كۇز ەدى. قوڭىر كۇز بولاتىن. الا جازداي جۇرەكشە جاپىراقتارى سامال جەلمەن تەربەلىپ, دارحان دالانىڭ جىرىن وقىعان اق قايىڭدار قوڭىر كۇزدىڭ سالقىنىمەن ءسال سارعىش تارتا باستاعان شاق. ەرسىلى-قارسىلى جۇرگەن كوپ كولىكتىڭ تابانىمەن ابدەن تاپتالعان القاپتاردىڭ اراسىنداعى جالعىز اياق جولمەن بوزبالا كەلە جاتتى. يىعىندا كومبايننىڭ الدەبىر سايمانىن سالعان قابى بار. كۇننىڭ الاپات ىستىعى قايتقان, جانعا جايلى قوڭىر كۇز بولسا دا, جاياۋ ادامنىڭ ءجۇرىسى اسا ونىكتى ەمەس. يىعىنان باسقان قوسالقى بولشەك الدەبىر تەمىر ەمەس, تىرشىلىكتىڭ ءزىلماۋىر سالماعى ءتارىزدى ەڭسەسىن تومەن تارتقىسى كەلەدى. ايتسە دە جاراتىلىسىنان قايتپاس قايسار, قاجىرلى بوزبالا كەڭ ادىمداپ, بارار جەرىنە تەز جەتپەك.
قارا مايمەن باتتاسقان جاماۋلى كونەتوز كويلەكتىڭ ساۋ جەرى جوق. تەر سىڭگەن. ەڭبەكتىڭ تەرى, بەينەتتىڭ تەرى. 1926 جىلدىڭ 24 مامىرىندا ايىرتاۋ اۋدانىنا قاراستى جۇمىسشى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن تۇرلىبەك ابىلپەيىسوۆ زامانا زاپىرانىن ەرتە جۇتىپ, ءبىلىم قۋا الماي قالدى. بار بولعانى بەسىنشى سىنىپتى اياقتادى.
1941 جىلى شالعايدا, بىراق سۇمدىق ءورتى تىم جاقىن, جانىڭدى كۇيدىرىپ, جۇرەگىڭدى ۋداي اشىتاتىن سوعىس ءجۇرىپ جاتتى. الىستا, تىم الىستا. ال قايعىسى مەن قاسىرەتى تاپ جانىڭنان تابىلاتىن, جانىڭنان عانا ەمەس, كەۋدەڭدەگى جۇدىرىقتاي جۇرەگىڭنىڭ ىشىنە قونىستانعان الاپات قايعى بولاتىن. 14 جاسىنان باستاپ قان مايدانعا اتتانعان اكەلەر مەن اعالارعا تيەسىلى ۇجىمشاردىڭ شارۋاسىنا بىلەك سىبانا كىرىستى. وسى كۇنى ەسكە الىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزىپ وتىرسا, پەشەنەسىنە جازىلعان پەندەنىڭ سىباعاسى بەس باتپان ەكەن. وگىز ايدادى, سوقامەن جەر جىرتتى, ماڭدايدان تەرىن سورعالاتىپ ءجۇرىپ ءشوپ شاپتى. ات تىرناۋىشتىڭ باسىنا ءمىندى. قابىرعاسى قاتىپ, بۇعاناسى بەكىمەي جاتىپ, اتان جىلىك ازاماتتاردىڭ ءوزى ارەڭ اتقاراتىن ەڭبەكتىڭ ءبىر پۇشپاعىن يلەستى. لوبوگرەيكامەن استىق باستىردى, وعان ءۇش پار وگىز جەگەتىن. كۇنى بويى زىلقارا تاس لوبوگرەيكانى سۇيرەتكەن ءۇش وگىز ەكىندى اۋعان كەزدە بۇيىرلەرى سولىقتاپ, قاجىپ بىتەتىن. ال تۇرلىبەك شارشاۋدى بىلمەس ەدى. ويتكەنى ونىڭ ءون بويىنان ەڭبەككە دەگەن قۇشتارلىق, ايرىقشا قاجىر-قايرات قۇيىلىپ جاتاتىن. ون سەگىزگە تولعان شاعىندا بۋرابايدىڭ باۋرايىنداعى قوتىركول سەلوسىنداعى رەسپۋبليكالىق مەحانيزاتسيا مەكتەبىن ءبىتىردى. سودان كەيىن كومباينشىنىڭ كومەكشىسى بولىپ جۇمىس ىستەي باستادى. كومباينشى يۆان سيتنيكوۆتىڭ قاراماعىندا ەكى جىل ءجۇرىپ, سول كەزدەگى تەحنيكانىڭ ءتىلىن ءبىر ادامداي يگەرىپ شىقتى. قامساقتى متس-ءنىڭ ديرەكتورى تالعات تەگىسوۆ اعاسى تاناپتا تىنىم تاپپايتىن تۇرلىبەكتىڭ ايرىقشا قاجىر-قايراتىنا ءتانتى بولاتىن. سول تانتىلىگى شىعار, ەكى جىلدان كەيىن جەكە كومباينعا يە بولدى. ول كەزدەگى كومباين س-1, «ستالينەتس» دەپ اتالادى. ءبىر ماۋسىمداعى جوسپارى 180 گەكتار جەردىڭ استىعىن باستىرۋ. ءبىرىنشى جىلى جالعىز كومباينمەن 1 200 گەكتار جەردىڭ استىعىن باستىرىپ شىقتى. جەتى ەسەگە جۋىق. دەمەك جالعىز ءوزى ءبىر بريگادانىڭ جۇمىسىن اتقاردى دەگەن ءسوز.
– سول ۋاقىتتا گەكتارىنان 7-8 تسەنتنەر عانا ءونىم الاتىن ەدىك, – دەپ ەسكە الۋشى ەدى تۇرلىبەك ابىلپەيىسوۆ, – ويتكەنى اگروتەحنيكالىق شارالار كەيىنگى ۋاقىتتاعىداي جەرىنە جەتكىزىلە جۇرگىزىلمەدى عوي. راس, جەرىمىز جاقسى بولاتىن. كادىمگى شىبىق شانشىساڭ, اعاش ءوسىپ شىعادى دەيتىندەي قارابۇيرا توپىراق. شوق-شوق اققايىڭداردىڭ ورتاسى. سايىن دالانى ءدۇر سىلكىندىرىپ, تىڭ كەلگەن ۋاقىتتا ەكى كومباينعا يەلىك ەتتىم. كومبايندارىمىز س-6. ونى س-100 تراكتورىنا تىركەيمىز. ەكى كومەكشىم بار. ءبىزدىڭ كولحوزدا سول كەزدە ەكى تراكتور بولدى. بىرەۋى – شىنجىر تاباندى ناتي, ەكىنشىسى – دوڭعالاقتى سحتز تراكتورى. دوڭعالاقتى تراكتوردىڭ قۋاتى شامالىلاۋ, كومبايندى تارتا الماي قالادى. ورتا بۋنكەر استىق جيناساق, سونىڭ ءوزىن اۋىرسىنادى. ەگىن وراعى قىزىپ تۇرعان شاق ەدى. ۇجىمشار باسقارماسىنان ەكى پار وگىز سۇراپ الىپ, تراكتوردى قوسىپ سۇيرەتتىم. كومبايندى تراكتورعا تىركەدىك, تراكتوردى وگىزگە تىركەدىك. ول ۋاقىتتاعى تەحنيكانىڭ قاۋقارى وسىنداي ەدى عوي. بىردە كۇن اۋعان شاقتا القاپ باسىنا سالت اتتى ورىس جىگىتى كەلدى. اڭگىمەسىنەن ۇققانىم, اۋداننان كەلگەن ۋاكىل ەكەن. تىلدەسە كەلە بار جاعدايىمدى سۇرادى. الدەن ۋاقىتتا كوكشىل كوزىن وڭمەڭىڭنەن وتەتىندەي ەتىپ قاداپ تۇرىپ:
– سەن وقۋ بىلەسىڭ بە؟ – دەپ سۇرادى.
– بىلەمىن, – دەپتى تۇرلىبەك اعا.
– بىلسەڭ قاراشى, كومبايننىڭ قابىرعاسىندا نە دەپ جازىلعان. تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ «ستالينەتس» دەپ جازىلعان ەمەس پە؟ سەن كۇن كوسەمىمىزدىڭ اتى بەرىلگەن, قاسيەتتى ەسىمى جازىلعان كومبايندى وگىزگە سۇيرەتەسىڭ. مۇنىڭ قالاي؟ مەن دە ءتىلىم جەتكەنىنشە كۇزگى وراق كەزىندە ءار ءساتتىڭ قاسقالداقتىڭ قانىنداي قىمبات ەكەندىگىن ايتىپ جاتىرمىن. ءستاليننىڭ ەسىمىن قورلاعان مەنى يت جەككەنگە ايداتپاقشى بولىپ ۋاكىل كەتتى. ۋاكىل ۇزاپ كەتكەن سوڭ قاڭتارىلىپ قاراپ تۇراتىن مامىراجاي ۋاقىت ەمەس, جاڭاعىداي كومبايندى تراكتورعا, تراكتوردى وگىزگە تىركەپ, جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتىك. كەيىن كولحوز باسقارماسى كەنجە كارىباەۆ وسى جايدى ەسكە الاتىن. ايتەۋىر, جەردەگى ۋاكىلگە قاراعاندا, جاراتقاننىڭ كوزى ءتۇزۋ بولىپ, «ستالينەتس» كومباينىن وگىزگە تىركەپ قورلاعانىم ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلماي, امان قالدىم.
داڭعايىر ديقان تۇرلىبەك اتانىڭ ەمىس-ەمىس ەسىنە تۇسەتىن, ۇزىك-ۇزىك ەستەلىكتەرىنە قاراعاندا, سول كەزدەگى قامساقتى متس-ىنا 18 ۇجىمشار قاراعان ەكەن. ون سەگىز بولعانىمەن, شوق جۇلدىزداي عانا شاعىن-شاعىن اۋىلدار. ماسەلەن, تۇرلىبەك ابىلپەيىسوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان «جۇمىسشى» ۇجىمشارى نەبارى وتىز تۇتىننەن تۇراتىن. استىن سىزىپ ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, سول ۋاقىتتاعى ادامداردىڭ ەڭبەككە دەگەن قۇشتارلىعى. ءدال بۇگىنگىدەي ەڭبەكتىڭ زەينەتىن كورىپ جۇرمەسە دە, قارنى تويىپ اس ىشپەسە دە, ءوڭى جارقىراپ جوندەم كيىم كيمەسە دە, بەينەتتەن باس تارتاتىن ءبىرى جوق. ال ەڭبەكتىڭ وتەۋى رەتىندە ەڭبەككۇن بەرىلەتىن. ونىڭ ءوزى جىلدىڭ اياعىندا. اركىمنىڭ اتقارعان شارۋاسىنا وراي, ەڭبەككۇننىڭ ەسەبىنەن بيداي بولىنەدى, ال اقشا دەگەندى ۇجىمشار مۇشەلەرى قولىنا ۇستاپ كورمەگەن.
سول ەڭبەكتىڭ ءبارى الدىمەن, اقىق ءدان وسىرگەن ەگىستىك القاپتاردا وتكەرىلەتىن. العاشقى جىلدارى گەكتار بەرەكەسى 7-8 تسەنتنەردەن اسپاسا, ۋاقىت وتە كەلە, ەگىنشىلىك مادەنيەتى جەتىلگەننەن كەيىن كەي جىلدارى 25-28 تسەنتنەردەن الىپ ءجۇردى. ءبىر جىلى 41 تسەنتنەر ءونىم الىپ, ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعارعاندارى بار. قازاقستاننىڭ مول استىعى كۇللى كەڭەس وداعىندا اڭىز بولىپ ورنەكتەلىپ, ءان بولىپ شىرقالعان شاق. سول كەزدە تۇرلىبەك اتانىڭ بريگاداسىندا ەڭبەك ەتكەن نۇركەن سىزدىقوۆ, سەرىك ءاشىموۆ, اندرەي گەينەۆەرگ ءتارىزدى ازاماتتاردىڭ ميللياردتا ۇلكەن ۇلەسى بار. ءبىر كەزدە القاپ باسىندا كۇندى تۇنگە, ءتۇندى كۇنگە ۇلاستىرىپ, تابانى تاستان تايمايتىن تارلانبوزداي قۇلشىنا ەڭبەك ەتكەن ارىپتەستەرىن, بريگادانىڭ ءار مۇشەسىن, ولاردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن, كەسكىن-كەلبەتىن, مىنەز-قۇلقىن ساعىنادى, وسى كۇنى قايران جۇرەك. مولوتوۆ اتىنداعى ۇجىمشاردىڭ باسقارما توراعاسى سىرىمبەت بۋكين دەگەن ازامات بولدى. ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي زور دەنەلى, پەيىل-نيەتى دە قۋاتقا تولى ءىرى دەنەسىنە ساي, كەسەك ءبىتىمدى باسقارما جان الىسىپ, جان بەرىسكەن قاۋىرت ناۋقاندىق ەڭبەك كەزىندە باسقارما ەكەنمىن دەپ قاراپ تۇرماي, مەحانيزاتورلارعا كومەكتەسەتىن. جادىندا جاتتالعان ءبىر كورىنىس باسقارمانىڭ ادام ايتسا سەنگىسىز الاپات كۇشى. الدەنەشە ادام كوتەرە المايتىن كومباين بولشەكتەرىن جالعىز ءوزى كوتەرىپ قويا بەرەتىن. مىنە, وسىنداي ءوز زامانىنىڭ وزگەدەن ارتىق تۋعان اپتال ازاماتتارى ەل بايلىعىن ەسەلەۋگە ەرەن ەڭبەگىن ءسىڭىردى. 1959 جىلى بريگادير بولىپ تاعايىندالعان تۇرلىبەك ابىلپەيىسوۆتىڭ بريگاداسىندا وتىز ادام ەڭبەك ەتتى. وسى وتىز ادام 3 927 گەكتار جەرگە ەگىن ەگەتىن. ءار جىلدارى 12-15 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ ءجۇردى.
– مامىر ايىنىڭ 25-ىنە دەيىن بيدايدى سەۋىپ ءبىتىرۋشى ەدىك, – دەپ ەسكە الاتىن داڭعايىر ديقان. – ودان سوڭ مايلى داقىلداردى ەگەمىز. ءوز تانابىمىزداعى بار شارۋانى تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ اتقارىپ بولعان سوڭ, كورشى شارۋاشىلىقتارعا كومەككە بارامىز.
سول جىلدارى «كورشى تانابى – ءوز تانابىڭ» دەپ كۇللى رەسپۋبليكاعا ۇندەۋ جاريالاعان تۇرلىبەك ابىلپەيىسوۆتىڭ باستاماسى جەر-جەردە قولداۋ تاۋىپ جاتتى. الامان بايگەدە الدىنا قارا سالماعان ايىرتاۋدىڭ ھاس تۇلپارى قۇلاگەردەي ەڭبەك بايگەسىندە وزگەدەن وق بويى وزىپ شىققان داڭعايىر ديقاننىڭ باعالى باستاماسىن كوكشەتاۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ورازبەك قۋانىشەۆ قولداپ, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋرو ماجىلىسىندە ۇندەۋدى بەكىتىپ, ەڭبەگىنە تابىس, باستاماسىنا بەرەكە تىلەگەن. 1978 جىلى ەلدىڭ اتىن اسپانداتقان اتاقتى ميللياردتىڭ شالقىعان تەڭىزدەي بەرەكەسىنە تۇرلىبەك ابىلپەيىسوۆتىڭ جەتەكشىلىگىندەگى بريگادانىڭ دا قوسقان ۇلەسى مول. بۇل جايىندا سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بايكەن ءاشىموۆ «ديقاننىڭ ءىرى تابىسى» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەيدى: «كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ لاۆروۆ كەڭشارىنىڭ بريگاديرى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى تۇرلىبەك ابىلپەيىسوۆ 12 كومباينمەن 2 119 گەكتار القاپتى 8 جۇمىس كۇنى ىشىندە باستىرىپ شىعىپ, ءار گەكتاردان 21 تسەنتنەردەن ءونىم الدى. بۇل – ەرەن ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى».
باياعىدا ل.ي.برەجنەۆتىڭ قولىنان العان ساعاتىنا قاراپ قويىپ, وتكەن ءومىر ىزدەرىن ويشا شولىپ وتىرعان تۇرلىبەك اقساقال وسكەن ورتاسىن ساعىنىشتىڭ سارى جىبىمەن ادىپتەپ ساباقتايتىن ەدى.
– اكەي مارقۇم وتە ەڭبەكقور ادام ەدى. قاراپ وتىرۋ دەگەندى بىلمەيتىن, ءارى قولىنان كەلمەيتىنى جوق. وقىماعانىمەن, توقىعانى مول. دالانىڭ جىرىن, ەڭبەكتىڭ سىرىن جادىندا جاتتاعان, كوكىرەگىندە توقىعان ادام بولاتىن. ەگىننىڭ, جەردىڭ, مالدىڭ ءتىلىن بىلەتىن. ودان قالدى كوكتەمىردى نانشا يلەپ, نەشە قيلى زات جاسايتىن, اعاشتان ءتۇيىن تۇيەتىن, قازاقتىڭ جالپاق تىلىمەن ايتقاندا ون ساۋساعىنان ونەر ساۋلاپ تۇرعان ۇستا ەدى. ول زاماندا ەل ءىشى كيىمگە جارىعان با؟ كوك ساۋىرلاپ ءماسى تىگەتىن. كيۋگە ىڭعايلى, جۇرۋگە جەڭىل ەتىك تىگەتىن. مال تەرىسىنەن بىلعارى ازىرلەيتىن. قايىڭنىڭ قابىعىنان قاراماي, قاراعايدىڭ تامىرىنان ءدارى قايناتاتىن. ءبىزدى دە وزىنە جەتپەسەك تە, جەتەقابىل ەتىپ تاربيەلەدى. ايىرتاۋ ءوڭىرى مۇساباي بالاسى ابىلپەيىستىڭ كىسىلىك كەلبەتىن, شەبەرلىگىن ءالى ۇمىتقان جوق. ال شەشەم باتەن وسپانقىزى ءۇي شارۋاسىمەن اينالىستى. اكەي 1982 جىلى 91 جاسىندا ومىردەن وزدى.
قازاق تەك تۋرالى اڭگىمەنى تەگىن ايتپاعان. سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ت.ب. وردەن, اتاقتارمەن ماراپاتتالعان تۇرلىبەك ابىلپەيىسوۆتىڭ جۇلدىزدى شاعى 1956 جىلى جارقىراپ تۋعان. سول جىلى ول اڭىزعا بەرگىسىز 14 456 تسەنتنەر استىق باستىردى. ءبىر ەمەس, الدەنەشە ۆاگون, ۆاگون ەمەس, تۇتاس ەشەلون. سول جىلى ەڭبەك ەرى اتاندى. 1980 جىلى جەر وڭدەۋدەگى جوعارى مادەنيەتى جەتىلگەن ۇجىم اتىن الدى. 32 جىل بويى ءبىر عانا بريگادانى باسقارىپ, ەڭبەك ەتكەن داڭعايىر ديقاننىڭ سول كەزدە اتاعى شىققانى, ابىرويعا يە بولعانى اقيقات. ەتكەن ەڭبەك, توككەن تەر زايا كەتكەن جوق.
ۇلى ءومىردىڭ اعىسى ءتارىزدى جۇمىسشى اۋىلىن جيەكتەپ قامىساقتى وزەنى اعادى. تايشاپتىرىم جەردە جامان جالعىزتاۋ. تاۋ قياسىندا توڭىرەكتى وتكىر جانارىمەن شولعان قارت قىران. انە ءبىر جەردە قىران ۇياسىنان تۇلەپ ۇشقان بالاپاندارى تەمىر توپشىلارىن قاعىپ, قياعا سامعاپ بارادى. وسى كورىنىستەگىدەي ايگىلى اتامىزدىڭ ەڭبەك جولى ۇرپاعى ارقىلى جالعاسا بەرەدى.
كوكشەتاۋ
