاندا, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك الدىڭعى ەكەۋىنەن ەشقانداي كەم ەمەس. سوندىقتان بۇل سۇراق ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ىشىندەگى اسا ماڭىزدى شارا دەپ ايتامىز. ء«بىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق». دەنساۋلىقتىڭ ار جاعىندا تۇرعان كىسىنىڭ قاۋقارى, قۋاتى دەسەك, مەملەكەتتىڭ قاۋقارى, قۋاتى ەنەرگيامەن بايلانىستى ەكەنى تۇسىنىكتى. ەكونوميكا سالاسىندا ەلەكتر قۋاتىنىڭ ورنى ەرەكشە. ءتىپتى, ونى تاۋەلسىزدىكتى ايقىندايتىن ماڭىزدى اتريبۋت دەۋگە دە بولادى.
سالاداعى ءار ويدى, اقپاراتتى ۇنەمى ساراپتاپ وتىرۋعا تىرىسامىن. اشىعىن ايتقاندا بۇگىننىڭ وزىندە, ەلىمىزدە ەنەرگيا جەتىسپەۋشىلىگى بايقالا باستادى. اسىرەسە وڭتۇستىك وڭىرلەردە. جەتىسپەگەن ەنەرگيانى ساتىپ الامىز. ويتكەنى ەنەرگيانىڭ قاتىسى بار بۇكىل ەل تىرشىلىگىن توقتاتىپ قويۋعا استە بولمايدى. ال ونى ساتىپ الۋ تىم قىمبات. وسىلاي وتىرا بەرسەك, ەل تابىسى بوتەن ەلدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا جۇمىس ىستەيدى.
بۇل ماسەلەگە تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى رەتىندە قاراعان ءجون. ەلگە قاجەت ەنەرگيانىڭ شيكىزاتى مەن باسقا دا ماڭىزدى اتريبۋتتارى وزىمىزدە بولا تۇرىپ, ونى دۇرىس پايدالانا الماساق, ەلدىگىمىزگە سىن ءارى زور مۇمكىندىكتى جىبەرىپ الامىز. وسىندا وتىرعان مامان, عالىم ازاماتتار «اەس قۇرۋدى 10 جىل بۇرىن باستاۋىمىز كەرەك ەدى. سوندا قازىرگىدەي ەنەرگيا تاپشىلىعىنا ۇرىنباعان بولار ەدىك», دەدى. مەن بۇل ويدى قۇپتايمىن. الەمدىك ساياسات كۇردەلى بولىپ تۇرعان كەزدە ءتۇرلى سەبەپتەر بولعان شىعار. ال ەندى ءدال بۇگىن ىسكە كىرىسپەسەك, وركەنيەتكە ىلەسۋدەن كەش قالامىز.
مەملەكەت باسشىسى ەلگە تاعدىرشەشتى ماسەلەنى رەفەرەندۋم ارقىلى ناقتىلاۋدى ۇسىنعانى حالىقتىڭ كوڭىلىن ءدوپ باستى. الەمدەگى ساۋاتتى, ءبىلىمدى ەلدەردىڭ قاتارىندا تۇرمىز. حالىقتىڭ دۇرىس تاڭداۋ جاسايتىنىنا سەنىم ارتقانىمىز ابزال. دەسەم دە حالىققا اقپاراتتى ءتۇزۋ جەتكىزۋ جاعى ازداپ كەمشىن بە دەگەن وي دا جوق ەمەس. وسكەمەندە اەس-كە قاتىستى جيىنعا ادەيىلەپ بارىپ قاتىستىم. سوندا ينتەرنەتتەن, الەۋمەتتىك جەڭىل-جەلپى جەلىلەردەن اقپاراتتاردى تام-تۇمداپ وقىپ الىپ, كەيبىرەۋلەر سونى جالاۋلاتىپ وتىر. ونىڭ بىردە-ءبىرى دالەلدەنبەگەن, جالعان مالىمەتتەر. قازىرگى عىلىمي جەتىستىكتەر مەن ەنەرگيا قاۋىپسىزدىگىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن جايدارى تىلمەن ءتۇسىندىرىپ ايتىپ بەرگەن ەدىم, كوكىرەگى اشىق, كوڭىلى وياۋ كوپشىلىكتىڭ بەتى بەرى قارادى.
ەلدەگى اتوم سالاسىنىڭ يگەرىلۋى مەن دامۋىنا توقتالايىن. قازاقستان الەمدەگى ازاماتتىق ءارى اسكەري سالادا ۋراننىڭ 40 پايىزعا جۋىعىن وندىرەدى. ۋران بويىنشا الەمدە قور جاعىنان – ەكىنشى, ال ونى ءوندىرۋ تۇرعىسىندا – ءبىرىنشى ورىنداعى ەلمىز. بۇل – جاراتقاننىڭ قازاققا بەرە سالعان مول بايلىعى. كەننىڭ جەراستى ورنالاسۋى وتە جاقسى. ول قۇم تۇرىندە, ياعني جەر استىندا ەرىتۋ ادىسىمەن وندىرىلەدى. شاحتا قازبايمىز. ۇڭعىمانى بۇرعىلاپ, قىشقىل ەرىتىندى قۇيادى دا, قۇمدى ەرىتىپ, ەرىتىندىنى جەر بەتىنە سورعىلار ارقىلى سورىپ الادى. بۇل ءادىس – ەكولوگيالىق جاعىنان وتە ءتيىمدى امالدىڭ ءبىرى. نەگە 40 پايىز عانا ۋران الىپ وتىرمىز. ويتكەنى باسقالارعا قاراعاندا الدەقايدا پايدالى ءارى جەڭىل ءتاسىل قولدانامىز.
مەن جۇمىس ىستەيتىن ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتىندا از بايىتىلعان ۋراندى تازالاپ, تازا شيكىزات ءوندىرىپ الامىز. ونى زوۋ (زاكيس-وكيس ۋرانا) دەپ اتايدى. ول ءارى قاراي رەسەي اۋماعىندا تولىق بايىتىلادى. سەبەبى تابيعي جاعدايدا العان ۋراندى تولىق تازارتقان كۇيىندە دە رەاكتورعا سالۋعا بولمايدى. ونىڭ بايىتىلۋ دەڭگەيى جەتىسپەيدى. تابيعي ۋراندا قۋات 1 پايىزعا كەم. نەگىزى 235 دەگەن يزوتوپ بولادى, انىعىندا جۇمىس ىستەيتىن سول. قالعان 99,3 پايىزى 238 ۋرانى اەس-تە پايدالانىلمايدى. رەسەيدە جوعارى بايىتىلعان شيكىزات اينالىپ كەلىپ بىزگە قايتا تۇسەدى. ودان ۇنتاق جاسايمىز. سول ۇنتاقتىڭ ەكىنشى بولىگىنەن وتىن تابلەتكالارى جاسالادى. ول ءارى قاراي اتوم رەاكتورلارىنا بارىپ تۇسەدى.
ءبىز قازىر تولىق تسيكلگە تاياپ قالدىق. وكىنىشتىسى, زاۋىت وندىرگەن ءونىم تەك تەحنولوگياسى دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە قىزمەت ەتىپ جاتىر. ونى ءوزىمىز قولدانبايمىز. وتىندىق تابلەتكانى جاپونيا, قىتاي, باتىس ەلدەرى مەن اقش الادى. ءبىزدىڭ ءونىمدى نەگە الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرى ساتىپ الادى؟ ويتكەنى ساپالى, جوعارى تەحنولوگيالىق ءونىم. ەگەر وتىندىق تابلەتكانى قازاقستاندىق رەاكتورلاردا تۇتىنساق, ەلدە ەلەكتر ەنەرگياسى مولايىپ, قۇنى ارزاندايدى, ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالاسىندا تابىس زور بولادى.
ەلدە اەس-ءتى سالساق, ۇلتتىڭ تەحنولوگيالىق-ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىن كوتەرەتىن ەدىك. كۋرچاتوۆتا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق, الماتىدا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى جۇمىس ىستەپ تۇر. كەزىندە ول عىلىمي ورتالىقتار تۋرالى دا ءتۇرلى دەڭگەيدە ارقالاي اڭگىمە ايتىلدى. «اەس جوق, ولاردى تەككە قارجىلاندىرىپ نە قىلامىز, جاۋىپ تاستايىق», دەگەن دە پىكىر ايتىلدى. قازىر الەمدەگى ەڭ مىقتى عىلىمي جۋرنالدارداعى جوعارى دەڭگەيلى ماقالالارعا قاراساق, قازاقستاننان سول ەكى ورتالىقتىڭ جاپون, فرانتسۋز, اعىلشىن, قىتاي, كورەي عالىمدارىمەن بىرلەسىپ جازعان عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ ءباسى بيىك. جەكە-دارا باسىلعان عىلىمي شىعارمالارى دا از ەمەس. ولاردى وركەنيەتتى ورتا لايىقتى باعالاپ جاتىر. اەس سالۋدا مىقتى دايىندىقتىڭ ءبىرى – وسى عىلىمي ورتالىقتاردىڭ ءوز ەلىمىزدە بولۋى. وندا مىقتى ماماندار بار. ەلدىكتىڭ ەرتەڭىن ويلاي الاتىن ءاربىر ازامات اەس تۋرالى جان-جاقتى ويلانىپ بارىپ, رەفەرەندۋمدا دۇرىس تاڭداۋ جاسايدى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
ديحان قامزابەك ۇلى:
– راحمەت, ماناربەك قالىم ۇلى! اەس-ءتىڭ ەكولوگياعا, قورشاعان ورتاعى تيگىزەتىن اسەرى تۋرالى سۇراعىمىز بار. قازىرگى عىلىمي, وندىرىستىك تۇسىنىك نە دەيدى؟ ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇستانىمى قانداي؟ بۇل ساۋالدى ارمان بولات ۇلىنا قويعىمىز كەلەدى.
ارمان تەلەۆ:
– ماناربەك قالىم ۇلىنىڭ ويىن جالعاستىرايىن. اەس-ءتى بيزنەس نىسان رەتىندە قاراستىرعاندا ءار زاتتىڭ قۇنىن باعالاپ, ۋراندى شيكىزات تۇرىندە عانا ەمەس, سوڭعى شەگىنە دەيىن بايىتىپ, اەس ارقىلى ەنەرگيانى شەتەلدەرگە ساتساق پايداسى قانداي بولادى؟ قوسىمشا ەلەكترلى ءوندىرىستىڭ ءتۇر-ءتۇرىن قۇرىپ, نارىققا جاڭا, ساپالى ونىمدەر شىعارساق, قۇبا-قۇپ ەمەس پە؟ قازىر تابىس سوڭىندا جۇرگەن جۇرتقا ءوز تىلىندە وسىلاي تۇسىندىرگەن ءجون عوي. ءار سالادا قوسىمشا قۇن, قۇندىلىق جاساۋىمىز كەرەك. سوندا نەنىڭ اسا قاجەت ەكەنى ايقىندالا تۇسەدى.
ال ەكولوگيالىق جاعىنان قاراساق, اەس جاسىل ەنەرگيا توبىنا جاتقىزىلدى. قازىرگى زاماندا كومىر جاعىپ, ودان ەنەرگيا الۋ قورشاعان ورتاعا, تابيعاتقا, جالپى جەر الەمگە قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. سوندىقتان اەس – ەكولوگيالىق ءارى ەكونوميكالىق تا ماجبۇرلىك. ورتالىق ازياعا قاراساق, ءبىز بۇل ايماقتاعى ەلدەردى بازالىق تۇرعىدا ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. ىلگەرىدە سونداي تۇجىرىمداما بولعان. ول جۇيە 90-جىلدارى بۇزىلدى. ەندى قايىرا قالپىنا كەلتىرگەن دۇرىس. سوندا تاۋلى كورشىلەردەن كەلەتىن سۋ اعىنى بوگەلمەيتىن بولادى. بۇل – تاۋار ايىرباسى ىسپەتتى. وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستانعا ەنەرگيا قۋاتىن بەرەمىز, ەسەسىنە ولار سۋدى بوگەمەيدى. بۇرىنعى كەلىسىمگە قايتۋ كەرەك.
شاعىن گەنەراتسيانى, جاڭا عىلىمي تەحنولوگيالاردى دامىتۋ قاجەت. اەس-ءتى يگەرىپ, كەرەگىمىزگە پايدالانۋعا ءتيىسپىز. سەبەبى بىرجاقتى بولماعان ابزال. مۇمكىندىگىنشە جان-جاقتى, ارقالاي قالىپتا, تەك العا قاراي ۇمتىلايىق. تىم قۇرىعاندا ءبارى 50-دە 50 بولسىن. اەس-ءتىڭ ۇلكەنىن دە, كىشىسىن دە سالايىق. ءبارىن قاتار دامىتقاندا عانا ءبىرىن ەكىنشىسى تولىقتىرىپ وتىرادى. قالاي بولعاندا دا بىزگە بازالىق ەلەكتر ەنەرگياسى كەرەك. سودان دا اەس-ءتىڭ سالىنعانىن قولدايمىن. اەس-پەن بىرگە عىلىم دا باسقا سالالار دا العا باسادى. وعان كۇمان بولماسىن. اتوم رەاكتورلارى بىزدە بۇرىننان بار, ەندى سونى ءارى قاراي جەتىلدىرىپ, دامىتىپ اكەتە الساق وزىق ويلى ۇلت قالىپتاستىرۋدىڭ ءبىر قابىرعاسىن بەكىتەمىز.
حالىق جاڭانىڭ جاقسىلىعىن بىلمەي تۇر. سودان ءبىر بولىگىندە قورقىنىش بار. كەزىندە ءاۆتوموبيلدى «شايتان اربا» دەگەن. بۇل پسيحولوگيالىق فاكتوردى جويۋ ءۇشىن, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرا بەرگەن ءجون. مىسالى, ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىت نەمەن اينالىساتىنىن حالىق تولىق بىلمەيدى. بىزدە ءالى دە PR جۇمىسى تىم كەمشىن. وتكەن 30 جىلدا ءبىر ادامدى ماداقتاۋعا كوڭىل اۋىپ كەتتى دە, عىلىمي جەتىستىكتەر مەن سالاداعى تابىس ايتىلماي قالدى. سوعان قاراعان حالىق ءوز سەنىمىنەن ايرىلىپ قالعانداي. ەندى عىلىمي جاڭالىقتاردى حالىققا رەفەرەندۋمعا دەيىن تۇسىندىرۋگە ءتيىسپىز. اەس سالىنعان كۇندە ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن ماگاتە (اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك) باستاعان كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمدار مەن قاۋىمداستىقتار قاداعالايتىنىن جۇرتقا دۇرىس جەتكىزۋىمىز كەرەك.
الەمدە ءبىر ۇشاق قۇلاسا, ول كومپانيانىڭ بارلىق ۇشاعى توقتاتىلىپ, ونىڭ قۇلاۋ سەبەبى تەكسەرىلىپ, زەرتتەلەدى. ال اەس-تە بۇل الدەقايدا قاتال. ونى ىسكە قوسۋ شاراسىنا قازاقستاندىق عالىمدار عانا ەمەس, جەتەكشى ەلدەردىڭ ماماندارى مەن عالىمدارى اتسالىسادى. نەگىزى سالاداعى ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز بەن ماماندارىمىز فرانتسۋزدىق ارىپتەستەرىنەن ءبىر دە كەم ەمەس. ونداعان جىلدان بەرى ولارمەن بىرگە جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىر.
ماناربەك قىلىشقانوۆ:
– ادامداردا ەكى قورقىنىش بار. ءبىرىنشىسى – سەمەي يادرولىق پوليگونى, ەكىنشىسى – چەرنوبىل مەن فۋكۋسيما اەس-تەرىندەگى اپات. بۇل جەردە ارا جىگىن اجىراتىپ الۋ كەرەك. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى اتوم بومباسىنىڭ جويقىن جويعىش قاسيەتىن زەرتتەۋگە ارنالدى. ونىڭ ماقساتى تىرشىلىك يەسىنىڭ ءبارىن قيراتۋ, ءتۇپ-تامىرىمەن جويۋ بولدى. ال اەس – ازاماتتىق ماقساتتا جۇمىس ىستەيتىن ستانسا. چەرنوبىل رەاكتورىن قاراستىرساق, ول – ربمك دەگەن رەاكتور. وندا ستانسا قۇنىن ءتۇسىرۋ ءۇشىن جانە ەنەرگيا قۋاتىن نەعۇرلىم كوپ الۋ ماقساتىندا كەيبىر قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساقتاماعان. سەبەبى ەنەرگيا قانشا كوپ وندىرىلسە, سونشالىق ارزان بولاتىنى ءمالىم. ول تۋرالى قۇجاتتى فيلمدەر ءتۇسىرىلدى. سونىڭ نەگىزىندە دە ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەن ءلازىم. ونى زەرتتەيمىن دەگەن ادامعا اشىق اقپارات جەتكىلىكتى. قازىر ءبىرىنشى بۋىندى ونداي رەاكتورلار جوق. كوبى ۆۆەر دەگەن رەاكتور. ول ءوز قاۋىپسىزدىگىن دالەلدەدى. ال فۋكۋسيمادا تىم ۇلكەن تسۋنامي بولدى. ونداي بيىك تسۋنامي جاپون تاريحىندا ەشقاشان بولماعان. ءتسۋناميدىڭ بيىكتىگى جوبادان اسىپ تۇسكەندە, ديزەل گەنەراتورلارىنىڭ ءبارى سۋ استىندا قالدى. اپات سودان ورىن الدى.
راديواكتيۆتى قالدىقتارعا توقتالايىن. ەگەر اەس شتاتتىق رەجىمدە جۇمىس ىستەسە, شىعارىندىسى ءنول دەپ ەسەپتەلەدى. ياعني قورشاعان ورتا مەن اۋاعا تيگىزەتىن زيانى جوق دەپ تانىلعان. رەكتوردىڭ ىشىندە رادياتسيا بار, سىرتىندا پەرامەتر ورناتىلعان. نەگىزى وتىندى سالعاننان كەيىن تسيكل 1,5-2 جىل رەاكتوردىڭ قۇرىلىمىنا بايلانىستى جۇمىس ىستەيدى. قۋاتى 1200 مۆت رەاكتورلاردا جىلىنا 50 م3 ارتىق ەمەس راديواكتيۆتى قالدىقتار تۇزىلەدى.
كومىردەن قالاتىن تاۋ-تاۋ قالدىعى مەن اۋانى جانە قورشاعان ورتانى لاستاپ, كەلتىرەتىن وراسان زيانىن ايتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. اۋەگە ۇشقان ول شىعارىندىلاردىڭ ءبارى اسپان استىندا قالىپ جاتىر. وزدىگىنەن ەشقايدا كەتپەيدى. حالىق وسىنىڭ ءبارىن ەكشەپ, جاعدايدى دۇرىس پارىقتاي ءبىلۋى كەرەك. ءبىز وعان كومەكتەسەمىز. ال اەس رەاكتورىندا اۆاريا 10 ملن جىلدا 1 رەت بولۋى ىقتيمالدىعى بار. مۇنى عالىمدار ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن ايتىپ وتىر.
ديحان قامزابەك ۇلى:
– قازاق ەلى جاسىل ەنەرگياعا كوشۋ بويىنشا حالىقارالىق قاۋىمداستىق تالاپتارىن ورىنداماسا, ەل ەكونوميكاسىنا تيگىزەتىن زاردابى قانداي بولادى؟ بۇل سۇراعىمىزعا اسۋان وڭعاربەك ۇلى جاۋاپ بەرسە.
اسۋان سيابەكوۆ:
– قازاقستان بۇعان دەيىن اەس سالۋعا ەكى رەت تالپىنىپ كوردى. ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ەكى مۇمكىندىكتى دە قولدان شىعارىپ الدى. ەندى اەس سالۋداعى ءۇشىنشى مۇمكىندىكتى مىقتاپ ۇستاپ قالعان ءجون. بۇل جولى ەلدىكتىڭ تاعدىرشەشتى ماسەلەسىنە قاتىستى جوبا تولىق ىسكە اسىرىلعانى دۇرىس دەپ سانايمىن. ەلدەگى العاشقى اەس-ءتى سالۋ جانە ءساتتى پايدالانۋ ءۇشىن, تاجىريبەسى بار, تەحنولوگياسى سىنالعان رەاكتورلور قاراستىرىلادى. ياعني بۇل رەاكتورلاردا شەتەلدىك عالىمدار وزدەرىنىڭ سىناما جۇمىستارىن نە بولماسا اەس قاۋىپسىزدىگىن ەسەپتى زەرتتەۋ ادىستەرىن جۇرگىزگەن. سوندىقتان ءبىز سىناما جۇمىستارى اتقارىلعان رەاكتورلار توبىن قاراستىرامىز. بارلىق عالىمدار مەن ماماندار وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ولاردىڭ ارقايسىسى الەمدەگى جەتەكشى مەملەكەتتەردىڭ سالا قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە جۇمىس ىستەپ, تاجىريبە الماسىپ جۇرگەن ماماندار. ءبىز اپات ورىن العان چەرنوبىل نەمەسە فۋكۋسيماداعى رەاكتورلاردى قاراستىرىپ جاتقان جوقپىز. ول رەاكتورلاردىڭ جاڭا بۋىندىدان ءتيپى مۇلدە دەرلىك بولەك. اپات ورىن العان رەاكتوردى قويامىن دەسەڭ, ونداي تەحنولوگيالار قازىر جوق. وعان ماگاتە مەن وزگە دە حالىقارالىق قاۋىمداستىقتار كەلىسىم بەرمەيدى. سەبەبى قازاقستاندا سالىناتىن اەس قاۋىپسىزدىگى جەر پلانەتاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ىسپەتتى. وسىنى ءتۇيسىنىپ, ەل كەلەشەگىن كەمەلدەندىرۋدە اەس-ءتىڭ ماڭىزى قانداي بولاتىنىن دۇرىس باعامداي بىلۋگە ءتيىسپىز.
وسى كەزدە وتكەن عاسىردىڭ 80-90-جىلدارى اپات بولعان رەاكتورلاردى ەسكەرىپ, ونىڭ ءۇشىنشى بۋىنىن جاساپ شىعارىپ جاتىر. ولار – سۋ-سۋ رەكتورلارىنىڭ ەڭ قاۋىپسىزى. بۇل رەاكتورلاردا ءالى بىردە-ءبىر رەت اپاتتى جاعداي بولعان جوق. ۇلكەن سەنىمگە يە بولعان, جوعارى تالاپقا ساي رەاكتورلاردى عانا قاراپ جاتىرمىز. جاڭا بۋىن رەاكتورلارىن حالىقارالىق قاۋىمداستىقتار جاسىل ەنەرگيا تىزىمىنە ەنگىزىپ قويعانى ايتىلدى. سوعان وراي ەۋروپا مەن اقش, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا سىندى دامىعان ەلدەر جاڭا تالاپتار قويعان.
پاريج كەلىسىمى دەگەن بار. ول بويىنشا ءونىم جاسىل ەنەرگيامەن جاسالعان بولماسا اتالعان ەلدەرگە ونى ساتىپ الۋدان نەمەسە پايدالانۋدان باس تارتادى. ايتپەسە, باعاسىن تىم تومەندەتەدى. دامىعان ەلدەردىڭ نارىعىنا كىرۋدى ماقسات تۇتقان ءاربىر ەل حالىقارالىق تالاپتارعا ساي بىرتىندەپ جاسىل ەنەرگياعا كوشۋگە ءتيىس. ونسىز الەمدەگى كوپتەگەن ەكونوميكا ەسىكتەرى, ءتىپتى باسقا دا قاقپالار ءبىز ءۇشىن جابىق بولادى.
ناقتىلاي تۇسسەم, سarbon (tax.) سالىعى دەگەن بار. مىسالى, ءبىز شيكىزات شىعارامىز. ونىڭ ىشىندە مىس پەن قالايى بار. وسى ونىمدەردى ەۋروپا نارىعىنا الىپ بارعاندا ونىڭ قانداي جولمەن وندىرىلگەنى, جاسالعانى تەكسەرىلەدى. وندا جاسىل ەنەرگيانىڭ ۇلەسى قانداي؟ ول ەلدەر وسىعان مۇقيات ۇڭىلەدى. ويتكەنى جەر الەمدەگى بارلىق ەل ءبىر اسپاننىڭ استىندا تىرشىلىك كەشىپ وتىر. اسپاننىڭ تازالىعى, جەردىڭ اماندىعى بارىنە كەرەك. سوندىقتان قايدا بارساڭ دا ء«ونىمدى نەمەن, قالاي شىعاردىڭ؟» دەگەن سۇراق قويىلادى.
تاراتا ايتساق, سarbon tax – ادەتتە كولىك جانە ەنەرگەتيكا سەكتورلارىندا وتىننىڭ كومىرتەگى مولشەرىنە سالىناتىن سالىق. كومىرتەك سالىعى – كومىرتەگى باعاسىنىڭ ءبىر ءتۇرى. بۇل تەرمين كومىرقىشقىل گازى شىعارىندىلارىنا بالامالى سالىقتى بەلگىلەۋ ءۇشىن دە قولدانىلادى, بىراق ونى پارنيكتىك گازداردىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە نەمەسە ەكونوميكانىڭ كەز كەلگەن سەكتورى شىعاراتىن پارنيكتىك گازداردىڭ جيىنتىعىنا قولدانۋعا بولادى.
ءبىز تەك كومىردەن عانا ەنەرگيا الىپ وتىرا بەرسەك, ساۋدا مەن قارىم-قاتىناس, باسقا دا تىرشىلىك قيىنداي تۇسەدى. مىسالى, سالىق مولشەرى ولشەۋسىز ءوسۋى ىقتيمال. سوندىقتان جاسىل ەنەرگياعا كوشۋدى كىدىرتۋگە استە بولمايدى. بۇل – بۇكىلالەمدىك ءۇردىس. ال قازاقستاندا جاسىل ەنەرگيانى ءوندىرۋدىڭ ءتيىمدى ءارى قاۋىپسىز جانە ەنەرگيا قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋدىڭ تۋرا امالى اەس سالۋ بولىپ تۇر. ال اەس-ءتىڭ جاسىل ەنەرگيا كوزدەرى تىزىمىندە تۇرعانى بارشاعا ايان.
«قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس مەن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى 13 رەاكتوردىڭ ءتيپىن قارادى. رەاكتورلاردىڭ ءبارى سۋ-سۋ رەاكتورلار دەپ اتالادى. ولار اقش, فرانتسيا, رەسەي, تاعى باسقا ەلدەردەن الىنعان. ال جاپونياعا ءوز سۇراقتارىمىزدى جىبەردىك. ولار وعان جاۋاپ بەرگەن جوق. مۇمكىن فۋكۋسيما ماسەلەسىنە بايلانىستى شىعار. قازىر ىرىكتەلگەن وسى 13 رەاكتوردىڭ ىشىنەن شورت-پاراق جاسادىق. وندا فرانتسيانىڭ ەرتەر 1200 دەگەن مىقتى رەاكتورى, وڭتۇستىك كورەيانىڭ APR1400, رەسەيدەن ۆۆەر-1200 جانە قىتايدىڭ HPR1000 رەاكتورى بار. ءبارى – ۇلكەن رەاكتورلار. قۋاتتىلىعى 1200, 1400 مۆت-عا تەڭ. تاياۋ بولاشاقتا تۋاتىن ەنەرگيا تاپشىلىعىنا بايلانىستى ۇلكەن رەاكتورلار تاڭدالدى.
قازىر وسى 4 مەكەمەمەن جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ولارعا قوياتىن ءالى دە سۇراقتارىمىز بار. ءبارىن مۇقيات قاراپ ءجۇرمىز. بىراق ەل اراسىندا, «دامىعان ەلدەرمەن دە كەلىسىم جۇرگىزىپ جاتىرمىز, دەپ حالىقتى الداۋسىراتادى, نەگىزى روساتومدى تاڭداپ قويعان», دەپ ايتاتىندار بار. بۇل پىكىر – مۇلدە قاتە. قازىر بارلىق ۆەندورمەن بىردەي كەلىسسوز ءجۇرىپ جاتىر. ويتكەنى سۇراق كوپ. نەگىزى, وتە وزەكتى ماسەلە. قاۋىپسىزدىگىنەن باسقا قۇرىلىسىنا جۇمسالاتىن قاراجات پەن قاجەتتى زاتتاردى جەتكىزۋ تىزبەگى بار. سول اەس-تە جۇمىس ىستەيتىن قانشا ماماندى وقىتا الادى؟ مىسالى, بىرەۋى – 100, كەيبىرى – 300 مامان وقىتىپ بەرە الادى دەگەن سياقتى ماسەلەلەردى رەت-رەتىمەن تاپتىشتەپ جاتىرمىز. ءالى ەشبىرىنە ناقتى تاڭداۋ تۇسكەن جوق. مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا اەس قۇرىلىسى جالپى حالىقتىق رەفەرەندۋمدا تاڭدالادى, دەدى. وڭ ناتيجە بولعان جاعدايدا جۇمىس ءارى قاراي جۇرگىزىلەدى.
قازىر بالقاش كولى جانىنداعى اۋىل ماڭىن ۇسىنىپ وتىرمىز. ەل ىشىندەگى جۇمىس تولىق تياناقتالعاننان كەيىن عانا ۆەندوردى تاڭداۋ كەزى كەلەدى. ودان كەيىن قۋاتتاما جۇمىستارى باستالادى. بيىل نە كەلەر جىلى رەفەرەندۋم ءوتىپ, حالىق اەس قۇرىلىسىن تاڭداسا, قۇرىلىسى تەك 2030 جىلعا قاراي باستالسا, سالىپ ءبىتىرىپ, پايدالانۋعا بەرۋ مەرزىمى 2035 جىلعا دەيىن بارادى.
ديحان قامزابەك ۇلى:
– كەلەسى سۇراق اەس-تە جۇمىس ىستەيتىن ماماندارعا قاتىستى بولادى. اەس-ءتى سالۋعا, ونى دۇرىس پايدالانۋعا وتاندىق مامانداردىڭ الەۋەتى جەتە مە؟ بۇل ساۋالدى وسى سالانى زەرتتەپ جۇرگەن عالىم رەتىندە پروفەسسور نۇرلان امانگەلدىگە باعىتتاساق.
نۇرلان امانگەلدى:
– ەگەر اەس سالىنسا, ونى مەڭگەرىپ اكەتەتىن ماماندار بار. ونى ماعان دەيىن دە ايتىپ ءوتتى. جالپى, ەلىمىزدەگى 3 جوعارى وقۋ ورنىندا وسى ماماندىققا, ياعني, يادرولىق فيزيكاعا وقىتادى. ولار – ءال-فارابي مەن ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەرى جانە سەمەيدەگى شاكارىم اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت. اەس-تە 2000 ادام جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 400-گە جۋىعى يادرولىق فيزيكا ماماندارى بولادى. ايتقانداي, الماتىداعى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى, كۋرچاتوۆتاعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ ينستيتۋتى بار. وسىعان قاراعاندا, ءبىزدىڭ ەل مامان تارشىلىعىن كورمەيدى. بۇلارمەن بىرگە, الماتى مەن كۋرچاتوۆتاعى رەاكتورلاردا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان بىلىكتى مامانداردىڭ 50-60 جىلدا جيناعان مول تاجىريبەسى تاعى بار. سوندىقتان بۇل سالاعا قازاقستان ەندى كەلەدى دەۋگە بولمايدى.
حالىق دۇرىس تاڭداۋ جاساعان كۇندە 2035 جىلعا دەيىن اەس سالىنادى. نەگىزى اەس-ءتى سالاتىن مەملەكەت مامان وقىتىپ بەرۋ مىندەتىن موينىنا العانى دۇرىس. ويتكەنى رەاكتوردىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى مامانداردى قوسىمشا وقىتقان وڭدى. جالپى, اەس-تە جۇمىس ىستەيتىن مامان ماسەلەسىن شەشە الامىز.
اسۋان سيابەكوۆ:
– نۇرلان مىرزانى تولىقتىرسام دەيمىن. اەس-تە ەڭ باستىسى – قاۋىپسىزدىك, ال ەكىنشى ماسەلە – ماماندار دايارلاۋ. نەگىزى, قايسى رەاكتوردى تاڭداساق, ونى ۇسىنعان تاراپ مىندەتتى تۇردە سوعان لايىق ماماندار دايارلاۋ مىندەتتەمەسىن موينىنا الادى. ول كەلىسىمشارتتا كورسەتىلەدى. اەس سالىنىپ بىتكەنگە دەيىنگى 10 جىلدا قاجەتتى مامانداردىڭ ءبارىن دايىنداپ ۇلگەرەدى.
بانۋ نۇرعازيەۆا:
– ۇلكەن اعام ماسكەۋدەگى كۋرچاتوۆ فيزيكا-ماتەماتيكا ينستيتۋتىندا 1975 جىلدارى وقىپ, دۋبنادا جۇمىس ىستەدى. اەس ماسەلەسى كوتەرىلگەننەن بەرى وسى تاقىرىپتا اعاممەن كوپ اڭگىمەلەسەمىن. «قازاقستان بولاشاعىن ويلاسا, ءبىرىنشى كەزەكتە ەنەرگيا تاپشىلىعىنان قۇتىلۋدىڭ امالىن قاراستىرۋى كەرەك. مول ەنەرگيانىڭ ءبىر كوزى – اەس. قازىرگى اتوم رەاكتورلارى ادامعا, قورشاعان ورتاعا مۇلدە دەرلىك قاۋىپتى ەمەس» دەيدى. ەلدە 20 وبلىس بار. بارىندە ازاماتتىق اليانستىڭ بولىمدەرى قۇرىلعان. سونداعى جەتەكشىلەردىڭ 19-ى اەس سالۋدى قولدايدى. اسىرەسە وڭتۇستىكتەگى تۇركىستان, جامبىل وبلىستارىنىڭ ادامدارى ەنەرگيا تاپشىلىعىن قازىر كورىپ وتىرمىز, دەيدى.
الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى 5 مەملەكەتتە دە اەس بار. اقش-تا 97 رەاكتور جۇمىس ىستەپ تۇر. اقش – ۇلكەن مەملەكەت. ال باتىستاعى فرانتسيا قانداي ەل؟ داليعان دالامىزعا 5 فرانتسيا سىيىپ كەتەدى دەپ كەۋدە كەرەمىز. سول فرانتسيادا 58 اەس بار. وعان قايعىرىپ, قاسىرەت شەگىپ وتىرعان ەشكىم جوق. كەرىسىنشە ەل يگىلىگىنە پايدالانىپ ەكونوميكاسىن دامىتىپ, حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسارتىپ, الەۋەتىن كوتەرىپ جاتىر.
وسىدان بىرەر كۇن بۇرىن, نەمىستەر نە امال قاراستىرىپ جاتىر دەگەن ويمەن, ينتەرنەت پاراقشالارىن اقتارىپ شىقتىم. سويتسەم, وندا دا ۇكىمەت اەس سالۋ كەرەك دەگەندى ايتىپ جاتىر. بۇگىن اەس كەرەك ەمەس دەگەن حالىق, ەرتەڭ ەلەكترگە قاتىستى بارلىق تىرشىلىگى توقتاپ, قاراڭعىدا قالسا نە ىستەيدى؟ نەمىس باسشىلارى وسىنى مەڭزەيدى. ەلدەگى ءتۇرلى ۇيىمداردىڭ كەيبىرى پرەزيدەنت ۇسىنىسىنا قارسى شىعىپ, بوسقا بايبالام سالادى. وزدەرىنىڭ ۇسىنىسى, كوكتە كۇن جارقىراپ تۇر, جەردە جەل جۇگىرىپ ءجۇر, قانشا ەنەرگيا كەرەك بولسا سودان الا بەرەيىك دەيدى. اينالدىم-اۋ, كۇننىڭ بەتىن بۇلت تورلاپ, جەردىڭ جەلى تىنىعاتىن كەزدەر دە بار عوي. سوندا جارىعىڭ ءسونىپ, تاماعىڭ پىسپەي, سۋىڭ اقپاي, ءۇيىڭ ايازعا قاتقاندا, كۇتە تۇرىڭدار جەل جۇگىرسىن, بۇلت كوشسىن دەيمىز بە؟ وعان قوسا الىپ كاسىپورىندار مەن زاۋىتتاردى جەل مەن كۇننەن الىنعان تيتىمدەي ەنەرگيامەن جۇرگىزە المايسىڭ. مۇنى ماماندار باياعىدا دالەلدەپ, كۇن سايىن ايتىپ ءجۇر.
قازىر جاھاندىق جىلىنۋ قاۋپى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. جاقىندا دۋبايدا بولعان كونفەرەنتسياعا ۇكىمەتتىك ەمەس ءبىزدىڭ ۇيىم دا قاتىستى. سول جەردە 200 مەملەكەتكە اۋاعا زياندى شىعارىندىلار شىعاراتىن وتىننان باس تارتاسىڭدار دەپ تالاپ قويدى. كەلىسىمشارت ءتۇزىپ, قول قويدىرىپ وتىر. ءيا, بىزدەگى كومىر قورى تاعى 300-400 جىلعا جەتەدى. بىراق كومىردىڭ زامانى ءوتىپ بارا جاتقانىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. بۇۇ-نىڭ قاتارىندامىز. ولار جىلۋ مەن ەنەرگيانىڭ 80 پايىزعا جۋىعىن كومىردەن الاتىنىمىزدى سىنايدى. ونىڭ كەسىرى مەن زاردابىن ءوز ازاماتتارىمىزبەن قاتار, كورشى ەلدەردىڭ دە حالقى تارتىپ وتىرعانىن ۇمىتپايىق. تازالىق پەن تالعامدى وزىمىزدەن باستاپ, كەيىن كورشىلەر مەن باسقالاردان سۇرايىق. ەلدە سونىڭ سالدارىنان ونكولوگيالىق اۋرۋلار كۇن ساناپ كوبەيىپ جاتىر. بۇلاي قالاي ەل بولامىز؟
قىتاي كەلەسى جىلى اتوم ەنەرگياسىن وندىرۋدەن الەم بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا شىعۋدى كوزدەپ وتىر. ونداعى حالىق اەس-ءسىز بولاشاق جوق ەكەنىن تۇسىنگەن. ءبىزدىڭ ەلدە جىل سايىن 400 مىڭداي بالا دۇنيەگە كەلەدى. بۇل جارتى استاناعا جۋىق. ءيا, وسەيىك, ونەيىك, بۇدان دا كوبەيە بەرگەنىمىز جاقسى. بىراق ەرتەڭگى كۇنىمىز نە بولادى؟ وسىنى بايىپتاپ ويلايتىن كەز كەلدى.
قازىر رەاكتورلاردىڭ +3, 4 بۋىنى شىعا باستادى. ولاردىڭ كەپىلدىگى 80 جىل دەيدى ماماندار. ءبىر قالىپتان تايماي سونشا جىل جۇمىس ىستەيدى. 2011 جىلى فۋكۋسيما اپاتى ورىن العاندا جاپوندار راس, قورقىپ قالدى. اەس-تەن مۇلدە باس تارتامىز با دەگەندى دە ايتتى. دەسە دە عالىمدارى بارلىق جاعدايدى زەرتتەپ, زەردەلەپ العان سوڭ اەس-ءسىز مەملەكەتتىڭ كۇنى قاراڭ بولاتىنىنا كوز جەتكىزدى. ءسويتىپ, 2015 جىلى قايتادان ىسكە قوسىپ, يگىلىگىنە جاراتىپ جاتىر. بۇگىندە «تاعى اەس سالامىز با؟» دەگەن ماسەلەنى قايتا كوتەرە باستادى.
وسى ورىندا كۇن پانەلىنە توقتالىپ وتەيىكشى. قازىر ونىڭ جەر بەتىن قاپتاپ كوبەيىپ بارا جاتقانى سونداي, ونىڭ ىستەن شىققاندارىن قايدا جىبەرەرىن بىلمەي, قاي جەردە قالاي جويۋدى بىلمەي الەك بولىپ جاتقان ەلدەر بار. ونىڭ ءبارى ادام اعزاسىمەن قاتار, قورشاعان ورتاعا وراسان زيان اكەلەدى ەكەن عوي. ونى جويۋدىڭ امالىن ازىرشە ەشبىر مەملەكەت تابا الماي وتىر. ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ ىستەن شىققاندارىن جوندەپ, قايتا قاتارعا قوسۋ قۇنى دا تىم قىمبات كورىنەدى. ءتىپتى اەس قۇنىنان اسىپ كەتۋى دە مۇمكىن ەكەن. زيانى مەن شىعىنى عالىمداردى قايتا ويلاندىرىپ, تىعىرىققا تىرەپ قويىپتى.
ديحان قامزابەك ۇلى:
– ماگاتە اەس-ءتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قانشالىقتى جاۋاپ بەرەدى؟ وعان قوسا ءتيىستى حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان قورعالا ما؟ ونىڭ شارتتارى قانداي؟ سونداي-اق ءبىزدىڭ ەلگە ءبىر اەس جەتكىلىكتى مە؟
اسۋان سيابەكوۆ:
– ماگاتە دەگەن – يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ءتارتىبىن قولداۋ, اتوم قۋاتىن بەيبىت ماقساتقا قاۋىپسىز پايدالانۋ جولىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ مەن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن ۇكىمەتارالىق تاۋەلسىز ۇيىم. بۇۇ جۇيەسىنە كىرەدى, بىراق ونىمەن ارنايى كەلىسىم نەگىزىندە قارىم-قاتىناس جاسايدى. ءبىز ونىڭ قۇرامىنا 1994 جىلى كىردىك. سودان بەرى ءار سالادا ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىرمىز.
اەس-كە قاتىستى ماگاتە-نىڭ ءوز ۇسىنىستارى بار. ولار اتومدى وسىعان دەيىنگى پايدالانىلعان تاجىريبەلەردەن, ونى قولدانعان ەلدەردىڭ جاساعان وقۋلىقتارىنان جيناقتالعان. ءبىز ول ۇسىنىستاردى قابىلداعانىمىز ابزال. اسىرەسە اەس سالاتىن بولساق. بىراق ول ۇيىم, مىنانى بىلاي ىستەڭدەر, دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى تالاپ قويىپ, نۇسقاۋ بەرە المايدى.
قازاقستاندا ءبىر اەس بۇكىل ەنەرگيا تاپشىلىعىن تۇگەل شەشە المايدى. ويتكەنى ول گەنەراتسيانىڭ جوعارىلاۋىنا, حالىق ساننىڭ وسۋىنە بايلانىستى. ماسەلەن, 1 مۆت ەنەرگيا 1000 ادامعا جەتكىلىكتى. بانۋ عانيقىزى ايتىپ وتىر عوي 1 جىلدا 400 مىڭ نارەستە دۇنيەگە كەلەدى. وسىنىڭ ءبارىن ەسەپكە الساق, 2 بلوكتى 1 اەس ءبىزدىڭ ەلگە جەتپەيدى.
بەكبەرگەن كەرەي:
– ۇكىمەت ساعاتىندا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى 2030 جىلعا قاراي 6,2 گۆت قۋات تاپشىلىعى بولاتىنى تۋرالى ايتتى. بۇل دەگەنىڭىز – بىزگە 5 اەس كەرەك دەگەن ءسوز. نەمەسە 500 مۆت كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن كەمى 12 جىلۋ ەلەكتر ستانساسىن سالۋ كەرەك. بىراق جاڭا اسۋان مىرزا ايتقانداي بۇعان حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى قارجى بولمەيدى. شارت سولاي.
بانۋ نۇرعازيەۆا:
– دۋبايداعى كونفەرەنتسيادا (سور28) بۇۇ قابىلداپ, 200-گە جۋىق ەل قول قويعان رەزوليۋتسيادا كومىر عانا ەمەس, مۇناي مەن گازدى دا كەزەڭ-كەزەڭمەن ازايتۋ كوزدەلگەن. سەبەبى جاھاندىق جىلىنۋعا ولاردىڭ دا اسەرى از ەمەس.
نۇرلان امانگەلدى:
– ديحان قامزابەك ۇلى, جاڭا ء«بىر اەس قازاقستاننىڭ قاجەتتىلىگىن وتەي الا ما, الدە تاعى دا كەرەك پە؟» دەپ ناقتى سۇراق قويدىڭىز. قازىر عالىمداردىڭ ەسەبى بويىنشا 1 رەاكتور قازاقستان حالقىنىڭ 10 پايىزىنىڭ عانا قاجەتتىلىگىن وتەي الادى دەپ بولجاپ وتىر. ءارى قارايعى ەسەبىن وزدەرىڭىز شىعارىپ الا بەرىڭىزدەر.
ديحان قامزابەك ۇلى:
– حالىقتا يادرولىق قالدىقتارعا قاتىستى سۇراق بار. ونى زەرتتەپ جاتقان عالىمدار نەنى ءبىلىپ, نە ايتىپ جاتىر؟ كەلەشەكتە ادام يگىلىگىنە پايدالانۋعا بولا ما؟ ايتپەسە, مۇلدە زالالسىزداندىرۋعا قول جەتكىزۋ مۇمكىن بە؟
ماناربەك قىلىشقانوۆ:
– يادرولىق قالدىقتاردىڭ ەكى ءتۇرى بولادى. ءبىرىنشىسى – تازا قالدىقتار. ياعني ەشقانداي ساۋلەلەنبەگەن, رەاكتوردىڭ ىشىندە جۇمىس ىستەمەگەن قالدىقتار. بىزدە بن-350 ستانساسىنىڭ قولدانۋعا دايىن, بىراق قولدانىلماعان قالدىعى بولدى. ول جوعارى بايىتىلعان. سونداي وتىندى ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتىندا تومەنگى بايىتىلعان تۇرگە اينالدىرىپ, قايتا جاساپ شىعاردىق. بىزدە ونداي مۇمكىندىك بار.
قازىر كۋرچاتوۆتاعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق يادرولىق قالدىقتاردى زالالسىزداندىرۋ, ايتپەسە جويۋ جۇمىستارىمەن شۇعىلدانىپ جاتىر. ونىڭ توتە جانە ەڭ جاقسى ءتاسىلى قۇم جانە تسەمەنتپەن ارالاستىرادى دا, ەڭ تومەنگى بايىتىلعان قىلىپ, ونى قايتا قۇيىپ بەتونداپ تاستايدى. ءسويتىپ, ونىڭ قۇرامىنان ۋراندى قايىرا الا المايتىنداي كۇيگە كەلتىرەدى. كەيىن جەراستىنا كومىلەدى. بۇل ءتاسىلدى بارلىق مەملەكەت ماقۇلداپ وتىر. ويتكەنى ونىڭ قورشاعان ورتاعا زيانى جوق, بولاشاقتا دا بولمايدى. سەبەبى كوپ قۇم, تسەمەنتپەن ارالاسقان سوڭ رادياتسياسى وتە تومەن. ال شتاتتىق رەجىمدە جۇمىس ىستەپ تۇرعان ستانسانىڭ وتىنى 5 جىلدا تولىعىمەن 1-اق رەت اۋىستىرىلادى. جىل سايىن وتىننىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرىن الادى دا, ورنىنا جاڭاسىن سالادى. ىشىندەگى وتىن ورتاعا قاراي نەمەسە ورتادان شەتكە قاراي جىلجىپ وتىرادى. 5 جىلدا تولىق ءبىر تسيكل جاساپ, وتىن تولىق 1 رەت الماسادى. سوندا ورتا ساقتاۋ باسسەيىنى دەگەن بولادى. جەردىڭ استىندا, سۋدىڭ ىشىندە. ول جالپاق تىلمەن ايتقاندا, جانىپ بولعان وتىندى سالقىنداتاتىن باسسەين. سالقىنداعان سوڭ ونى قايتا جاراتۋ كەرەك. قازىر مۇنداي وتىندى قايىرا وڭدەيتىن تەحنولوگيا رەسەي مەن فرانتسيادا بار.
فرانتسۋزداردىڭ بۇل تەحنولوگيالارى ۇزدىك سانالادى. وندا بارلىق جاعداي جاسالعان, نەگىزىنەن روبوتتار جۇمىس ىستەيدى. بۇگىندە بۇكىل ەۋروپا وتىندى پايدالانىپ بولعان سوڭ فرانتسياعا بەرەدى. ولار وتىنداردى ۇنتاقتاپ تەمىرىن بولەك, ۋرانىن بولەك اجىراتىپ الىپ قايتا وڭدەيدى. ول كەزدە ونىڭ ىشىندە پلۋتوني پايدا بولادى. ال پلۋتوني – ەكىنشى رەت پايدالانۋعا بولاتىن ەلەمەنت. ولار ودان ارالاسقان موكسجاندىرعى الادى. ول ۋران, پلۋتوني جانە اكتسيتتەن جاسالعان. ءسويتىپ, ونى ەكىنشى رەت تاعى پايدالانادى. فرانتسيادا ونداي رەاكتورلار بار. جالپى, ول نارىق تا اشىق تۇر. اقشاسىن تولەسە, ءبىزدىڭ دە پايدالانىلعان وتىندى الىپ, وزدەرىندە قايتا وڭدەپ, ارنايى رەاكتورلارىنا ىستەتەدى. قالعانىن قازاقستاندىق ادىسپەن بەتونداپ, نىعىزداپ, نىقتاپ كومەدى.
بەكبەرگەن كەرەي:
– ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتەن كەم ەمەس ەكەنىن پرەزيدەنتتىڭ ءوزى دە ايتقانى ەسىمىزدە. «بايتاق» جاسىلدار پارتياسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قاتارىنداعى ەنەرگەتيكالىق جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەنەرگيا كوزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋ جانە قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن كەرى اسەرىن بارىنشا ازايتۋ قاجەتتىلىگىن ۇنەمى ايتىپ ءجۇر. ويتكەنى پارتيانىڭ باستى ماقساتى – جاسىل ەنەرگيانى دامىتىپ, ەكولوگيانى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي ساقتاۋ.
بىلە بىلسەك, قازاقستان 2015 جىلى پاريج كەلىسىمىنە قول قويىپ, كومىرتەكتى بەيتاراپتىق جولىن تاڭداعان. سالاماتتى ۇرپاق ءوسىرۋ ءۇشىن ارينە بۇل تاڭداۋ وتە دۇرىس جاسالدى. ال بىلتىرعى جىلى 2 اقپاندا 2060 جىلعا دەيىنگى كومىرتەكتى بەيتاراپتىلىققا قول جەتكىزۋ ستراتەگياسىن تاعى بەكىتتىك. اتالعان كەلىسىمدى جانە ستراتەگيالىق قۇجاتتى قالاي ورىندايمىز؟ كومىردەن كەلىپ جاتقان زالالدى ابدەن تارتتىق. وعان حالىقتىڭ كوزى جەتىپ بولدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتوم ەنەرگياسىن دامىتۋ مۇمكىندىگىن زەردەلەۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن قولداپ, رەاكتورلىق تەحنولوگيالاردى تاڭداۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردى وزەكتەندىرۋ, اەس-ءتىڭ قۋاتى مەن قۇرىلىس اۋدانىن انىقتاۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز. پارتيالىق بازاداعى ساراپشىلار مەن ماماندار اتوم ەنەرگياسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى, تيىمدىلىگى جانە قورشاعان ورتاعا اسەر ەتۋ تۇرعىسىنان پايدالانۋ اسپەكتىلەرىنە تەرەڭ زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى.
«بايتاق» پارتياسىنىڭ دەلەگاتسياسى بىلتىرعى جىلعى 30 قاراشا مەن 12 جەلتوقسان ارالىعىندا دۋبايدا وتكەن COP-28 كليماتقا ارنالعان كونفەرەنتسياعا قاتىستى. وعان 198 مەملەكەتتەن وكىلدەر كەلدى. ونىڭ ىشىندە 100-گە تارتا مەملەكەت باسشىلارى بولدى. كونفەرەنتسيانىڭ ماڭىزدى شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى – كومىرتەكتى بەيتاراپتىلىققا قول جەتكىزۋ جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسە ءجۇرىپ پروگرەسكە جەتۋ ءۇشىن اەس-تەر سالۋ. بۇل شارا اسا ماڭىزدى ەكەنى ايتىلىپ, قابىلدانعان شەشىمدى ءبارى قولدادى.
شىعارىندىلاردى تازا نولگە جەتكىزۋ ءۇشىن, جاھاندىق تازا ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ 7 ەسەگە ارتۋى كەرەك. تازا نولدىك شىعارىندىلار 2050 جىلدىڭ ستسەناريىندە ەلەكتر ەنەرگياسىن كومىرتەكسىزدەندىرۋ قاجەتتىلىگى, تازا ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋدى 2022 جىلعى باستاپقى 10 595 تۆت/ساعاتتان 73 030 تۆت/ساعاتقا دەيىن ارتتىرۋدى تالاپ ەتەدى. دۇنيە جۇزىندە Net Zero-عا قول جەتكىزۋ ءۇشىن, قازاقستان قازىردەن باستاپ 2050 جىلعا دەيىن جان باسىنا شاققاندا جىل سايىن 200 كۆت/ساعات تازا ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋدى قولعا الۋى قاجەت.
ديحان قامزابەك ۇلى:
– ۋاقىت تاۋىپ, الىستان ات ارىلتىپ دوڭگەلەك ۇستەلىمىزگە كەلىپ, اەس-كە قاتىستى حالىقتى الاڭداتقان سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىپ, ءوزارا جانە جۋرناليستەرمەن پىكىر الماسىپ, بىزگە بەيمالىم كوپ دۇنيەنىڭ اعى مەن قاراسىن اجىراتىپ, دۇرىسى مەن بۇرىسىن انىقتاپ بەرگەندەرىڭىز ءۇشىن بارىڭىزگە راحمەت. بۇيىرتسا, بۇل تاقىرىپتى تالقىلاۋ «Egemen Qazaqstan»-دا ءارى قاراي جالعاسادى.
حالىقتى دا تۇسىنۋگە بولادى. حح عاسىردا وتە كۇردەلى ءارى قيىن كەزەڭدەردەن وتتىك. سوندىقتان ءبىزدىڭ بۇل جۇمىستى حالىققا ارنالعان قىزمەت دەپ تۇسىنىڭىزدەر
اكادەميك راحمەتقاجى بەرسىمباي ەسىمدى گەنەتيك بار. سول كىسى ۇيىمداستىرعان ءبىر كونفەرەنتسياعا قاتىستىم. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ زارداپتارىنا قاتىستى ءبىر عىلىمي جوبا ورىندالعان ەكەن. سونداعى اقاۋمەن تۋعان ادامداردىڭ گەنەتيكاسىن زەرتتەگەن. ءبىز ادەتتە يادرولىق بومبا سىناعى وتكەن جەردە ءبارى ماڭگىلىككە قۇرىدى دەپ ويلايمىز عوي. بىراق ولاي ەمەس كورىنەدى. جاراتقان ءبارىن ءوزى رەتتەيدى ەكەن. اكادەميكتىڭ زەرتتەۋىنشە, 3 ۇرپاق الماسقاننان كەيىن ادام تۇقىمى تازارىپ, مۋتاتسيالار قايتا رەتتەلىپ, ءارى قاراي دۇرىس جالعاسادى. بۇل دا جاراتقاننىڭ ادامعا دەگەن مەيىر-شاپاعاتى بولار. مۇمكىن تۋعان توپىراقتىڭ تازالىق قاسيەتى شىعار.
دوڭگەلەك ۇستەلدى دايىنداعان –
نۇرباي جولشىباي ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
