سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
كورگەن جاننىڭ كوزىن قۋانتاتىن كوركەمدىك پەن سول ءبىر عاجايىپ دۇنيەنىڭ استارىندا بۇعىپ جاتقان ەن بايلىق تولايىم ەل يگىلىگىنە جاراپ, نەسىبەسىنە اينالسا, ءبىر عانيبەت. بۇگىندە وڭىردە 615 جەرگىلىكتى ماڭىزى بار سۋ ايدىنى تىركەلگەن. سۋلى جەر – نۋلى جەر. ايتسە دە ءبىر كەزدە قورى سارقىلىپ, ساباسى كەمىمەستەي بولعان سۋ بايلىعى جىل وتكەن سايىن جۇدەپ, ازايىپ كەلەدى. ايتالىق, 1959 جىلى جارىق كورگەن «تىڭ ايماعىنداعى جەرۇستى سۋ قورلارى» دەپ اتالاتىن ەڭبەكتە بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ ايماعىندا ۇلكەندى-كىشىلى 1 515 كول بولعانى تايعا تاڭبا باسقانداي انىقتاپ جازىلعان. كەيىن اكىمشىلىك-اۋماقتىق وزگەرىستەن سوڭ قوسىلعان قورعالجىن وڭىرىندەگى كوپ كولدى قوسساڭىز, سۋ ايدىنىنىڭ سانى الدەقايدا وسە تۇسەر ەدى. بۇرىنعى كوكشەتاۋ اۋماعىنداعىسىنىڭ ءوزى – 1 320 تۇششى كول.
اتتەڭ, ەكوجۇيەنىڭ قادىرلى ءبىر بولىگىن كۇتىپ ۇستاۋ قولعا الىنباعانى قىنجىلتادى. وسى تاراپتا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن مامانداردىڭ ەسەبىنە قاراعاندا, كوپتەگەن كىشىرەك كولدەر جەر بەتىنەن جوعالىپ كەتكەن. بۇگىنگى تاڭدا ونداعان كولدىڭ تابانى تايىزدانىپ, قامىس باسىپ, باتپاققا اينالىپ جاتىر. كوكشە كولدەرىن سارالاي قالساڭىز, دالالىق جانە تاۋلى-قىراتتى وڭىرلەردىڭ سۋ كوزى ساناتىندا. كوبىنىڭ سۋى تايىز بولىپ كەلەدى. تايىز كولدەر وتكەن جىلعىداي قۇرعاقشىلىق جىلدارى جاعالاۋدان جىلدام قاشىپ, كەۋىپ كەتەتىنى بار. بۋعا اينالىپ ۇشىپ كەتۋ شاماسى ءبىر جىلدىق جينالعان سۋدىڭ 60-70 پايىزىنا دەيىن جەتەدى ەكەن. ەكىنشى توپتاعى تاۋلى-قىراتتى اۋماقتاردىڭ كولدەرى كەرىسىنشە ءبىرشاما تەرەڭ ءارى سۋى مول بولىپ كەلەدى. نەگىزىنەن, تۇششى. اۋليەكول, ايناكول, زەرەندى, شالقار, يمانتاۋ ءتارىزدى كولدەردىڭ قورى ءالى دە مول.
– تابيعاتتىڭ كۇرت وزگەرگەنىن كوزىمىز كورىپ وتىر. وسىدان 50-60 جىل بۇرىن دالاداعى كۇمىس كولدەر شاراسىنان اسا شۇپىلدەپ سۋعا تولىپ تۇراتىن. اۋىلىمىزدىڭ جانىنداعى اقكولدىڭ بالىعى قانداي ەدى, شىركىن! جالعىز اقكول عانا ەمەس, وزگە كولدەردە دە بالىق كوپ بولۋشى ەدى. قازىر ەن بايلىق كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى. ەل ىرگەسىندەگى تومارلار قانداي ەدى. قازىر سونىڭ ءبارى قۇرعاپ, جىل وتكەن سايىن سۋ تاپشىلىعى سەزىلىپ جاتىر. جازدى كۇندەرى مال سۋارۋدىڭ ءوزى قيىن شارۋاعا اينالدى, – دەيدى جاناشىر جاننىڭ ءبىرى الپىسباي تۇرسىنباەۆ.
اقساقالدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اق ايدىننىڭ سۋالۋى تىڭ يگەرۋ داۋىرىندە باستاۋ العان. جىل سايىن قار سۋىمەن قۇنارلانىپ, بۇلاق سۋىمەن بەرەكەسى كىرىپ قورەكتەنەتىن كولدەرگە تونگەن ناۋبەت وسى تۇستا تونگەن سىڭايلى. اق ايدىنداردىڭ جاعالاۋى ەگىن كولەمىن كەڭەيتۋ جوسپارىنىڭ كوبەيۋى سەبەپتى تۋ-تالاقاي جىرتىلىپ, تابيعي سۋ كوزدەرى بىتەلگەن. قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا بار سۋى بۋلانىپ ۇشىپ جاتقاندىقتان, كەنەرەسى كەمي بەرەدى دە. وسى تۇستا ەل جاناشىرىنىڭ پىكىرىنە قۇلاق تۇرەلىكشى. ماسەلەن, كۇمىس كولدەردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كولدەرگە جاقىن جەرلەردەگى بىتەلىپ قالعان بۇلاق كوزدەرىن اشىپ, قىزىل سۋ جۇرگەن ۋاقىتتا قار سۋىنىڭ كولگە قوسىلاتىن جىرالارىن ارشىعان ءجون. بالكىم, سوندا عانا باعا جەتپەس بايلىعىمىزدى ساقتاپ قالامىز.
نەگىزگى اڭگىمە كول كۇتىمى حاقىندا. بۇگىندە 452 سۋ ايدىنى 330 تابيعات پايدالانۋشىعا بەكىتىلىپ بەرىلگەن. ازىرگە يەسىز جاتقانى – 163 كول. ەسىل وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسىنىڭ قۇزىرەتىنە جوعارىدا اتالعان تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ بالىق شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋگە ارنالعان شارت بويىنشا مىندەتتەمەلەرىن قانشالىقتى ورىندايتىنىنا تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ وتىرىلادى. ءوز مىندەتتەرىن مۇقيات ورىنداماعان تابيعات پايدالانۋشىلارعا ۋاقىتىندا ەسكەرتۋ جاسالادى. جاعداي ناسىرعا شاپسا, كەلىسىمشارت بۇزىلادى. وتكەن جىلى تابيعات پايدالانۋشىلار ءوز مىندەتتەرىن دۇرىس اتقارماعاندىعىنان 37 سۋ ايدىنىن پايدالانۋشىلار بالىق شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. وسى ارادا ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتا كەتەتىن ءبىر جاي, كول كۇتىمسىز بولسا, كەلەشەگىنە قاۋىپ. ماسەلەن, دالالىق كولدەر تايىز بولعاندىقتان, قىس ايلارىندا بالىققا وتتەگى جەتپەسە, تۇگەل ءولىپ قالۋى دا عاجاپ ەمەس. تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ بارىن ءسۇزىپ الساق بولدى, كەيىن بالىق تۇگىل باقا ورىستەمەسە دە مەيلى دەگەن ءتارىزدى نيەتتەرىن وسى ارادان ايقىن اڭعارۋعا بولادى. ەڭ الدىمەن ولاردى كول تاعدىرى ويلاندىرۋعا ءتيىستى. ءار جىل سايىن بالىق شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان سوڭ شارتتا كورسەتىلگەنىندەي دەرناسىل جىبەرىپ, بالىق قورىن مولايتۋ – ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. قازىر ءبىز وسىنداي نەمقۇرايدىلىقتىڭ سالدارىنان بار بالىقتىڭ وزىنەن ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن.
بيىل وڭىردە بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعدارلاماسى بويىنشا تاۋارلى بالىقتى ءوسىرۋ كولەمى 1 269 توننانى قۇرايدى. كولى كوپ بولعانىمەن, باعالى بالىق ءوسىرۋ باعىتىندا بەلگىلى قيىندىقتار جەتىپ ارتىلاتىن ءبىزدىڭ ءوڭىر ءۇشىن ءتاپ-ءتاۋىر كورسەتكىش. تابيعات پايدالانۋشىلار سۋ ايدىندارىن بالىقتاندىرۋ مىندەتتەمەلەرى بويىنشا 29 083 950 دانا تۇقى جانە اق ساحا بالىقتارىنىڭ دەرناسىلدەرىن اكەلىپ, ءوز كولدەرىنە توعىتتى.
540 154 دانا تۇقى شاباقتارىمەن جانە ەكى مىڭ دانا تۇقى بالىعىنىڭ ءبىر جىلدىق بالىعىمەن بالىقتاندىرۋ جۇمىسى ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلدى.
كول كۇتىمى تۋرالى اڭگىمە قوزعاعاننان كەيىن وسى باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان شارۋانى دا ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ينسپەكتسيا قىزمەتكەرلەرى وتكەن جىل ىشىندە 425 رەيد ۇيىمداستىرىپ, 255 ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتى انىقتاعان. ناتيجەسىندە, 245 ادام اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا 6 اكىمشىلىك ماتەريال جولدانعان, 16 اكىمشىلىك ماتەريال سوتقا جىبەرىلگەن. ءتارتىپ بۇزۋشىلاردان 262 كيلو بالىق تاركىلەنگەن. جىل باسىنان بەرى براكونەرلەرگە 4 864 500 تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالىنىپ, ونىڭ 4 165 200 تەڭگەسى وندىرىلگەن.
– ينسپەكتسيانىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جىل وتكەن سايىن جاقسارىپ كەلەدى. جاڭا اۆتوكولىك پەن تىركەمەسى بار قاردا جۇرەتىن كولىك ساتىلىپ الىندى. ينسپەكتسيا قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان قىزمەتتىك كيىم, بەينەتىركەگىشتەر, وزگە دە قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلدىك. ءبىز ءۇشىن وتە قاجەتتى سۋداعى وتتەگىنىڭ قۇرامىن انىقتايتىن 3 قۇرال الىندى. وسىنداي جاناشىرلىق شارۋامىزدى وڭعا باستىراتىنى ءسوزسىز, – دەيدى ەسىل وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى نىعمەت قاۋاشەۆ.
تابيعاتتىڭ اي ديدارىنا كىرەۋكە تۇسىرمەگەن ءلازىم. دەمەك, كاسىپكەرلىكتى ورىستەتەمىز دەگەنىمەن سۋ قادىرىن بىلمەگەننىڭ كولدى كۇتىپ جارىتپايتىنىن دا كوز كورۋدە. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ 37-ىسىمەن جاسالعان شارتتىڭ بۇزىلۋى وسىنداي بايلامعا جەتەلەيدى. كەلەر ۇرپاقتىڭ قامىن ويلاساق, كولدى كۇتىمسىز قالدىرمايىقشى.
اقمولا وبلىسى
