ءتىل باسقارماسىنىڭ ورنى ويسىراپ تۇر
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قازاقتاردىڭ ۇلەسى 40 پايىزعا دا جەتپەيدى. وسىنىڭ سالدارىنان وڭىردە تىلگە, ونوماستيكاعا قاتىستى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋ بارىسى سىلبىر. ال وسى باعىتتاعى جۇمىستى ۇيلەستىرۋگە ءتيىس تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى جابىلىپ, ونىڭ فۋنكتسيالارى وبلىستىڭ مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ جانە تالداۋ بولىمىنە تاپسىرىلعان. الايدا ونىڭ جۇمىسى كوڭىل كونشىتپەيدى.
وسىعان وراي قوعام بەلسەندىلەرى ءوڭىر باسشىلىعىنا بىرنەشە رەت ءتىل باسقارماسىن قايتا اشۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعانىمەن, ودان ەش ناتيجە شىققان جوق. وكىنىشكە قاراي, بۇرىنعى وبلىس اكىمى ايداربەك ساپاروۆتىڭ وسى جونىندەگى ۋادەسى ول قىزمەتىن اۋىستىرعان سوڭ ورىندالماي قالدى.
ايتەۋىر, ءبىر كوڭىل جۇباتارلىعى, كەيىنگى كەزدە حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ وبلىستىق فيليالى مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋ, ەلدى مەكەندەر مەن كوشەلەردىڭ اتاۋلارىن قازاقىلاندىرۋ ىسىنە بەلسەنە كىرىستى. قوعامدىق ۇيىم وكىلدەرى سوڭعى ەكى جىلدا جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ماقساتىمەن ەلۋ شاقتى ەلدى مەكەندە تۇرعىندارمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. بۇعان قوسا ء«تىل كەرۋەنى» جوباسى اياسىندا 13 اۋداندا جانە پەتروپاۆل قالاسىندا كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرعان.
– تايىنشا اۋدانىنداعى كەللەروۆكا اۋىلىنا – مەزگىل, چكالوۆقا – قاراتومار, يليچەۆكاعا – بەسقاراعاي, قىزىلجار اۋدانىنداعى چاپاەۆوعا – اقباس, ەسىل اۋدانىنداعى سوۆەتسكوە اۋىلىنا تەرەڭكول دەگەن اتاۋلاردى بەرۋدى ۇسىندىق. ولار ويدان شىعارىلعان اتاۋلار ەمەس, سول ەلدى مەكەندەردىڭ بايىرعى اتاۋلارىن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ءوز اۋىزدارىنان ەستىگەنبىز. تاريحي دالەلدەر دە بار. 1914 جىلعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ كارتاسىندا ءدال سولاي كورسەتىلگەن. ورىندى ۇسىنىستارىمىزدى اۋىلداردىڭ جۇرتشىلىعى قولداپ وتىر. تەك ناقتى شەشىم قابىلداۋعا كەلگەندە جەرگىلىكتى بيلىكتە مىنەز جەتىسپەي تۇر, – دەيدى حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى جانات مۇحامەدجانوۆ.
اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, ۇسىنىس وتە ورىندى بەرىلىپ وتىر. ەندىگى ماسەلە شەشىم شىعاراتىن ورىنداردىڭ قۇزىرىندا. ال بۇل ىسكە تىكەلەي قوزعاۋ سالا الاتىن ءتىل باسقارماسى ەدى...
ارايلىم بەيسەنباەۆا,
جۋرناليست
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
بۇرىنعىدان ءبىر بەلگى
ء«ولىنىڭ قابىرىن ءبىل, جاقسىنىڭ قادىرىن ءبىل» دەپ حالقىمىز تەكتەن-تەك ايتپاعان. ماقانشى – دوستىق بەكەتى كۇرە جولىنىڭ بويىندا قابانبايدىڭ تۋعان اعاسى ەسەنباي باتىردىڭ, كەشەگى «اق» پەن «قىزىل» قىرعىنىندا حالقىنا پانا بولىپ باسقىنشىلارمەن ارىستانداي ارپالىسقان, اقىرىندا سول جولدا مەرت بولعان قالەن باتىردىڭ, الاشوردا اسكەرىنە 100 ءمىنىس ات بەرگەن مايشى باي جولداسباي ۇلىنىڭ بەيىتى جاتىر.
سەرىكحان مايشىتەگى ءوزىنىڭ جاقىن تۋىسى مۇقان اقساقالمەن, جەكە كاسىپكەر ءىنىسى ماقسات ۋاليحان ۇلىمەن اقىلداسا وتىرىپ, ەلى ءۇشىن قۇربان بولعان وسى ءۇش تۇلعانىڭ كەسەنەسىن تەمىر شارباقپەن قورشاپ, قۇلپىتاستار قويىپ, كۇرە جولدىڭ بويىنا بەلگى ورناتۋدى, كۇرە جول مەن ەكى ورتانى جالعايتىن ءبىر شاقىرىمدىق جول سالۋدى ۇيعاردى. دىتتەگەن شارۋا بىتكەن بىلتىر قاراشا ايىندا سەرىكحان مايشىتەگى بابالارىنا ارناپ ءنازىر بەرىپ, قۇران باعىشتاتتى. وسى ساۋاپتى ىسكە اتسالىسقان بارشانى بابالار رۋحى قولداسىن دەگەن ىزگى تىلەگىن جەتكىزدى.
سونىمەن, اۋىلدان 40 شاقىرىم, كۇرە جولدان ءبىر شاقىرىم جەردەگى كەسەنەگە قاتىستى بارلىق ويعا العان جۇمىس تولىعىمەن ورىندالدى. ۇزىندىعى – 78 مەتر, بيىكتىگى 2,10 مەتر بولاتىن تەمىر شارباق بەتون ىرگەتاسقا قوندىرىلىپ, ءۇش قۇلپىتاس, ءۇش اي بەلگىسى ورناتىلدى. ماقانشى كۇرە جولىنىڭ بويىنا بيىكتىگى – 2,5 مەتر, كولدەنەڭى 2,2 مەتر بەلگى قويىلدى.
ء«ولىنىڭ قابىرىن ءبىل, جاقسىنىڭ قادىرىن ءبىل» دەگەندەگى ايتپاعىم, ايگىلى ادامداردىڭ جانى شىراق ەكەنىنە جاس ۇرپاقتىڭ نازارىن اۋدارۋ ەدى. قازاقتىڭ كەڭ دالاسىندا ەركىن وسكەن, سول ەلدىڭ ۋىزىنا جارىعان, قايىرىمدى ىسىمەن جۇرتىنا ونەگە بولعان سەرىكحان قالەلحان ۇلىنىڭ, مۇقان اقساقال مەن ماقسات ءۋاليحان ۇلىنىڭ بابالارىنا قويعان ءمارمار قۇلپىتاستارى مەن پانوراماسى ادامگەرشىلىك پەن يماندىلىق ۇستانىمىنىڭ ۇستىنى دەپ بىلگەن ءجون. «قۇدايعا – قۇل, ادامعا – ۇل بولۋ» دەگەنىمىز وسى شىعار.
مۇحامەتكارىم ومارعاليتەگى
الماتى
كوركەم ەڭبەك ءپانىنىڭ ماڭىزى
ادامنىڭ ءومىرى ەڭبەكپەن تىعىز بايلانىستى. ەڭبەك ادامزات قوعامىنىڭ دامۋى مەن قالىپتاسۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ويتكەنى ادام مەن ەڭبەك – اجىراماس ۇعىم. ادامداردىڭ ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قازىرگى وركەنيەت قالىپتاستى. ماسەلەن, ەجەلگى ادامداردىڭ جانۋارلار سياقتى ءومىر سۇرگەنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ وسىنداي دارەجەگە جەتۋىمىز تەك ەرەكشە قاسيەتىمىزدىڭ ارقاسىندا عانا مۇمكىن بولدى, ول – ويلاۋ, ەڭبەك ەتە ءبىلۋ, جاراتا ءبىلۋ. دەمەك ادامزات قوعامىنىڭ ىلگەرىلەۋى ەڭبەكسىز مۇلدەم مۇمكىن ەمەس دەپ وي تۇيەمىز. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: ادامدى ادام ەتەتىن – ەڭبەك.
ادامنىڭ قوعامداعى ورنى دا ەڭبەگىمەن انىقتالادى. قازاق ەلى دە ەڭبەكتى ەرەكشە باعالاپ, قۇرمەتتەگەن. حالقىمىز «ەڭبەك وزدىرادى, جالقاۋلىق توزدىرادى», «ەڭبەك ءتۇبى – بەرەكە» دەگەن سياقتى ماقال-ماتەلدەردى, قاناتتى سوزدەردى تەكتەن-تەك ايتپاعان. وسى ورايدا كوركەم ەڭبەك ءپانى بالالاردى ەڭبەكسۇيگىشتىككە باۋليدى, شىعارماشىلىق قابىلەتىن اشۋعا كومەكتەسەدى. شەبەرلىك دەڭگەيىنىڭ وسۋىنە, ءار جۇمىستى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋگە وڭ ىقپال ەتىپ, شىدامدىلىق, توزىمدىلىك سياقتى قاسيەتتەرىن قالىپتاستىرادى.
كوركەم ەڭبەك پانىندە بالا حالقىمىزدىڭ ونەر مەن كوركەم ەڭبەكتە كورسەتىلگەن ادامنىڭ ويلارىن, سەزىمدەرىن, قۇندىلىقتارىن, ومىرگە دەگەن كوزقاراسىن ءتۇسىنىپ, سىڭىرە الادى. ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني مادەنيەتىنىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلەتىن نەگىزگى قۇندىلىقتارى – ادالدىق, مەيىرىمدىلىك, شىنشىلدىق, ۇجىمشىلدىق, ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك پەن ەركىندىك سەكىلدى قاسيەتتەرى بار ادامداردى تاربيەلەۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. ال بالالار ساباقتا ءتۇرلى تاپسىرمالار ورىنداۋ بارىسىندا سالىستىرۋ, تالداۋ, قورىتىندى جاساۋ, ءوز پىكىرلەرىن دالەلدەۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرادى.
بالالاردىڭ بارلىعىنىڭ وقۋ دەڭگەيى, ياعني ساباقتى مەڭگەرۋ مۇمكىندىگى, قابىلەت-قارىمى بىردەي بولمايتىنى بەلگىلى جايت. بۇل جەردە ايتايىن دەگەنىم, كوركەم ەڭبەك ءپانى ۇلگەرىمى تومەن بالالارعا دا بولاشاقتا ءوز جولىن تابۋعا, باعىت-باعدار بەرۋگە سەپتەسەدى. ويتكەنى بۇل پاندە بالالار سىنىپتاستارىنان ەرەكشەلەنىپ تۇرۋعا, ونەرتاپقىشتىققا تالپىنادى.
قورىتا ايتقاندا, كوركەم ەڭبەك ءپانى ساباعىنىڭ باستى ۇستانىمى – ەڭبەك. بالالارىمىزدى جاستايىنان ەڭبەككە باۋلۋىمىز كەرەك. كوركەم ەڭبەك ءپانى – ىزدەنىستەر مەن جاڭاشىلدىقتىڭ, شىعارماشىلىق شابىتتىڭ قاينار كوزى.
ازامات كولباەۆ,
كوركەم ەڭبەك ءپانىنىڭ مۇعالىمى
اباي وبلىسى
