الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك قالىپتاسپاي,
ەل دامىمايدى
ديحان قامزابەك ۇلى:
– وزدەرىڭىزگە ءمالىم, جىل باستالعان تۇستا پرەزيدەنتىمىز گازەتىمىزگە ەلدىك مۇراتتى ارقالاعان تەرەڭ تۇجىرىمدامالى سۇحبات بەرىپ, ء«بىز وزىق ويلى ۇلت رەتىندە تەك قانا العا قاراۋىمىز كەرەك» دەگەن ءتۇيىندى ءسوزىن ايتتى. اڭگىمە بارىسىندا كوتەرىلگەن قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەر جۇرتشىلىققا ەرەكشە اسەر ەتكەنىن باق-تان, الەۋمەتتىك جەلىدەن كورىپ وتىرمىز. بۇل قوعامداعى بارلىق سالانى قامتىعان, اۋقىمى كەڭ جاريالانىم بولدى. قازىر جەر-جەردە, ءار سالادا سۇحباتتا ايتىلعان ىرگەلى ويلاردىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلىپ, ەل اعالارى باستاپ, ءتۇرلى سالا ماماندارى قوستاپ, ونى قوعامعا جەتكىزۋ باعىتىندا وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپ جاتىر. بۇل وتە ماڭىزدى ءىس دەپ ويلايمىز.
ءبىز دە بۇگىنگى جيىنىمىزدىڭ تاقىرىبىن وزىق ويلى ۇلتتىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگىنە ارناعالى وتىرمىز. وسىندا وتىرعان ارقايسىسىڭىزدى بىلىكتى مامان, قوعامعا سىيلى ازامات, گۋمانيتارلىق-الەۋمەتتىك سالانىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن مايتالمان دەپ بىلەمىز. مادەنيەت پەن فيلوسوفيا, تاريح پەن ەكونوميكا, اقپارات پەن رۋحانيات سالالارىندا ءوز ورىندارىڭىز بار. ەڭ باستىسى قاراپايىم قىزمەتتەن باستاپ شىڭدالىپ, ابىرويعا بولەنگەن ازامات رەتىندە «وزىق ويلى ۇرپاققا ەڭ الدىمەن قانداي قۇندىلىقتار قاجەت؟» دەگەن ساۋالعا وزدەرىڭىزبەن بىرگە جاۋاپ ىزدەپ كورسەك.
جالپى, «وزىق ويلى ۇلت» دەگەن ءسوزدىڭ عىلىمي انىقتاماسى بار ما؟ ول پرەزيدەنتتىڭ يدەياسىمەن حالىقتى بىرىكتىرەتىن, جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جيناقتايتىن, ۇيلەستىرەتىن ۇلتتىڭ دەڭگەيى رەتىندە ايتىلدى. شىنىندا دا ۇلتتا قاسيەت بولۋى كەرەك. ۇلتقا قاجەتتى قاسيەتتەردى دە مەملەكەت باسشىسى سانامالاپ بەردى. بۇعان دەيىن دە ءبىز ەڭبەكقورلىق, جاۋاپكەرشىلىك, ادامگەرشىلىك, ادالدىق, ادىلەتتىلىك دەگەن سەكىلدى ەلدىك-مورالدىق ۇستىنداردى پرەزيدەنتتىڭ ءاربىر سۇحباتىنان, جولداۋلارىنان, ويلارىنان كورىپ, وقىپ, سانامىزعا توقىپ جۇردىك.
بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ دە وزەگى مەن ءمانى وسىعان كەلىپ تىرەلەدى. ءبىزدىڭ قوعامدا كۇردەلى ماسەلە كوپ. ال ونىڭ بارلىعىن شەشۋ قوعامدى قۇراۋشى ءسىز بەن بىزدەن, وتباسىنان باستالادى. ءاربىرىمىزدىڭ شاڭىراعىمىزعا, قىزمەت ەتەتىن ورنىمىزعا, ەلىمىزگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىمىز بولسا, وسىدان قوعامنىڭ بىرلىگى, مەملەكەتشىلىك ۇستىن قۇرالادى. «سول ۇستىندى ءبىز قالاي جاسايمىز؟ قاي تۇرعىدان كەلەمىز؟ كاسىبي تۇرعىدان قالاي وزگەرتۋىمىز كەرەك؟» دەگەن سۇراقتاردى ءبىرازدان بەرى كۇن تارتىبىنە شىعارىپ كەلەمىز.
راسىندا دا, قوعام جاڭارۋ ءۇشىن ادامنىڭ ساناسىندا, ويىندا وزگەرىس بولۋى كەرەك. ءبىزدىڭ قوعام اسا كۇردەلى دەپ ايتا المايمىز. ءبىز – ۇلتتىق داستۇردەن قول ۇزبەگەن, ءالى كۇنگە سوعان تابان تىرەپ ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان حالىقپىز. عاسىرلار بويى جيناقتالعان مادەنيەتىمىز بەن قۇندىلىقتارىمىزدى قاستەر تۇتامىز. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان, داستۇردەن بەزگەن كەزىمىز جوق. كەيىنگى جىلدارى قوعامدا كۇردەلى ۇردىستەردىڭ ۇشقىنى كورىنىس بەرىپ جاتقانىن بايقاپ قالامىز. سوندىقتان ءبىز العاشقى ءسوزدى وسى باعىتتا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن, ۇلتتىق مەنتاليتەت تۋرالى زەرتتەۋلەردىڭ اۆتورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تولەۋعالي بورىباەۆقا ۇسىنساق دەيمىز. العىسوزدى كوتەرىلىپ وتىرعان تاقىرىپتىڭ مامانى باستاعانى ءجون دەپ بىلەمىز.
تولەۋعالي بورىباەۆ:
– وزىق ويلى ۇلت تۋرالى پايىمداۋ, ول قانداي بولۋى كەرەك دەگەن ماسەلە – ءار ۋاقىتتا قويىلاتىن سۇراق بولسا كەرەك. اسىرەسە بۇگىنگىدەي زامان قۇبىلىپ تۇرعان شاقتا, قيىن كەزدەردە وسىنداي ساۋال بارلىق حالىقتىڭ الدىنان شىعادى. ءتىپتى قاراپايىم ادامنىڭ ءوزى ەرتەڭگى كۇنى تۋرالى ويلاپ: «قالاي ەر جەتەمىن؟ قالاي وسەمىن؟ قالاي جەتىلەمىن؟» دەپ ءوز-وزىنەن جاۋاپ الاتىنى ءسوزسىز. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ اياققا تىك تۇرىپ, دۇنيە قۇبىلعان بۇگىنگى زاماندا ءوزىنىڭ كەلەشەگىن ايقىنداۋعا تىرىسىپ, دۇرىس جولدى تاڭداۋعا تالپىنۋى – زاڭدى قۇبىلىس.
ۇلتتىڭ ساپاسى تۋرالى ايتىپ جاتسىز. ۇلتتىق ساپا كوپتەگەن قۇندىلىقتان تۇرادى. ۇلتتىڭ مىنەز-قۇلقى, ءجۇرىس-تۇرىسى, ءتىلى مەن ءدىنى, سالت-ءداستۇرى, ونەرى مەن مادەنيەتى بار. وسىنىڭ ءبارى – حالقىمىزدىڭ ۇزدىك قاسيەتتەرىن دامىتۋعا قىزمەت ەتەتىن ۇستىندار. بۇل تاقىرىپتا سويلەسەك كوپ ماسەلەنى قوزعاۋعا بولادى. بىراق سونىڭ ىشىندە ەڭ باستى جانە ماڭىزدى قۇندىلىقتارىمىز نە جانە قانداي بولۋى كەرەك؟ مەنىڭشە, ەڭ باستىلارى – مادەنيەت, ءتىل, سالت-ءداستۇر. بالا تاربيەسى, ەلدىك, قوعامدىق دەڭگەيدەگى تاربيە, ۇلت مۇراتىنىڭ ءبارى وسى ۇعىمداردىڭ ىشىنە سىيادى. ۇلتتىڭ بولاشاعى, بولمىسى, ويىنىڭ قالىپتاسۋى ونىڭ تىلىنە بايلانىستى. وسى ءۇش نەگىزدە بۇكىل ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتى قالىپتاسادى, اسىل قۇندىلىقتارى جۇيەلەنەدى. سول نەگىزدە ۇلت داميدى. وتاندى جانە مەملەكەتتى قورعاۋ دەگەن تانىم-تۇسىنىك, ءىس-ارەكەت قالىپتاسادى.
ەڭ باستىسى, بۇل ايتىلىپ وتىرعان قۇندىلىقتار قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا كورىنىس تابادى. مىسالى, وزىق ەلدە مادەنيەت بار سالادا لايىقتى ورنىعادى. ساياساتقا دا, ەكونوميكاعا دا, قۇقىق سالاسىنا دا مادەنيەت كەرەك. قوعام مەن وتباسىنىڭ دا نەگىزىندە مادەنيەت جاتىر.
سونىمەن قاتار بەلگىلى ءبىر تاريحي ورتادا, ۋاقىت كەڭىستىگىندە ۇلتتىڭ مادەنيەتى, ءتىلى مەن سالت-ءداستۇرى وزگەرىپ, جاڭعىرىپ, جاڭارىپ وتىرادى. مىسالى, بۇعان دەيىن ەلىمىزدە «رۋحاني جاڭعىرۋ», «ماڭگىلىك ەل» اتتى مەملەكەتتىك باعداردامالار جۇمىس ىستەدى. مۇندا دا ۇلكەن قۇندىلىقتار جۇيەسى تۋرالى ايتىلعان ەدى.
ەكىنشى ماسەلە – بۇگىنگى قازاق قوعامى ءۇشىن ەڭ باستى بايلىق – تاۋەلسىزدىك. ساياسي تۇرعىدان دا, ەكونومكالىق جاعىنان دا, قوعامدىق-الەۋمەتتىك تۇرعىدان قاراساق تا تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ ۇلى بايلىق ەكەنىن اڭعارامىز. ونى پرەزيدەنت تە جولداۋلارىندا ايتىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگىنىڭ, قاۋىپسىزدىگىنىڭ ءبىز ءۇشىن ماڭىزى وراسان. بۇلار – ازاتتىعىمىزدىڭ كەپىلى. ىنتىماق پەن بىرلىكتى قولدان شىعارماۋ – بۇگىنگى كۇردەلى زاماندا الدىڭعى شەپتەگى مىندەت. سونىڭ قاتارىندا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى دە ويىپ تۇرىپ ورىن الادى.
قىسقاشا ايتقاندا, تاۋەلسىزدىك – ۇلى قۇندىلىق رەتىندە وزىق ويلى ۇلت ساپاسىن قالىپتاستىرۋداعى باستى كەپىل. تاۋەلسىزدىك نەعۇرلىم باياندى بولسا, سوعۇرلىم ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋعا كەڭىنەن جول اشىلادى. تاۋەلسىزدىك – ەركىن ويلاۋعا, جاۋاپكەرشىلىككە, ءوز تاعدىرىڭا ءوزىڭ جاۋاپ بەرۋگە ۇيرەتەدى. قۇلدىق سانادان, باعىنىشتىلىق پەن ماسىلدىق پسيحولوگيادان ارىلتادى. ۇلتتىڭ وتانسۇيگىشتىك ساناسىن, ەلدىك ۇستانىمىن, مەملەكەتشىلدىك مەنتاليتەتىن قالىپتاستىرادى. بۇل وزىق ويلى ۇلت قالىپتاسۋىنىڭ قاينار كوزى بولۋى كەرەك.
ءۇشىنشى ماسەلە – قازىرگى كۇنى ءجيى كوتەرىلىپ جۇرگەن الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك. ول, ارينە, ادامزات بالاسى جارالعالى بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان دۇنيە. ويتكەنى الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك بولماي, سىندارلى قوعام جانە دامىعان مەملەكەت, وزىق ويلى ۇلتتى قالىپتاستىرۋ مۇمكىن ەمەس. سول ءۇشىن تاريحتا قانشاما توڭكەرىستەر مەن قانتوگىستەر بولدى. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز دا وسى ادىلەتتىلىك ءۇشىن كۇرەسكەنى بەلگىلى.
ال بۇگىنگى ۋاقىت شەڭبەرىندە ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءبىز ادىلەتتىلىك ماسەلەسىن ءجيى ايتامىز. ونىڭ دا بەلگىلى سەبەپتەرى بار. بۇگىن ول جەكە ادام مەن قوعام مۇددەسى اراسىنداعى قايشىلىقتاردىڭ كورىنىسىنەن تۋىنداپ وتىر. الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى ساقتاۋ قوعام تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى. ادىلەتتىلىك نەگىزى – ادامشىلىق, ار مەن ۇيات, پاراساتتىلىق پەن قاراپايىمدىلىق. استامشىلدىق پەن مەنمەندىككە, پاراقورلىققا قارسى سىلتەيتىن ۇلتتىڭ باستى قارۋى. ول ۇلتتى ادال ەڭبەككە ۇيرەتەتىن بىردەن-ءبىر فاكتور. ونىڭ تىرەگى – زاڭ. زاڭ ادىلەتتى بولعان سايىن ۇلت بويىندا ادىلەتتىلىككە دەگەن سۇرانىس ويانا باستايدى. بيلىككە دەگەن سەنىمى ارتادى. سوندىقتان وزىق ويلى ۇلتتىڭ ويى مەن ساناسىندا ادىلەتتىلىك ۇعىمىنىڭ نىق ورناۋى ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
قازاق وزىنەن «تاريحي اۋتسايدەر» جاساپ العان
ديحان قامزابەك ۇلى:
– تولەۋعالي قايىرجان ۇلى, اڭگىمەنى قوعامدىق ادىلەتتىلىكتەن باستاپ جاتقانىڭىز وتە ورىندى. جالپى تاريح – ءبىز ءۇشىن اينا. ايناعا قاراپ ءوزىمىزدىڭ تاعدىرىمىزدى كورەمىز. بارلىق كەزەڭدە جاقسىلىققا ۇمتىلىس بار. پرەزيدەنتتىڭ دە ايتپاعى سول – ءبىز وتكەنمەن ءومىر سۇرمەۋىمىز كەرەك, العا قاراۋىمىز كەرەك. العا قاراۋ ءۇشىن دە وتكەن تاريح ساباعى قاجەت. ەركىن امانجول ۇلى, وسى باعىتتا ءبىراز پىكىردى قورىتىپ, وي ايتىپ جۇرگەن تاريحشى رەتىندە «وزىق ويلى ۇلت» دەگەن ۇعىمعا باعا بەرىپ كورىڭىزشى.
ەركىن ءابىل:
– تاريحشى بولعان سوڭ وتكەنىمىزگە كوز تاستايتىنىمىز اقيقات. دەگەنمەن ۇلتتى ۇلت قىلاتىن – قوعامدىق سانا. ءتىل, ءدىن, ءدىل دەگەندەردىڭ بارلىعى تەك قۇرال عانا. سوندىقتان ءبىزدى ۇلت قىلاتىن – قوعامدىق سانامىز. ءبىز قازىر «العا قاراۋ كەرەك, وزىق ويلى ۇلت بولۋىمىز قاجەت» دەگەن ماقسات قويىپ جاتىرمىز. ويتكەنى تاريحي قوعامدىق سانامىزدا بولاشاقتىڭ وبرازى جوق. ءبىزدىڭ ۇلتتىق سانامىزدا العا قاراۋ پاراديگماسى قالىپتاسپاعان. قازاق – وتكەنىنە كوپ قارايتىن حالىق. سول سەبەپتى بىزگە بولاشاقتان زەر سالعاندا تاريحىمىز, شەجىرەمىز, بولعانىمىز قىزىق. ۇلت ازاماتتارىن «اتا-بابامىز كىم بولدى؟ ولار نە ىستەدى؟ قانداي مەملەكەت قۇردى؟ قانداي حاندار ەل باسقاردى؟ شىڭعىس حان قازاق پا, قازاق ەمەس پە؟» دەگەن ويلار تولعاندىرادى. وكىنىشكە قاراي, «بولاشاقتا قانداي ۇلت بولامىز؟ قازاقتىڭ كەلەشەكتەگى, بولاشاق وركەنيەتتەگى ورنى قانداي؟ قاي جولمەن داميمىز؟ قانداي قوعام بولامىز؟» دەگەن ويلار قوعامدىق پىكىرتالاسقا سالىنبايدى. بۇل تالقىلانا بەرمەيدى. ءبىر عانا مىسال, بىزدە قازاق تىلىندە فانتاستيكا وتە از. كينو تۇسىرگەندە دە تاريحي سيۋجەتتەردى قازىرگى كەزەڭمەن قابىستىرۋدان اسپايمىز. بولاشاقتى بۇگىنگى كينولاردان كورمەيمىز. سوندىقتان قوعامدىق سانادا العا قاراۋ كەمشىن. ال تەك ارتقا قاراي بەرسەك, العا جۇرە المايمىز. بۇل ەرتەڭ كەز كەلگەن جەردە ءسۇرىنىپ قۇلاي بەرۋگە الىپ كەلەرى انىق.
تاريح عىلىمىنىڭ نەگىزگى مىندەتىن ۇمىتا باستادىق. شىن مانىندە تاريح بىزگە نە ءۇشىن قاجەت؟ تاريحقا ءبىز قوعام دامۋىنىڭ زاڭدىلىقتارىن ءتۇسىنىپ, بولاشاققا بولجام جاساۋعا قاجەتتى قۇرال رەتىندە قاراۋعا ءتيىسپىز. عىلىمنىڭ كەز كەلگەن ءتۇرى بولاشاققا ۇمتىلۋىمەن باعالى, قۇندى. تاريح تا سونداي بولۋى كەرەك. كەزىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ» دەگەن مەملەكەتتىك باعدارلاما بولدى. بىراق باعدارلامانىڭ «جاڭعىرۋ» دەگەن جاعىن ۇمىت قالدىردىق. قازاق ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا ءبىر رەت رۋحاني جاڭعىرۋدان ءوتتى. بۇل – اباي باستاعان, الاش قايراتكەرلەرى قوستاعان كەزەڭ. ءبىز سول كەزدە شىنىندا دا جاڭا ۇلت بولدىق. سانامىز جاڭعىردى. كوپتەگەن مادەنيەتتىڭ جاڭا فورمالارىن اشتىق. كۇرت وزگەرىپ, سانامىزعا سىلكىنىس اكەلدى. ءداستۇرىمىزدى ساقتاپ, جاڭا ەرەجەلەردى قولعا الدىق.
قازىر ءبىزدىڭ الدىمىزدا ءدال سونداي ماقسات تۇر. جاڭا عاسىردا ءبىز قالاي وزگەرۋىمىز كەرەك؟ بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن مەكتەپتەن باستاپ بالالاردىڭ ساناسىن دۇرىس باعىتقا سالۋعا ەڭبەكتەنۋىمىز قاجەت. ارينە, تاريح دەگەن وتە جاقسى. جوشى ۇلىسىنىڭ 800 جىلدىعى جونىندە ون جىل بويى ايتىپ كەلەمىز. بۇل راسىندا ءبىزدىڭ قايدان شىققانىمىزدى, اتا تەگىمىزدى تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى. بىراق وكىنىشكە قاراي, قوعامدىق سانامىزدا ءبىز وزىمىزدەن «تاريحي اۋتسايدەر» وبرازىن جاساپ العانبىز. «بۇكىل ەل قازاققا قارسى كۇرەسىپ جاتىر, جەرىمىزدى تارتىپ الايىن دەپ وتىر» دەيمىز دە, ءوزىمىزدىڭ ىشكى ماسەلەلەرىمىزدى كورگىمىز كەلمەيدى. سىرتتان جاۋ ىزدەۋگە اۋەستىك باسىم. بىردە « ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ داعدارىسى» اتتى بايانداما جاساعانىمدا, بۇل ويىما ارىپتەستەرىمنىڭ بارلىعى قارسى شىقتى. «قايداعى داعدارىس؟ ءبىز كەرەمەت ەل بولدىق» دەگەندى العا تارتتى. كەرەمەت ەل بولساق, كەزىندە ەگەمەندىگىمىزدەن نەگە ايىرىلىپ قالدىق؟ ىشكى ماسەلەمىز بولماسا, نەگە بودان بولدىق؟ كەز كەلگەن قوعامنىڭ داعدارىسىن ءوز ىشىنەن ىزدەگەن ءجون. كەرەمەت يمپەريانى ەشقانداي جاۋ الا المايدى. وسىنى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. جاۋدى سىرتتان ىزدەگەندى قويۋ كەرەك.
تاريح – بىزگە وتكەننەن ساباق الىپ, بولاشاققا باعىت-باعدار بەرۋشى عىلىم. ال قازىرگى كۇنى قازاق بالالارىنا جاراتىلىستانۋ, تەحنيكا عىلىمدارىن يگەرۋ قاجەت. جەتكىنشەكتەرىمىز عارىشكەر, روبوتتەحنيك بولۋدى ارمانداۋعا ءتيىس. جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ءتىلىن ءتۇسىنىپ, جاڭا تەحنولوگيانى مەڭگەرە الاتىن قابىلەتكە يە بولعانى ماڭىزدى. بۇگىندە وسى باعىتتا بالالارعا ارنالعان قازاق تىلىندەگى كونتەنتتەردى كوبەيتۋ وزەكتى. سوندا عانا ءبىز العا قارايتىن وزىق ويلى ۇلتقا اينالامىز.
ايتپەسە ءبىزدىڭ قازاق تىلىندەگى نەگىزگى كونتەنت تاريحپەن بايلانىستى. ارينە, بۇعان تاريحشى رەتىندە مەن قۋانامىن. الايدا قازىر تاريح دەپ تۇراقتاپ قالساق, قۇندىلىعىمىزدى ساقتاپ, بولاشاققا قادام باسۋىمىز قيىنداي تۇسەدى. ونىڭ بارلىعىن ءبىر كۇندە وزگەرتۋ قيىن. قوعامدىق سانانىڭ ۇلكەن ينەرتسياسى بار. سونى وڭ باعىتقا قاراي وزگەرتىپ جاتساق, الداعى ماقساتقا جەتەمىز. راسىندا قوعامدىق سانادا بولاشاقتى ويلاماساق, نازار اۋدارماساق, ۇلتتىڭ دا بولاشاعى بولمايدى.
وپاسىزدىق پا, وتانسىزدىق پا؟
ديحان قامزابەك ۇلى:
– پرەزيدەنت قوعامعا قاتىستى ءبىراز سىن ايتتى. ونىڭ ىشىندە جات مادەنيەتكە جۇتىلىپ, ەلىكتەۋشىلىك پەن جالعان پاتريوتيزم, داڭعويلىققا دەن قويۋ دەرتىنە شالدىققانىمىزدى دا جەتكىزدى. بۇل – بۇگىنگى قالام ۇستاعان قاۋىمنىڭ, جاۋىنگەرلىك جانردىڭ وزەكتى تاقىرىبى. دەسەك تە الەۋمەتتىك جەلىدە دە مادەنيەت ماسەلەسىندە تىزگىندى بوس جىبەرىپ العان ءساتىمىز جوق ەمەس. ول جاقتا دا ەلشىل, جاناشىر ازاماتتار بار, بىراق ازداۋ كورىنەدى. قوعامدا, باق-تا, الەۋمەتتىك جەلىدە ەلشىل ءسوز ايتىپ جۇرگەن تانىمال اقىن, جۋرناليست مامان دايارلاۋدىڭ باسى-قاسىنداعى عالىم وڭايگۇل تۇرجان حانىمعا ءسوز بەرسەك.
وڭايگۇل تۇرجان:
– ەركىن امانجول ۇلى قازاقتى تەك تاريحقا قارايلايتىن, بولاشاقتىڭ وبرازىن قالىپتاستىرماعان حالىق دەگەن پىكىردى ايتىپ وتىر. راسىندا, ءبىز توقىراۋ كەزەڭىندە ءوز تاريحىمىزدى ايتا الماعانىمىز بەلگىلى. ەركىندىك الىپ, ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتكەننەن كەيىن جاپا-تارماعاي تاريحقا مويىن بۇردىق. وسىنداي ءبىر وتپەلى كەزەڭنەن وتۋگە تۋرا كەلگەن سىڭايلى. ەندى بۇل كەزەڭنەن دە اسىپ, جاڭا ءبىر بەلەستىڭ الدىندا تۇرعان سەكىلدىمىز.
جالپى, پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەل گازەتىنە بەرگەن سۇحباتى حالىق كوكەيىندەگى سان سۇراققا جاۋاپ بەرگەن ىرگەلى جاريالانىم بولدى. قازىرگى كۇنى بارلىق جەلىدە سۇحباتتا كوتەرىلگەن ماڭىزدى ماسەلەلەر تالقىلانىپ, پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر. وسى جەردە ەرەكشە ايتا كەتەر جايت – ونىڭ قۇرىلىمى. جۋرناليست رەتىندە ايتارىمىز, جاتتاندى سۇراق جاتتاندى جاۋاپتى تۋعىزادى. سودان كەيىن جاتتاندى وي, جاتتاندى پىكىرلەر ايتىلىپ, جۇرتتى ابدەن مەزى قىلادى دا, سۇحبات وقىلماي قالادى. ال بۇل جولى مەملەكەت باسشىسىنا قويىلعان سۇراقتاردىڭ ديناميكاسى سۇحباتتى ەرەكشەلەندىرىپ تۇردى دەپ ايتا الامىن. سول ديناميكا پرەزيدەنتتىڭ دە بۇكىل ىشكى ويىن قوزعاپ, كەڭىنەن تولعاۋىنا مۇمكىندىك اشتى. سودان كەيىن ول شىنايى دا باتىل ويلارىن جاسىرماي جەتكىزدى.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ايتقان كەلەلى پىكىرلەردىڭ ءبىرى – وسى دوڭگەلەك ۇستەلىمىزگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان وزىق ويلى ۇلت بولۋ مىندەتى. مەنىڭ ويىمشا, ونىڭ باستى شارتى – دۇرىس ءبىلىم بەرۋ جانە دۇرىس ءبىلىم الۋ, سونىمەن قاتار دۇرىس تاربيە. دۇرىس ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن نە ىستەۋمىز كەرەك؟ ول ءۇشىن الدىمەن ءبىلىم الۋعا تاربيەلەۋ كەرەك, ياعني بالانىڭ ءبىلىم الۋىنا دەگەن موتيۆاتسياسىن وياتاتىن تاربيە كەرەك, ونداي تاربيە بەرۋدىڭ يىرىمدەرىن, پسيحولوگيالىق استارىن تىنتە زەرتتەپ, مەحانيزمدەرىن ەكشەپ شىعارىپ, تاربيەشىلەرگە, اتا-انالارعا ۇسىنۋ كەرەك. اتا-انا بالانى 2-3 جاسىنان كىتاپقا «بايلاۋعا» ءتيىس. كىتاپقا بايلانعان بالا ءوسۋ جولىندا كىتاپ ىزدەۋمەن جۇرەتىن بولادى. ويدى ۇشقىرلىققا بەيىمدەۋ قاسيەتى دە كىتاپتا. ۇلتتىق مۋلتفيلمدەر قوشاقان مەن بوتاقاندى ايتا بەرمەي, كىتاپ وقىعان بالا, ءارىپ ۇيرەنگەن بالا, ەسەپ شىعارىپ جۇرگەن بالا تۋرالى دا قىزىقتى دۇنيەلەر جاساسا جاقسى بولار ەدى.
ءبىز دامىعان ەلدەردى كوبىرەك دارىپتەيمىز, سودان بولار, كەي جاستارىمىزدىڭ ساناسىندا شەتەلدەردىڭ «حانى الىپ, اقىلگەرى بىلگىر» كورىنىپ, تونىكوك بابا ايتقانداي, «حانىن تاستاپ», باسقا ەلگە باعىنۋعا كەتىپ جاتقاندارى بار. ارينە, اركىمنىڭ ءوز ەركى عوي. ال سولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ اتا-اناسى دا, ءوزى دە مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم الماعاندار. ونداي جانداردىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى باعالاۋى ەكىتالاي. تاعى ءبىر جاعداي – قالادا تۇراتىن اتا-انالاردىڭ كوپشىلىگى قازاق مەكتەپتەرىندە ءبىلىم دەڭگەيى تومەن دەپ ويلايدى. كەيىنگى جىلدارى تانىلا باستاعان العىر جاستارعا نازار اۋدارىپ كورىڭىز, ولاردىڭ دەنى – قازاقشا وقىعاندار. وكىنىشتىسى, جوعارى وقۋ ورىندارىندا, اسىرەسە تەحنيكالىق ماماندىقتار بويىنشا قازاقشا وقۋلىقتار جەتىسپەيدى. ونىڭ باستى سەبەبى – زاماناۋي قازاقشا وقۋلىقتار جازاتىن عالىمدار بار, بىراق ولاردى ىنتالاندىرۋ جاعدايى جاسالماعان, ياعني قالاماقى نە ەڭبەكاقى تولەنبەيدى. وقۋلىق جازۋ – وڭاي شارۋا ەمەس. ول دا – ينەمەن قۇدىق قازدىراتىن ەڭبەك. اۋدارما وقۋلىقتار بار, بىراق ۇلتتىق وقۋلىقتار پاتريوتتىق سەزىمدى وياتار ەدى. ءبىلىم الۋشىنىڭ ءوز ۇلتىنا دەگەن ماقتانىش سەزىمىن بەكىتە تۇسەر ەدى. تەك اۋدارما وقۋلىق نەمەسە باسقا تىلدەگى وزگە ەلدىڭ اۆتورلارىنىڭ وقۋلىقتارىمەن ءبىلىم بەرىلسە, جاستاردىڭ ساناسىندا ءبىزدىڭ قازاقتا وقۋلىق جازا الاتىن عالىم دا جوق, ياعني دەڭگەي جوق دەگەن ۇعىم قالىپتاسادى. ءسويتىپ, ۇلتتىق عىلىمدى مەنسىنبەيتىن جاعدايعا كەلەدى.
ال قۇندىلىقتار ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, وزىق ويلى ۇرپاققا, ەڭ الدىمەن, وتانشىلدىق سەزىم كەرەك. وزىق ويدىڭ ارعى جاعىندا وتانشىلدىعى بولماسا, ەلى مەن جەرىن تاستاپ كەتە بەرەدى, ياعني ءوزىنىڭ وزىق ويىن باسقا ەلدى دامىتۋعا جۇمسايدى. بىلايشا ايتقاندا, باسقا ءبىر ەلدىڭ ءوزىنىڭ وتانىنان, ءوزىنىڭ اتا-اناسىنان, ءوزىنىڭ باۋىرلارىنان وزىپ كەتۋىنە قىزمەت قىلادى. بۇل, ارينە, وپاسىزدىق ەمەس شىعار, بىراق وتانسىزدىق دەۋگە كەلەدى. ونىڭ وزىق ويلى بولىپ شىققانى جەكە باسىنىڭ ەڭبەگى عانا ەمەس قوي, ول – ۇلتتىق گەنەتيكامەن كەلگەن العىرلىق. جاراتقان يەمىزدىڭ وسى ۇلتقا قىزمەت ەتسىن دەپ بەرگەن دارىنى. ال ول سونى باسقا ەلدى دامىتۋعا جۇمسايدى.
از ساندى حالىق رەتىندە بىزگە ءاربىر دارىندى جاستىڭ قۇنى ولشەۋسىز. دەمەك ولاردى ەلگە قىزمەت ەتكىزۋدىڭ مەحانيزمدەرىن ويلاستىرۋعا تۋرا كەلەدى. جاستاردى «وسى بىلىمىممەن مەن كىمگە قىزمەت ەتىپ ءجۇرمىن؟» دەگەن وي مازالاۋى كەرەك. ونداي وي مازالاماسا, «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىمنىڭ» زاردابى سەزىلەدى.
سۇحباتتا پرەزيدەنت ايتقان ماڭىزدى ماسەلەنىڭ تاعى ءبىرى تۋرالى ايتا كەتسەك, ول – دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارىن وتكىزۋ. «بايراقتى باسەكە ۇلتتىق سپورت پەن سالاماتتى ءومىر سالتىن دارىپتەۋ جاعىنان دا ماڭىزدى ەكەنى ءسوزسىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى. بۇل جەردە تەك ويىن ەمەس, رۋحتى كوتەرۋ ماسەلەسى ايتىلىپ وتىر دەپ ويلايمىن. مەنىڭ ۇسىنىسىم, ءبىز بۇل اۋقىمدى ءىس-شارانى تەك سپورتشىلارعا قاتىستى وقيعا دەپ قابىلداماي, تەرەڭىرەك نازار اۋدارۋىمىز قاجەت. اتاپ ايتقاندا, ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «Egemen Qazaqstan» بەتىندە كوشپەلىلەر ويىندارىنىڭ رۋحتى كوتەرۋگە قوسار ۇلەسى, ونىڭ ەرەكشەلىگى, ودان ەلىمىزگە قانداي پايدا بار, ءبىز نە ۇتامىز دەگەن تاقىرىپتاردا سۇبەلى دۇنيەلەر جارىق كورسە, قۇبا-قۇپ بولار ەدى. جۋرناليستەر قاۋىمى وسى ويىنداردى ناسيحاتتاۋعا اتسالىسسا دەگەن تىلەك بار.
كوشپەلىلەر ويىندارى – قاتارداعى ءىس-شارا ەمەس
ديحان قامزابەك ۇلى:
– راحمەت, وڭايگۇل حانىم, ۇسىنىسىڭىزدى نازارعا الامىز. جالپى, قوعامدا قوردالانعان قيىندىقتار ءبىرشاما. سول قيىندىقتاردان قۇتقاراتىن ۇلكەن كۇش بار. «الەمدى مادەنيەت قۇتقارادى» دەگەنگە ءبارىمىز پەيىلدىمىز. سول مادەنيەتتىڭ ءبىر بولشەگى – مۋزىكا. قازاق ءۇشىن مۋزىكانىڭ دا قۇدىرەتى ەرەكشە. وسى ورايدا ارامىزدا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ بەلسەندى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, كۇيشى, زەرتتەۋشى جانعالي ءجۇزباي اعامىز وتىر. ءسىز دە بۇگىنگى تاقىرىپ اياسىندا ءوز پىكىرىڭىزدى بىلدىرسەڭىز.
جانعالي ءجۇزباي:
– بۇگىنگى ءماندى جيىندا پىكىرىن ورتاعا سالعان باۋىرلارىمنىڭ سوزدەرى كوكەيكەستى. وڭايگۇل حانىمنىڭ «كوشپەلى مادەنيەت ويىندارىنا باسا ءمان بەرۋ كەرەك» دەگەن پىكىرى قۇپتارلىق. شىن مانىندە, بۇل جاي عانا سپورتتىق ويىندار ەمەس. بۇل – اۋەلى مادەنيەتىمىزدىڭ ءبىر كورىنىسى. تۇركى الەمىنىڭ ىشىندەگى قازاقتىڭ بار ءسان-سالتاناتىن پاش ەتەتىن ۇلكەن وقيعا بولماق. وسى ماسەلەگە ءسىزدىڭ الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرۋىڭىز – دۇرىس باستاما. سەبەبى وزىمىزدەگى ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن وتەتىن تالاي دودانى كورىپ ءجۇرمىز. اتجارىس, تايجارىس, كوكپار, الامان ت.ب. سپورتتىق ءىس-شارالار وتەدى. سوسىن وتاندىق شوۋ-بيزنەس جۇلدىزدارىنىڭ فونوگرامماداعى ءانىن تىڭداپ قايتارمىز. ۇلتتىق سپورتتىڭ بار كورىنىسى وسى عانا. الداعى كوشپەلىلەر ويىندارى مۇنداي قاتارداعى ءىس-شارالاردىڭ ءبىرى بولىپ قالماسا ەكەن دەيمىز. مەيلىنشە تاريحي دەرەكتەر قامتىلعان, قازاقتىڭ ارعى-بەرگى وتكەنىن جالپاق دۇنيەگە ۇسىناتىن دودا بولۋى كەرەك. ويىندار اياسىندا وتەتىن كونتسەرتتىك ءىس-شارالاردا ۇلتتىق ونەرىمىز, ايتىسىمىز, تەرمەمىز, پوەزيامىز كوبىرەك ناسيحاتتالادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
جالپى, پرەزيدەنت سۇحباتىندا ايتىلعان «وزىق ويلى ۇلت» – ەلدىڭ عاسىرلار بويى جيناقتالعان قۇندىلىعىن الەمگە پاش ەتە الاتىن بىرەگەي ساپا. ونەردەن بولەك, ءبىلىمنىڭ دە ماڭىزى جوعارى. ونى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى تاراتىپ ايتتى. قازىرگى زامان تالابىنا ساي ءتۇرلى عىلىمدى وقىتۋ, جاس ۇرپاقتىڭ قالاۋىنا لايىق ءبىلىم بەرۋ كەشەنىن قالىپتاستىرۋ كەرەكتىگى كەڭىنەن قوزعالدى.
سۇحباتتاعى تاعى ءبىر ۇناعان جەرى – بولاشاق ماسەلەسى. جاڭا عانا ەركىن باۋىرىم جاقسى ويلار ايتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, قازاقتىڭ تاريحى جونىندە كوپتومدىق ەڭبەكتەر جازىلۋعا ءتيىس. وسىعان دەيىنگى ميف ارالاسقان, دەرەگى كۇماندى اسىرە تاريحتان ارىلۋىمىز كەرەك. قازاق – ءوزىنىڭ تاريحىنان ۇيالمايتىن حالىق. سونى مەيلىنشە ناقتى دايەك-دەرەكتەرمەن قايتا جازىپ شىعۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى. ءبىزدىڭ وتكەنىمىز الەمدىك تاريحتىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە ۇلتتى ساپالاندىرۋدا ۇلكەن ءرول اتقارۋى كەرەك.
بۇنىڭ ءبارى – قازىرگى جاستاردىڭ موينىنا جۇكتەلىپ وتىرعان ۇلكەن مىندەت. بۋىن ونى سەنىمدى اقتاپ, اتقارىپ شىعا الاتىنىنا كۇمانىم جوق. ويتكەنى بۇگىنگى جاستار شەتىنەن العىر, مىقتى. وتاندىق ونەردى دامىتۋ جولىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جاستاردىڭ تالابىنا قۋانامىن.
ساناعا سەرپىلىس كەرەك
ديحان قامزابەك ۇلى:
– راحمەت, جانعالي ءالىمحان ۇلى. جاستار تاربيەسى مەن وتانشىلدىعى جايىندا قاجەتتى وي ايتتىڭىز. جالپى, ءبىز «جاستارعا ۇلكەن سەنىم ارتامىز» دەگەن ءسوزدى ءجيى اۋىزعا الامىز. شىن مانىندە, جاستار – قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشى. قازىر ءبىزدىڭ ۇجىمىمىزدىڭ دا باسىم بولىگىن قالامى قارىمدى جاستار قۇرايدى. سول سەكىلدى باسقا دا مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردا جۇمىس ىستەپ جاتقان ءبىلىمدى دە جىگەرلى ازاماتتارىمىز بارشىلىق. ولاردىڭ كوزىمەن وزىق ويلى ۇلت قانداي بولۋى كەرەك؟ بۇل ساۋالدى سول جاستاردىڭ وكىلى رەتىندە ايبول ارعىنعازينوۆكە قويىپ كورسەك.
ايبول ارعىنعازينوۆ:
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ سۇحباتى قوعامنىڭ كوپ ماسەلەسىن قاۋزاعان كەلەلى, تولىمدى سۇحبات بولعانى راس. قاڭتار باسىندا باسقا ەلدە جۇرسەم دە, بىرنەشە قايتارا وقىپ شىعىپ, ءتىپتى كەيبىر تۇستارىن جاقىندارىما داۋىستاپ وقىپ بەردىم. اسىرەسە قاڭتار قاسىرەتىنە قاتىستى ويدا جۇرگەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەرگە نۇكتە قويعانداي بولدى. كوپتەگەن اشىق سۇراققا جاۋاپ بەرىلدى. ويلانا قاراساق, مۇنداي داعدارىستى جاعدايدىڭ تۋىنداۋىنا نە تۇرتكى بولدى؟ مەنىڭشە, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى وتىز جىلداعى بۇل كورىنىستەر جاڭا قوعامعا دايىندىقسىز, دامۋسىز كۇرت كوشۋىمىزدەن تۋىنداعان سەكىلدى. سەبەبى حالىققا ۇلگى ەتەر ۇستانىمدار بولمادى, ساياسي-بىلىك داستۇرىندە داعدارىس تۋىنداپ بوس كەڭىستىك پايدا بولدى.
كەيىنگى ۋاقىتتا ۇلتتىڭ ساپاسى كوتەرىلىپ كەلە جاتىر. ءبىز جولايرىقتا تۇرمىز. باعدارىمىزدى تۇزەپ, باعىتىمىزدى انىقتاپ الماساق, «ۇلتتىڭ ساپاسى قانداي بولادى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ, قوعامداعى قۇندىلىقتار جۇيەسىن قالىپتاستىرماساق, كەلەشەك بۋىننىڭ باعىت-باعدارى مۇلدە باسقاشا قۇرىلادى. بۇگىننىڭ وزىندە باتىستىق قوعامعا ءتان يممۋنيتەتى بار قۇندىلىقتار جۇيەسى ورنىقتى. وسىعان سىني تۇرعىدا قاراماساق, جات قۇندىلىقتار جۇيەسى بىرتىندەپ سانامىزعا ءسىڭىپ, قالىپتى جاعدايعا اينالعالى تۇر. ەۋروپالىق دامۋدىڭ وزىق ۇلگىسى سانالاتىن سكانديناۆيا ەلدەرى – شۆەتسيا مەن نورۆەگيادا ءداستۇرلى قۇندىلىقتار دارىپتەلىپ, وزىندىك يممۋنيتەت ساقتالىپ وتىر. يممۋنيتەت بولماي ۇلت ساپاسى دا ارتپايدى.
ەكىنشىدەن, ءبىلىم – ءبىز ءۇشىن ەڭ باستى قۇندىلىق. ونسىز ەكونوميكا دامىمايدى. الەمدىك ەكونوميكاعا قاتىستى كوپتەگەن زەرتتەۋدى وقىساق, ءبىلىم ساپاسى ارتقان سايىن ەكونوميكانىڭ دا دەڭگەيى ارتادى. ەكونوميكانىڭ كۇردەلىلىك يندەكسى دەگەن ۇعىم بار. ءبىلىمدى ۇلتتىڭ يندەكس دەڭگەيى دە جوعارىلاي بەرەدى. ءبىز قازىر الەمدە 86-ورىندا تۇرمىز. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدا كۇردەلىلىك جوق. ەكونوميكامىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى كۇردەلەنبەگەن. سول كەڭەستىك وندىرىستەردىڭ دەڭگەيىندە قالىپ قويعان. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, مۇنايىمىزدىڭ ءوزى – كۇردەلى ءونىم. قاراپايىم اسفالت جاسايتىن بيتۋمنان باستاپ پوليەتيلەن, پوليپروپيلەن سەكىلدى بىرنەشە ءونىم جاساۋعا بولادى. بىراق ءبىز سول دەڭگەيگە ءالى كۇنگە دەيىن جەتپەي وتىرمىز.
ونىڭ سەبەبى بىلىمگە كەلىپ تىرەلەدى. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ءبىز ءۇشىن ەكونوميستەر مەن زاڭگەرلەر كۋلت بولدى. كوپ جاستار سول سالاعا باردى دا, تەحنيكالىق سالالار بوس قالدى. قازىر كەيبىر جەردە ەڭبەك كۇشى جەتىسپەي, شەتەلدىك مامانداردى اكەلىپ جاتامىز. بىراق بۇگىندە سولاردان ءبىر مىسقال كەم تۇسپەيتىن قازاقتىڭ وزىق ويلى ازاماتتارى اقش پەن ەۋروپادا, كورەيا مەن قىتايدا دا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. سول سەبەپتەن بىلىمگە قۇندىلىق رەتىندە باستى ءمان بەرۋ ماڭىزدى دەپ ويلايمىن.
ودان كەيىن سىني ويلاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. وتكەننەن قورىتىندى شىعارىپ, بولاشاققا دا سىني كوزبەن قاراساق, ۇلت رەتىندە ساپامىز ارتادى. وتكەنگە زەر سالساق, بوس ماقتان, بوس كەۋدەسوعۋشىلىق بار. تاريحقا اشىق قاراي المايمىز. جالپى, ءبىز تۇلعالاردىڭ ءومىرىن كورسەتكەن كەزدە قالتارىس جاعىن كورسەتۋدەن قورقامىز. يدەال ادامنىڭ وبرازىن عانا كورۋگە ۇيرەنىپ قالعانبىز. كەز كەلگەن تۇلعانىڭ پەندەلىك تۇستارى بار. مىسالى, شەتەلدىك باسىلىمدار مەن كىتاپتاردى وقىساڭىز, كينولارىن كورسەڭىز, تۇلعالارىنىڭ قالتارىس تۇسىن دا كورسەتىپ جاتادى. ادامنىڭ ءومىرى سول جاعىنان دا قىزىقتى. ادامدى تۇلعا رەتىندە كورۋ ءۇشىن بولمىسىن دا تانۋ شارت. پراگماتيزم دەپ جاتىرمىز, وسى داراقىلىقتى توقتاتۋ دا تۇيتكىلدى ماسەلەگە اينالدى. ءالى كۇنگە دەيىن ماقتان, قاراجاتتى شاشۋ, ارتىق نارسەگە قاراجات جۇمساۋعا بەيىمبىز. اۋىلعا بارساق, كوشە-كوشەنىڭ بويىمەن جارىسىپ ءۇي سالىپ جاتقان جۇرتتى كورەسىڭ. ءالى كۇنگە دەيىن ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردىڭ ارتىنان جۇگىرىپ جۇرگەندە سانانىڭ تومەن دەڭگەيىندەگى قۇندىلىقتار جۇيەسى جەمىسىن بەرىپ جاتىر. سول سەبەپتەن ەكونوميكامىزدىڭ كەنجەلەپ جاتقانى سانادا وزگەرىستەردىڭ بولماۋىنان شىعار.
ساناداعى تاۋەلسىزدىك تە بىرتىندەپ كەلىپ جاتىر. شەتەلدە وقىعان جاستاردىڭ ۇلەسى ارتىپ, بەس-التى جىلدا قوعامنىڭ ويلاۋ جۇيەسى وزگەرە باستايدى. سول كەزدە ءبىز ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن يدەولوگيالىق جۇمىستى جانداندىرا الماساق, كوپ نارسەدەن ايىرىلۋ قاۋپى بار. وسى جەردە ءبىز سانامىزدى دۇرىس جولعا باعىتتاپ جىبەرمەسەك, قۇندىلىقتار جۇيەمىز باتىستىق جۇيەمەن ارى قاراي كەتىپ قالادى. ويتكەنى ونىڭ العىشارتتارى كوپ. اشىق وركەنيەتتەگى قوعامدا ادامدار قاجەت اقپاراتىنا وڭاي قول جەتكىزە الادى. شەكتەگەن كۇننىڭ وزىندە ىزدەگەندى تاباتىن كوپتەگەن مۇمكىندىك بار. وسىنداي تۇستا اقپاراتتىق جۇيەدە قارسى يممۋنيتەت قالىپتاستىرىپ, زاڭنامالىق تۇرعىدا رەتتەگەن دۇرىس.
سوڭعى وتىز ءۇش جىلدا نارىقتىق ەكونوميكا ءبىرشاما تاجىريبەدەن ءوتتى, جاڭاشىل مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسا الدىق. ەندى رۋحانياتقا كوڭىل ءبولىپ, سانامىزعا سىلكىنىس تۋدىرىپ, سول باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن ۋاقىت كەلگەن سەكىلدى. پرەزيدەنت سۇحباتىن مەن وسى ايتىلعان ويلاردىڭ العىشارتى رەتىندە كورەمىن. ويتكەنى قازىر حالىق جىل قۇسىنداي جاقسى جاڭالىق كۇتىپ وتىر. بۇگىنگى زامان – ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ زامانى. سوندىقتان ەڭبەك ادامدارىن حالىققا دارىپتەپ, حالىقتىڭ كۋلتىنە اينالدىرۋ كەرەك. ايتپەسە قازىر انشىلەر مەن الەۋمەتتىك جەلى «جۇلدىزدارىنىڭ» كۋلتى عانا سالتانات قۇرىپ تۇر. بۇل دۇرىس ەمەس. ءبىلىم مەن مادەنيەتتىڭ, پاراساتتىلىقتىڭ كۋلتى بولعاندا عانا ەلىمىز العا باسادى.
تولەۋعالي بورىباەۆ:
– ايبول باۋىرىم, جاستارعا قاتىستى جاقسى وي ايتىپ جاتىرسىڭ. شىنىندا, قازىر قازاق قوعامىندا بالالاردى ۇلتتىق مادەنيەت, ءداستۇر نەگىزىندە ەمەس, باتىستىق مادەنيەت نەگىزىندە تاربيەلەۋ ءۇردىسى بايقالاتىن سەكىلدى. وعان تولىپ جاتقان فيلمدەر, كومپيۋتەر ويىندارى ىقپال ەتىپ جاتىر. بۇنىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قازاقتىڭ بولمىسىن وزگەرتەتىنى انىق. وسى تۇرعىدا ۇلتتىق يدەولوگيا, ۇلتتىق تاربيە بىزگە اۋاداي قاجەت.
ءبىلىم بەرۋ سالاسى, اتا-انالار دا بۇل ىستەن تىسقارى تۇرماعانى ابزال. ۇلتتىق تاربيە وتباسىنان باستالاتىنى بەلگىلى. وزىق ويلى ۇلتتى تاربيەلەۋدە اتا-انانىڭ ءرولى ەرەكشە. ءبىز «مەملەكەت نەگىزى – وتباسى» دەپ وسكەن ۇرپاقپىز. اتا زاڭىمىزدا وسى جاعدايدى ناقتى كورسەتەتىن ۋاقىت كەلگەن سياقتى. ويتكەنى وتباسى مارتەبەسىنە سىرتتان شابۋىل كۇشەيىپ تۇر. ونسىز قوعام, مەملەكەت قۇرۋ, وزىق ويلى ۇلت قۇرۋ مۇمكىن ەمەس.
سونىمەن قاتار ۇلتتىڭ دۇنيەتانىمىن, بولمىسىن ساقتاۋ قازىردىڭ وزىندە ۇلكەن پروبلەماعا اينالدى. بۇنداعى ەڭ ۇلكەن قاسىرەت – ەلىكتەۋشىلىك. جاپپاي ەلىكتەۋ. بىرەۋدىڭ قاڭسىعىنا تاڭسىق بولۋ. بىزگە جات نارسەلەردى تىقپىشتاي بەرۋدىڭ دە شەگى بار. ەلىكتەگەن, سولىقتاعان, كوشىرگەن ادامداردا جاسامپازدىق بولمايدى. ولار تەك بەيىمدەلگىش, جەتەككە ەرگىش كەلەدى. بويىندا سىني, جۇيەلى ويلاۋ قابىلەتى ۇنەمى كەمشىن سوعىپ جاتادى. ولار ءۇشىن كەيدە ءوزىڭ بولعاننان وزگە بولۋ وڭاي. سوندىقتان قانداي قيىن زاماندا دا بولمىستى ساقتاي ءبىلۋ – وزىق ويلى ۇلت رەتىندە قالىپتاسۋدىڭ باسىم باعىتى.
تاعى ءبىر ايتاتىن ماسەلە – ءدىني ءبىلىمدى ناسيحاتتاۋ. قازىر بايقايمىن, جيىنداردا ءدىن ادامدارى قازاقتىڭ ءداستۇرىن كوبىرەك ايتا باستادى. بۇل – جاقسى وزگەرىس, قۇپتارلىق ءۇردىس. وسى ءۇردىستى جالعاستىرۋىمىز قاجەت. ءدىني ءبىلىم ۇلت داستۇرىنەن الشاقتاماي, كەرىسىنشە سودان ءنار الۋى قاجەت.
دىڭگەگى بەرىك ۇلتتىڭ سەنىمى ايقىن
ديحان قامزابەك ۇلى:
– ءدىن جايىندا جاقسى وي قوزعاپ قالدىڭىز. وتكەنگە قاراساق, وزىق ويلى تۇلعالارىمىز ەلدىڭ ەلدىگىنە قىزمەت ەتتى, ءسوزىن ىسىمەن كورسەتتى. رۋحانيات تۋرالى ايتقاندا, حالىقتىڭ سەنىمىن قوزعاماي كەتۋ دۇرىس ەمەس. مادەنيەتتى ادام – يماندى ادام. كەزىندە رەسەي يمپەرياسى مۇسىلمان تۇركى حالىقتارىن وتارلاۋى ەڭ الدىمەن تاتارلاردان, ياعني قازان حاندىعىن جاۋلاپ الۋدان باستادى. بىراق تالاي عاسىر وتسە دە, اعايىن تاتار جۇرتى ۇلت رەتىندە جويىلىپ كەتكەن جوق. سوندا ولاردىڭ ايتاتىنى: ء«بىزدى ساقتاپ قالعان – ءدىن», دەيدى. ورتامىزدا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ وكىلى جۇمانازار وسەرحان ۇلى وتىر. سىزگە «وزىق ويلى ۇلت, ساپالى ۇلت قالىپتاستىرۋدا ءدىننىڭ ورنى قانداي؟» دەگەن ساۋالدى قويساق...
جۇمانازار سادىرحانوۆ:
– پرەزيدەنتىمىزدىڭ سۇحباتىن ءدىن سالاسىنىڭ ماماندارى دا ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن وقىپ شىقتى. تاياۋ كۇندەرى باس ءمۇفتيدىڭ قاتىسۋىمەن ءمۇفتياتتىڭ ۇلكەن تورالقا جيىنى وتەدى. ول جەردە ءدىن جانە ىزگى قوعام تاقىرىبىن اڭگىمەگە ارقاۋ ەتپەكپىز. بۇل جيىننىڭ ءوزى پرەزيدەنتتىڭ سۇحباتىندا كوتەرىلگەن ىزگى ويلارمەن ساباقتاس ءوربيتىن بولادى.
وسى سۇحباتتا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ناۋرىز مەرەكەسى تۋرالى وي ايتۋى قوعام ساناسىنا قوزعاۋ سالعانداي بولدى. ءدىنىمىز يسلام داستۇرىمىزگە تىيىم سالمايدى. سوندىقتان اتادان جەتكەن ءدىنىمىز بەن ءداستۇرىمىز ەگىز قوزىداي قاتار جەتىلىپ دامىعان. شىن مانىندە, ناۋرىز – ناعىز مەرەكە, تىرشىلىكتىڭ باستاۋ الىپ, جەردىڭ تۇلەيتىن كەزەڭى. بيىل ءبىز, ءدىن ماماندارى العا جوسپارلانعان ەلەۋلى ءىس-شارالارىمىزدا وسى ءدىن مەن ءداستۇردى ناسيحاتتاپ, ولاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن نىعايتىپ, ۇلكەن جوبالاردى جاساۋعا بەل بۋىپ وتىرمىز.
وزىق ويلى ۇلت – ءدىن مەن ءداستۇر سەكىلدى رۋحاني قۇندىلىقتارىن بەرىك ۇستاناتىن ەل دەپ بىلەمىز. ويلى ۇلت بولۋدىڭ ءبىر كەپىلى – مەملەكەتتىك تىلدەگى ساپالى بىلىمگە كەلىپ تىرەلەدى. بۇل تۇستا اۋىز تولتىرىپ ايتار جەتىستىكتەر دە, كەمشىن تۇستار دا بار. ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋدىڭ ءبىر جولىن قازاق تىلىندەگى ساپالى كونتەنتتەردى كوبەيتۋدەن باستاعان قۇبا-قۇپ. قازىر كەز كەلگەن اقپارات قولجەتىمدى. ىزدەگەندى ينتەرنەتتەن تاۋىپ الۋعا بولادى. الايدا قازاق تىلىندەگى ساپالى كونتەنتتەر از. كوبى ەل سۇرانىسىنا تولىق جاۋاپ بەرە المايدى.
«جاقسىدان ۇيرەن, جاماننان جيرەن» دەگەندى ءجيى ايتامىز. ماسەلەن, جاپوندىقتاردىڭ ءوز ۇلتىنا, ءوز ءتىلى مەن دىلىنە, دىنىنە دەگەن قۇرمەتىنەن كوپ نارسەنى ۇلگى ەتۋگە بولادى. بۇل ەلدە العاش مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان وسكىندى ءوز تىلىندە وقىتادى, دىڭگەگىن ءوز تىلىندە قاتايتىپ, ءتول رۋحانياتىنا باعىتتاپ, باعدارلاپ الادى. ءتىلى ارقىلى ءدىلى مەن مادەنيەتىن, ءداستۇرىن دارىپتەپ وقىتادى. ال وزىق ويلى ۇرپاققا ءوز تىلىندە بەرىلگەن ءبىلىم مەن تاربيە ەلشىلدىك, ادالدىق, ادىلەتتىلىك, وتانىن, ۇلتىن, جەرىن, ءتىلىن سۇيەتىن قاسيەتتى وڭاي سىڭىرتە الادى. ءبىز ءۇشىن قازىر وسىنداي پاتريوتتىق سەزىمدى وياتاتىن كونتەنتتەردى كوبەيتۋ پارىز.
وسكەلەڭ ۇرپاققا اباي, ىبىراي, شاكارىم, الاش قايراتكەرلەرى, ودان بەرگى حالىققا قىزمەت ەتكەن قانىش پەن الكەي باستاعان ۇلت زيالىلارىن ناسيحاتتاۋ جولىندا العا قادام باسۋىمىز كەرەك. بىلتىر كوپشىلىككە كورسەتىلگەن «ۇلت ۇستازى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى», «مىرجاقىپ. ويان, قازاق!» فيلمدەرى ەل جاستارىنىڭ بويىندا وتانشىلدىق رۋحتى سەرپىلتتى. ءورىستىلدى قازاقتاردىڭ ءوزى فيلمنەن العان اسەرىن ايتىپ, جىلاپ شىعىپ جاتقانىن كوردىك. «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ – بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن» دەپ الاش ارداقتىسى ءاليحان بوكەيحان ايتىپ كەتكەندەي, جاھاندىق ءداۋىردىڭ جات اعىمىنا جۇتىلىپ, بوگدە رۋحانياتتان سۋسىنداپ كەتپەس ءۇشىن ەلدىك مىنەزدى قالىپتاستىرىپ, مەملەكەتكە جاۋاپتى بولۋعا كوڭىل ءبولۋ كەرەك.
قمدب دا ءوز تاراپىنان اۋليە ابىزدار مەن الاش ارىستارىن, ۇلتىمىزدىڭ ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىنا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن ءىرى تۇلعالارىن ناسيحاتتاۋعا كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. بۇل مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كەڭ ءارى جۇيەلى جۇرگىزىلسە, ۇلتتىق يدەولوگيا تەزىرەك جەمىسىن بەرەر ەدى. زامان اعىمىنا قاراي ساياسات پەن ەكونوميكانى العا جىلجىتۋ بار, ال ۇلتتىق سالت-سانانى كەنجەلەتۋگە بولمايدى. بۇل ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن قاجەت. ءداستۇرىن بەرىك ساقتاپ, ءوز دىڭگەگىنەن اجىراماعان ۇلتتىڭ سەنىمى ايقىن, ارمانى اسقاق بولارى زاڭدىلىق.
ديحان قامزابەك ۇلى:
– ءبىز قاي سالادا قىزمەت ەتسەك تە, ءبارىمىز ەلگە جاۋاپتى ەكەنىمىزدى سەزىنەمىز. ونى سىزدەر اتقارىپ جاتقان ەڭبەكتەرىڭىزبەن, بۇگىنگى جيىندا ورتاعا سالعان ويلارىڭىزبەن دالەلدەپ جاتىرسىزدار. دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا ايتىلعان ءاربىر ساليقالى پىكىر گازەتىمىزدىڭ 80 مىڭ, سايتىمىزدىڭ كۇندەلىكتى 40 مىڭ وقىرمانىنا جەتىپ, سولار ارقىلى قالىڭ قاۋىمعا تارايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. پرەزيدەنتىمىزدىڭ سۇحباتىنا وراي ءبىز بىرنەشە تاقىرىپتىق دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزۋدى جوسپارلادىق. سونىڭ العاشقىسى بۇگىن, مىنە, وزدەرىڭىزدىڭ قاتىسۋلارىڭىزبەن ءساتتى ءوتتى دەگەن ويدامىز. وسى ءۇشىن بارشاڭىزعا العىس ايتامىز.
دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەندەر –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
جادىرا ءمۇسىلىم,
«Egemen Qazaqstan»
