قابىرعالارى ىرسيعان, جامباس سۇيەگى شودىرايعان قۇلا جاباعىنىڭ شاشاسىنان قان سورعالاپ تۇر. جىلىنشىگىنىڭ جۇقا تەرىسى كوك مۇزدى قاۋساتىپ, تەبىندەگەن سوڭ جىرتىلىپ كەتكەن ءتارىزدى. ادەتتە, جىلقى مالى جەلگە ماڭدايىن توسەپ وتتايدى. جىلىگىنىڭ مايى قاشقان قۇلا جاباعى ىققا بەت بۇرىپتى. ءسىڭىرلى, بويى جاتاعان بولعانىمەن, قايىڭنىڭ بەزىندەي مىقتى قۇلا ايعىر ءۇي ورنىنداي جەردى بولات تۇياقتارىمەن بورشالاپ ارشىپ تاستادى. كۇزگى ءولى قاۋدىڭ قارساقتىڭ قۇيرىعىنداي بۇلاڭداعان سۇلباسى كورىنگەن. قۇلا ايعىر جاباعىنى ومىراۋىمەن ىقتىرىپ, وتقا ۇمسىندىرا جىلجىتقانداي كورىندى. الگى سۋرەتتى كورگەندە, جۇرەگىمنىڭ ەلجىرەپ كەتكەنى. انشەيىندە ءبىز تۇيسىكسىز سانايتىن مال ەكەش مال دا ءبىر-بىرىنە قامقور, جاناشىر ەكەن عوي. ال ادامدار شە؟!
جىلقىشى تەمىربەك عالىموۆ 4-سىنىپتا وقىپ جۇرگەنىندە-اق ات جالىن تارتىپ مىنگەن. نەگە ەكەنىن ءوزى دە ايتا المايدى. ايتەۋىر, ىشكى ءبىر سەزىمنىڭ ءتورت ت ۇلىك مالعا ءۇيىر قىلىپ قويعانى. جامبىل اۋىلى – شوق جۇلدىزداي عانا شاعىن ەلدى مەكەن. بالا تەمىربەك ءتورتىنشى سىنىپتان باستاپ بۇزاۋ باقتى. كادىمگىدەي تابىس تابادى. ءوز ايتۋىنا قاراعاندا, اكەسى جاسۇلان مەحانيزاتور بولىپ ەڭبەك ەتىپ 75 سوم السا, بالا تەمىربەكتىڭ تابىسى 120-عا جەتكەن. سەگىزىنشى سىنىپتان باستاپ ەركىن كۇرەسپەن اينالىسقان ول اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق جارىستارعا قاتىسىپتى. كۇرەس ونەرى قاراعايدىڭ قارسى بىتكەن بۇتاعىنداي شىنىقتىرىپ, شىڭداي ءتۇستى. وبلىس ورتالىعىندا دا جۇمىس ىستەپ كورگەن. اۋەلى قۇرىلىستا, سوسىن جۇرگىزۋشى. كوكىرەگىندەگى اۋىلعا دەگەن سارىتاپ ساعىنىش اۋىق-اۋىق باس كوتەرىپ, جۇرەگى ماي ىشكەندەي كىلكيتىن. بىردە قارا جولدىڭ بويىندا ق ۇلىنداپ قالعان بيەگە كەزىكتى. شاراناسى كەپپەگەن ق ۇلىنشاقتى قۇشاقتاپ الىپ, قاۋىپسىزدەۋ جەرگە اپارعان. ءتۇر-تۇلعاسى بوتەن ادامنان ق ۇلىنىن قىزعانعان قاراگەر بيە وقىرانا جەر تارپيدى. كىشكەنتاي ق ۇلىنشاقتى يىسكەگەن كەزدە مىڭ سان گۇل, كوكوراي شالعىن كومكەرگەن عاجايىپ دالانىڭ وزىنە عانا ءتان حوش ءيىسى مۇرنىن جارىپ جىبەرگەندەي بولدى. قالانىڭ كىلكىگەن شاڭى بىتەگەن كوكىرەگى شايداي اشىلعانداي. كەلەسى كۇنى كۇركىلدەك كولىگىن تاپسىرىپ, اۋىلعا جول تارتقان. سودان بەرى الدەنەشە جىل قولىنا قۇرىق ىلگەن جىلقىشى.
– بيىلعى قىستىڭ بەتى قورقىنىشتى. ادەتتە قازاق ءبورىنىڭ اتىن ايتپاي, قاندىاۋىز دەيدى ەمەس پە؟ جۇت دەگەن ءسوزدى ايتسام جاماندىق شاقىرعانداي بولامىن, – دەيدى تەمىربەك جاسۇلان ۇلى, – ەل ىرىزدىعىن ايىرىپ وتىرعان جىلقىعا ناۋبەت تونگەن جىل بولىپ تۇر.
ايتسا ايتقانداي, الا جازداي اسپاننان ءنار تامبادى. ءشوپ كوتەرىلمەي قالدى. قوڭىر كۇزدە, قىستىڭ باسىندا جاۋىننان كوز اشپادىق. قازىر جايىلىمنىڭ ءبارى كوك مۇز. جىلقى جۇدەۋ. ق ۇلىن تاستاعاندارى, جاباعىسى كوتەرەم بولعاندارى ساناپ تاۋىسقىسىز. قونىسباي اۋىلىندا ەكى ءۇيىر جىلقى بار. ءبىرىنشى ۇيىردە 400 باسقا جۋىق بولسا, ءۇش جۇزگە دەيىن مال يەلەرى ۇستاپ, قورالارىنا قاماپ العان. امالسىزدان. مال ازىعى جوقتارى الدىمەن اللاعا, سوسىن جىلقىشىعا تاپسىرىپ قاراپ وتىر. ىرگەدەگى دوڭگىلاعاش اۋىلىندا 600-گە جۋىق جىلقى بار. كراسنويار سەلوسىندا 400-گە تارتا جىلقى ورەدى. ءتامام جىلقى باعىلاتىن جايىلىم توقىمداي عانا. وعان بىرنەشە اۋىلدىڭ سيىرى مەن قويىن قوسساڭىز, جايىلىمنىڭ نەلىكتەن توزىپ كەتكەنىن تۇسىنەر ەدىڭىز. وسى اۋىلداردىڭ توڭىرەگىندە ەگىن ەگەتىن سەرىكتەستىكتەر ەلدىڭ ءتورت ت ۇلىك مالىمەن كۇن كورىپ وتىرعانىن ەسكەرمەي, تابالدىرىققا دەيىن جىرتىپ تاستاعان.
جىلقىشى تەمىربەكتىڭ الدىنداعى 350-گە جۋىق جىلقى ازىرگە رەڭدى. وسى ارادا قيىن-قىستاۋدان الىپ شىعاتىن جىلقىشىنىڭ تاجىريبەسى, مال جايىن جاقسى بىلەتىن زەرەكتىگى ەكەندىگىن كوڭىلگە ءبىر ءتۇيىپ قويدىق. ءبىزدىڭ وڭىردەگى جىلقىشىلار ءار باسقا 4-5 مىڭ تەڭگەدەن اقى الادى. حالىقتىڭ جەمشوپسىز وتىرعانىن كورگەن كەيبىرەۋلەر باعۋ اقىسىن التى مىڭعا كوتەرىپتى. ازىعى بولماعان سوڭ مالىڭدى ۇيىڭە اكەلىپ باعا المايسىڭ. امالسىزدان جىلقىشىعا جالىنادى. ال ول بولسا ۇناتپاساڭدار وزدەرىڭ باعىپ الىڭدار دەپ كەرگيدى. تەمىربەكتىڭ باعاسى ءيمانجۇزدى. ءار باسىنا – ءۇش مىڭ تەڭگە عانا. ونىڭ ءوزىن جاڭا جىلدان كەيىن كوتەرگەن. ايتپەسە, وسى ۋاقىتقا دەيىن 2 500 تەڭگەگە باعىپ كەلىپتى.
– جەر توزىپ كەتتى, – دەيدى جىلقىشى تەمىربەك, – ەكپە ءشوپ ەگۋ كەرەك. جايىلىم جاڭارتاتىن جەر جوق. ىلكىدەگى قازاق ءبارىن كۇن ىلگەرى ەسەپتەپ, تارازى باسىنا تارتىپ وتىرعان عوي. جازعى جايلاۋى, قىسقى قىستاۋى, كۇزدىگى دەگەندەي. اباي اتامىز «...ەرتە بارسام جەرىمدى جەپ قويام دەپ, ىقتىرمامەن كۇزەۋدە وتىرار باي» دەمەي مە. بىزدە قازىر ول جاعداي جوق. قىسى-جازى ات ارقاسىنداي جەردە ءيىرىپ باعا بەرەمىز. شابىندىق جەر دە تاپشى. قازىر ءشوپتى يت ارقاسى قيانداعى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان تاسىپ جاتىرمىز. ساباندى دا. كەشەگى كەڭەس زامانىندا القاپتا اتكوپىر بولىپ شاشىلىپ جاتاتىن ساباننىڭ ءۇش كەلىلىك بۋماسى بەس مىڭ تەڭگە تۇرادى. مەنىڭ ءبىر تۇسىنبەيتىنىم, ءبىزدىڭ وڭىردەگى ەگىستىك القاپتاردىڭ ءبارى جىپ-جىلماعاي. ال كورشى وبلىستاردىڭ القاپتارىندا سابان سىرەسىپ تۇر. ءشوپتىڭ شامامەن ءجۇز كەلىلىك بۋماسى – 16 مىڭ تەڭگە. تاسىمالداۋ قۇنىن قوسساڭىز, 18 مىڭ تەڭگەگە شىعادى. ونىڭ وزىندە دە سۋ ءتيىپ قارايعان ءشوپ. قازىر تاڭدايتىن شاما جوق, قولعا تيگەنىن الامىز. جەرگىلىكتى اكىمدىك كولىكپەن كومەكتەسەمىز دەپ ەدى. ول دا بولماي تۇر. ايتەۋىر 700 ليتر ديزەل وتىنىن بەردى. وعان دا تاۋبە.
جىلقىنىڭ كۇيىن كەتىرىپ تۇرعان ءبىر جاي, قاماپ باعۋ. وڭىردەگى بار جىلقىشى وسىنداي ادىسكە كوشكەن. تۇندە جايىپ, كۇندىز قاماپ تاستايدى. قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا, تار شارباقتىڭ ىشىندە ءالدىسى ءالسىزىن تەۋىپ, ءتىلىن تىستەپ قاڭتارىلىپ تۇرعان سوڭ كۇي جيناي المايدى. ەگىن وراعى اياقتالعان سوڭ عانا شىدەرى شەشىلمەك. ول ۋاقىتتا قىس ءتۇسىپ كەتەدى. جىلىگىنە ماي جيناماعان ت ۇلىك قىستى كوتەرە المايدى. اسىرەسە تاي-جاباعى.
– جىلقى ت ۇلىگىن اسىلداندىرۋ كەرەك. ءوزىمىزدىڭ تابيعاتىمىزعا ەتەنە جاقىن قازاقى جىلقىعا جەتەتىن مال جوق, – دەيدى جىلقىشى, – توڭىرەكتەگى اۋىلدار ورلوۆتىڭ ۇزىن سيراق جەلىستى جىلقىسىن, ورىستىڭ اۋىر جۇك تارتاتىن ەت جەڭدى مالىن اكەلىپ جاتىر. ءتىپتى باشقۇرتتىڭ جىلقىسىن دا جەتكىزدى. ءبىرى دە كوڭىلىمنەن شىقپادى. شوقتىعى بيىك, العاش كورگەندە ەڭسەلى, بويى كوز تارتاتىن بۇل جىلقىلار قىتىمىر قىستا تەبىندەپ شىعا المايدى.
ءوزى جىل ارالاتىپ ايعىر جاڭارتىپ وتىرادى ەكەن. تاجىريبەلى جىلقىشى الدەبىر اۋىلدا ايعىر ساتىلادى دەپ ەستىسە, ىشەر اسىن جەرگە قويىپ, جەتكەنشە اسىعادى. بىراق بىردەن الا سالمايدى. قورادا قاماۋلى تۇرعان ايعىردىڭ قاسيەتىن قايدان بىلەسىڭ؟ باۋىرىنان وربىگەن جاباعىسىن كورەدى, تايىنىڭ تىسىنە ۇڭىلەدى. ايعىردىڭ دا ايعىرى بار. زاتى جىلقى بولعانىمەن, ءۇيىر ۇستامايتىندارى دا كەزىگۋى مۇمكىن. بۇل جەردە دە جىلقىنىڭ ءتىلىن بىلەتىن قابىلەت بولۋى شارت. ايعىردى جىلقىشىنىڭ ءوزى بارىپ تاڭدايدى ەكەن. ءتورت ايعىر الىپتى. ءاربىر بەس جىل سايىن اۋىستىرىپ وتىرادى. ءتولى جاپ-جاقسى.
– جىلقىمەن بىرگە ءورىپ, بىرگە جۋساعان سوڭ مىنەز-قۇلقىن جاقسى بىلەمىز. تۇنگى ون ەكىنىڭ شاماسىندا قالىڭ جىلقى جۋسايدى. تاڭعى تورتكە دەيىن تىرپ ەتپەيدى. مىنە, سول كەزدە كوز شىرىمىن الىپ الامىن. قالعان ۋاقىتتا بوران-شاشىن با, اياز با ۇيىردەن كوز جازىپ قالۋعا بولمايدى. ءبىزدىڭ ەل كوكشەتاۋ – پەتروپاۆل باعىتىنداعى كۇرە جولدىڭ بويىندا. جۇرگىزۋشىلەر تىم قاتتى جۇرەدى. بۇگىن دە كورشى تابىننىڭ ءبىر بيەسىن سوعىپ كەتتى. ارينە, مال قاراۋسىز بولماۋى كەرەك. بىراق اياقتى مالدىڭ بارمايتىن جەرى جوق. اسىرەسە بيىلعى جىلى قۋاڭشىلىق بولعان سوڭ جول جيەگىندەگى ويپاڭعا وسكەن شوپكە قۇمار.
قىسى-جازى جىلقىنى قاماماي, ەركىن باققاندىقتان, شىعىن جوق. مال جايىن ءبىر كىسىدەي بىلەمىز دەگەن بىزگە دە توسىن جايلاردى ايتىپ, تاڭىرقاتتى. ايتالىق, ءتامام جىلقىنى تەرلەتپەۋ كەرەك ەكەن. جىلقىشىلار الپىس-جەتپىس شاقىرىمنان قالىڭ جىلقىنى قوتانعا قۋىپ اكەلەدى. قازىرگىنىڭ جىلقىشىسى اتقا ەمەس, موتورلى كولىككە, شاناعا مىنەدى. جەر تانابىن قۋىرىپ اق قار, كوك مۇزدا تاناۋلاپ جەتكەن ءتامام جىلقى قارا تەرگە تۇسەدى. جىلقىنىڭ جۇدەيتىنى دە, جەلىندەگەن بيەنىڭ ق ۇلىن تاستاۋى دا كوپ رەتتە سودان. الدىنداعى مالعا اباي بولۋىڭ كەرەك. ساقاۋ شىققانىن, ۇرى ءتىستىڭ پايدا بولعاندىعىن بىردەن بىلەدى. ءوزى ەمدەيدى. قۇدىرەت جەتپەيتىن تاعى ءبىر اۋرۋى بار, ول – بەلگىسىز دەرت. اۋىل توڭىرەگىندە قيىرشىق تاس وندىرەتىن ءتورت-بەس ءوندىرىس ورنى كۇنى-ءتۇنى عاسىرلار بويى مىزعىماي تۇرعان قاتپار-قاتپار جارتاستى جارىلعىش زاتپەن قوپارىپ جاتىر. ءوندىرىس ورىندارىنىڭ قالدىق سۋى كوكتەمگى قىزىل سۋمەن اعىپ كەلىپ, شاعالالى وزەنىنە قۇيىلادى. مال سودان سۋ ىشەدى. قالدىق سۋدىڭ قۇرامىندا قانداي ىندەتتىڭ قالقىپ جۇرگەنى ءبىر جاراتقانعا عانا ايان. كەيدە جىلقىنىڭ ءىشى كەۋىپ, تەڭسەلىپ تۇرىپ, ءزارىن شىعارا الماي قينالىپ قۇلايدى ەكەن. مۇنداي وقيعا تالاي رەت ورىن السا دا, مال دارىگەرلەرى جابۋلى قازاندى جابۋلى كۇيىندە ۇستاپ وتىر.
بيىل كۇزدە نوسەر جاۋىننان كەيىن قىلقيىپ كوك شىعىپتى. ەل قۋانعان. كوك ءشوپ جەگەن جىلقى كۇيلى بولادى دەسكەن. تابيعاتتىڭ اۋ-جايىن بولجاپ وتىراتىن حايدار اعاسى تەمىربەككە قۋانباي-اق قوي دەپتى. بۇل – جاقسىلىقتىڭ بەلگىسى ەمەس. شىنىندا دا ءشوپتىڭ شىعىپ, كوكتىڭ كوتەرىلەتىن ءوز ۋاقىتى بار عوي. ىرعاعىنان جاڭىلعان ىرىق بەرمەيدى-اۋ. جىلقىعا دەگەن ماحابباتى قولىنا قۇرىق ۇستاتقان, ءوز مىندەتىنە تەمىردەي بەرىك تەمىربەك الدىنداعى مالىن جۇدەتپەي, ەل العىسىنا بولەنىپ ءجۇر. ماعان وسىدان ارتىق قۇرمەتتىڭ كەرەگى جوق دەيدى ءوزى.
ەكىنتىنىڭ كەزىندە تەرىسكەيدەن جەل سوعىپ, بوران كوتەرىلە باستاعان. اق تۇتەك قاردىڭ ىشىندە قارىنا قۇرىق ىلگەن جىلقىشى كەتىپ بارادى. الدىندا – ءبىر قاۋىم ەلدىڭ ىرىسى, قىزىل قارىن جاس بالانىڭ نەسىبەسى.
اقمولا وبلىسى,
زەرەندى اۋدانى
