ينفوگرافيكالاردى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ جاتقان ىرگەلى رەفورمالار ەلدى ساياسي جاڭعىرتۋعا, دەموكراتيانى ودان ءارى دامىتۋعا, ونىڭ ىشىندە ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. تولىققاندى رەفورمالاۋدىڭ ءبىر باعىتى – سوت بيلىگىن جاڭعىرتۋعا, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋعا جانە زاڭنىڭ ۇستەمدىگىنە باعىتتالعان دەموكراتيالىق رەفورمالار.
سوت جۇيەسىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورما مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – سوت تورەلىگىن ساپالى ىسكە اسىرۋ, سوتتار مەن سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, سۋديالار كورپۋسىنا جوعارى بىلىكتى زاڭگەرلەر تارتۋ, سونداي-اق سوت ۇدەرىسىنە ازاماتتار مەن بيزنەس قۇقىقتارىنىڭ كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋ.
مەملەكەت باسشىسى 2023 جىلعى 28 ناۋرىزدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا قول قويدى. زاڭعا سايكەس, سۋديالار تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا باعىتتالعان قوسىمشا كەپىلدىكتەر ەنگىزىلدى. ماسەلەن, سۋديالارعا قاتىستى جەدەل ىزدەستىرۋ شارالارىن قولدانۋعا سانكتسيا بەرۋگە باس پروكۋرورعا عانا قۇقىلى. سونداي-اق سوتتارعا دەگەن سەنىمدى نىعايتۋ جانە سوت جۇيەسىن دەموكراتيالاندىرۋ, سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋ راسىمىنە ازاماتتىق قوعامنىڭ قاتىسۋىن جانداندىرۋ ماقساتىندا القابيلەر سوتىنىڭ ينستيتۋتى زاڭنامالىق دەڭگەيدە دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون.
ەلىمىزدە سوت iسiن جۇرگiزۋ القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن 16 جىلدان استام ۋاقىت جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى (2007 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەنگىزىلگەن). وسى كەزەڭدە ەكى رەت (2015 جانە 2019 جىلدارى) القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن سوتتا قارالاتىن اسا اۋىر قىلمىستار قۇرامى كەڭەيتىلدى.
2023 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەنگەن 2019 جىلعى 27 جەلتوقسانداعى زاڭدا القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن اسا اۋىر قىلمىستاردىڭ بارلىعى دەرلىك قارالىپ كەلەدى. بۇل 30 قىلمىس قۇرامىن قامتيدى. 2024 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ جالپى العاندا 40-تان استام قىلمىس قۇرامى, ونىڭ ىشىندە 30-دان استامى – اسا اۋىر, 13 – اۋىر جانە اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىس القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارالۋعا جاتادى. اتاپ ايتقاندا, ازاپتاۋ, رەيدەرلىك, براكونەرلىك, ماس كۇيىندە جول-قوزعالىس ەرەجەلەرىن بۇزۋ جانە باسقا دا كوپ ازاماتتىڭ مۇددەلەرىن قوزعايتىن نەمەسە قوعامدىق رەزونانس تۋدىراتىن قىلمىستىق ىستەر. القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارالاتىن قىلمىستاردىڭ قۇرامىن كەڭەيتۋ سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە جانە سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.
سوت جۇيەسىن ودان ءارى رەفورمالاۋ – بۇل ۋاقىت تالابى, ويتكەنى بۇل ءبىزدىڭ بۇكىل سوت جۇيەسىنىڭ ءتيىمدى قىزمەتىنە بەرىك جانە دايەكتى تۇردە قول جەتكىزۋگە باعىت العانىمىزدى كورسەتەدى.
مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باسىمدىعى – ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ. كونستيتۋتسيادا ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىقتارى بولىپ جاريالانعان. ەلدىڭ نەگىزگى زاڭىنا سايكەس, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى تۋعاننان باستاپ بارلىعىنا تيەسىلى, ءابسوليۋتتى جانە بولىنبەيتىن دەپ تانىلادى, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ مازمۇنى مەن قولدانىلۋىن انىقتايدى.
2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋ اياسىندا پارلامەنت ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىن نىعايتۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ماڭىزدى كونستيتۋتسيالىق زاڭدى قابىلدادى. ونىڭ ىشىندە, اتاپ وتەتىن بولساق, مەملەكەت باسشىسى 2022 جىلعى 5 قاراشادا قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلدانىپ, كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق مارتەبە بەرىلگەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتى ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىندەگى ماڭىزدى تەتىككە اينالدى. بۇگىنگى كۇنى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل قىزمەتى ازاماتتاردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋگە جانە ولاردى ىلگەرىلەتۋگە سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى. ۋاكىلدىڭ وڭىرلىك وكىلدىكتەرىنىڭ اشىلۋى حالىقتىڭ وسى ينستيتۋتقا دەگەن سەنىمىن ارتتىرىپ وتىر.
ءار ازامات قۇقى مەن بوستاندىعى بۇزىلعان جاعدايدا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە جۇگىنۋگە حاقىلى. بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ كەپىلدىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق ولاردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ينستيتۋتتارمەن ءوزارا بىرلەسە 2016 جىلدان باستاپ بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتى قۇرىلدى.
بالالارعا قارسى قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋ, ولاردى جاساعانى ءۇشىن جازانى قاتاڭداتۋ ءۇشىن بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل مەن مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى زاڭ جوباسىن ازىرلەپ, ماجىلىسكە جىبەردى. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال ساناتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ كەپىلدىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2023 جىلعى ماۋسىمنان باستاپ پرەزيدەنت جانىندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان وسال ساناتتارىنىڭ قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. ينستيتۋتتىڭ ەنگىزىلۋى مەملەكەتتىڭ بارلىق ادام ءۇشىن مۇمكىندىكتەر تەڭدىگى مەن ادىلدىكتى قامتاماسىز ەتەدى. قوعامدىق يگىلىكتەردىڭ جوعارى دەڭگەيىنە جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال ساناتتارىن, ونىڭ ىشىندە ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ازاماتتاردى قولداۋعا كەپىلدىك بەرىلەدى.
قازاقستان جاڭارۋ جانە جاڭعىرتۋ جولىندا ەل دامۋىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆاسىنا باعدارلانعان قايتا قۇرۋ ۇدەرىسىنىڭ تەرەڭ الەۋمەتتىك جانە ساياسي ترانسفورماتسياسىن جۇرگىزىپ كەلەدى. وسىلايشا, پرەزيدەنتتىك باستامالاردى ىسكە اسىرۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيلىك ينستيتۋتتارىمەن ءوزارا قارىم-قاتىناسىنىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى مودەلىن قالىپتاستىرۋعا, سونداي-اق رەسپۋبليكاداعى جەكە ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدىڭ قۇقىقتىق كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستان دامۋدىڭ جاڭارتىلعان جولىمەن ءجۇرىپ كەلەدى, كەرى جول بولماۋعا ءتيىس. ويتكەنى حالىق ەسكى جولمەن ءومىر سۇرە المايدى, ەل دامۋىنداعى جاڭا تاسىلدەر ونىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
مۇرات قادىربەك,
سەنات دەپۋتاتى
