«قالادان – اۋىلعا!» باتىس قازاقستان وبلىسىندا بىرەگەي جوبا باستالدى

باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ناريمان تورەعاليەۆ ءوڭىر جاستارىمەن كەزدەسىپ, وبلىس اۋماعىندا باستالعان ەرەكشە جوبالار تۋرالى حاباردار ەتتى. اسىرەسە «قالادان – اۋىلعا!» جوباسى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرمەك. بۇل باعىتتا جاستارعا بارىنشا قولداۋ كورسەتىلمەك.

«ادىلەتتى قازاقستان: ەڭبەكقور, وتان­شىل, ادال جاستار» اتتى كەزدەسۋگە نەگىزىنەن جاس ماماندار جينالعان ەكەن. ءوڭىر باسشىسىنىڭ بايانداماسىن ىقىلاسپەن تىڭداعان ولار باستامانى قۇلشىنىسپەن قولدايتىنىن ءبىلدىردى. جاستاردىڭ اراسىندا قازىردىڭ وزىندە اۋىلدان ءوز ورنىن تاۋىپ, كاسىبىن باس­تاپ, جەتىستىككە جەتە باستاعاندار دا تابىلدى. وسى جيىن ۇستىندە ناريمان تورەعاليەۆ «جايىق جاستارى» وڭىرلىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى باستاۋ العانىن مالىمدەپ, «وتباسى بانك» اق بقو فيليالى باسشىسىمەن مەموراندۋمعا قول قويدى. وبلىستىق ستراتەگيا جانە ەكونوميكالىق دامۋ باسقارماسى­نىڭ باسشىسى بيبىگۇل قونىسباەۆا «قالادان – اۋىلعا!» باعدارلاماسىنىڭ جاي-جاپسارىن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. ەندى سول جايىندا وقىرمانعا دا كەڭىرەك باياندايىق.

حالىق ۇنىنە قۇلاق اسۋ

«بۇگىنگى ءىس-شارا اتاۋى­نىڭ وزىندە ۇلكەن ءمان-ماعىنا بار. مەملەكەتتىڭ الەۋەتىن اۋەلەتىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋى ءۇشىن جاستارىمىز قايراتتى, اقىل­دى, جىگەرلى بولىپ قانا قويماي, ەل بولاشاعى ءۇشىن باس­تاما­شىل, نىق قادامدار جاساۋعا ءتيىس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە ء«بىز وزىق ويلى ۇلت رەتىندە تەك قانا العا قاراۋىمىز كەرەك» دەگەن سۇحباتى جاريالاندى. مۇندا قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرىلىپ, ونىڭ شەشۋ جولدارى ۇسىنىلدى. وزىق ويلى ۇلتقا اينالۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, ءار وتان­داسى­مىزدىڭ بويىندا تۋعان جەرى­نە, ەلىنە, اتا-اناسىنا دەگەن قۇر­مەت, سۇيىس­پەن­شىلىك, ادالدىق قاسيەت بولۋى قاجەت. ەڭ الدىمەن, ءبىز وسى قاسيەتتى جاستار­دىڭ بويىنان كورگىمىز كەلەدى. اعا بۋىن باستاعان وسى باستامالاردى جال­عاس­تىراتىن – ءبىزدىڭ سوڭىمىزدان ەرگەن وزىق ويلى, ءورشىل مىنەزدى جاس­تار», دەپ باستادى ءسوزىن ناريمان تورەعالي ۇلى.

ءوڭىر باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىنداردى الاڭداتاتىن الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋ – باستى مىندەت بولماق. سوندىقتان مەملەكەت باس­شىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ءوڭىر ەكونوميكاسىن كوتەرۋ, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت, دەنساۋلىق ساقتاۋ, اۋىلداردى دامىتۋ سالالارىندا بىرقاتار جوبا جۇزەگە اسادى.

«پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى اياسىندا وتكەن جىلى ەلىمىزدە اۋىلدىق ايماقتاردى دامىتۋدىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. وسىنىڭ اياسىندا وڭىردە حالىقتى قالادان اۋىلدىق جەرلەرگە كوشىرۋ قاناتقاقتى جوباسىن ىسكە اسىراتىن بولامىز», دەدى وبلىس اكىمى.

دەرەكتەر نە دەيدى؟

باتىس قازاقستان وبلىسى – اۋەلدەن اگرارلى, اۋىل شارۋا­شىلىعى باسىم ءوڭىر. جانە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرى ەڭ كوپ وبلىستىڭ ءبىرى. وبلىستا 12 اۋدان, 156 اۋىلدىق, 3 كەنتتىك وكرۋگ, ەكى قالا بار. بۇرىن ءوڭىر تۇ­ر­عىن­دارىنىڭ نەگىزگى بولىگى اۋىل­دا تۇرعان ەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاشقى جىلدارى بولعان نارىق قيىندىعى وسى اراسالماقتى وزگەرتتى. جۇمىسسىزدىق اۋىل حالقىن قالاعا سابىلتتى. ءبىراز اۋىل تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇربانى بولىپ, جۇرتى قالدى. ونىڭ ەسەسىنە قالا قازاقىلاندى. قازاقتىڭ باسىم بولىگى قالالىققا اينالدى. ۇلت­تىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالى­مەتىنە قاراساق, 2023 جىلعى 1 جەل­توقساندا وبلىستاعى حالىق سانى 692,9 مىڭ ادام بولعان. سونىڭ ىشىندە 56,5% تۇرعىن, ياعني 391,3 مىڭ ادام قالادا تۇرادى ەكەن. ال اۋىل حالقىنىڭ سانى – 301,6 مىڭ ادام (43,5%).

دەگەنمەن سان ۇرپاقتىڭ كىن­دىك قا­نى مەن ماڭداي تەرى تامعان اۋىلدى يەسىز قالدىرۋعا بولماي­­دى عوي. قۇدايعا شۇكىر, قازىر باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋىل­دارى تولىقتاي تابيعي گازبەن قام­تاماسىز ەتىلگەن. اۋىز سۋ ماسە­لەسى دە كوپ اۋىلدا شەشىلدى. جول, ياعني قارىم-قاتىناس قيىن­دى­عى بولماسا, بۇگىندە اۋىل تۇر­مى­سىنىڭ دەڭگەيى قالادان كەم ەمەس. قالاداعى جايلى پاتەر, ساۋلەتتى كوتتەدج اۋىلدا تاڭ­سىق بولماي قالعان. سونىڭ دا اسەرى بولار, كەيىنگى جىلدارى حالىق­تىڭ اۋىلعا كوشۋ ءۇردىسى بايقا­لادى. كەيىنگى 3 جىلدا باتىس قازاق­ستاندا 3 616 ادام اۋىلدىق جەرگە قونىس اۋدارعان.

اۋىلعا كوش, اعايىن!

ء«بىز تۋعان جەردى تۇلەتىپ, قارا شاڭىراقتىڭ ءتۇتىنىن قايتا شال­قىتۋ ءۇشىن جاڭا جوبا باستاپ وتىر­مىز. اۋىلدىڭ دامۋى – مەم­لەكەت­تىڭ دامۋى! سوندىقتان بۇل باع­دارلامانىڭ يدەولوگياسى وتە تە­رەڭدە جاتىر. بۇل باعىتقا اسىرە­سە جاستار بەلسەندى قاتىسۋى كەرەك. ءبىز «اۋىلعا كوشىپ بارامىن» دەگەن ازاماتتارعا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى پايدالانىپ جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, بارىنشا قولداۋ بىلدىرەمىز», دەيدى ناريمان تورەعالي ۇلى.

باعدارلامانىڭ ماقساتى – ازاماتتاردىڭ اۋىلعا كەلۋىن ىن­تالاندىرۋ, حالىقتىڭ كوشى-قونىن ازايتۋ, اۋىلدىق جەردە جۇمىس كۇشى تاپشىلىعىن جويۋ, اۋىلدىق جەرلەردى, اگروونەركاسىپ كەشە­نىن تۇراقتى دامىتۋدى قام­تاماسىز ەتۋ, شاعىن جانە ورتا بيز­نەس نىساندارىن كوبەيتۋ, تۇراق­تى جۇمىس ورنى جوق قالا ازامات­تارىنىڭ, سونداي-اق جاس وتبا­سى­ل­اردىڭ الەۋمەتتىك ماسە­لە­لەرىن شەشۋگە قولداۋ كورسەتۋ.

اۋەلى باسپانا

سونىمەن باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا 2024-2026 جىل­دارعا ارنالعان «قالادان – اۋىلعا» قاناتقاقتى جوباسى مىناداي:

ەگەر جاس مامان «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى بويىنشا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋىلىنا بارار بولسا, 100 اەك كوتەرمە جاردەماقى تولەنەدى. ودان بولەك, تۇرعىن ءۇي سا­تىپ الۋ نەمەسە سالۋ ءۇشىن اۋدان ورتالىقتارىندا – 2500 اەك (9 230 000 تەڭگە), اۋىلدىق ەلدى مەكەندە 2000 اەك (7 384 000 تەڭگە) بەرىلەدى. بۇل قارجى اۋىل­دا سۋ جاڭا ءۇي سالىپ الۋعا دا جەتەدى. ياعني اۋىلدا جۇرگەن قۇرى­لىسشىلارعا دا جۇمىس تابىلادى دەگەن ءسوز.

ايتپاقشى, جوعارىدا جەر­گىلىكتى اكىمدىك «وتباسى بانكپەن» بىرلەسىپ, 35 جاسقا دەيىنگى جاستارعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋدى باستاعانىن ايتقان ەدىك. مۇنىڭ ءمانىسى مىناداي:

«وتباسى بانك» جاسى 21 مەن 35 جاس ارالىعىندا, سوڭعى ءبىر جىل بويى ورال قالاسىندا وتباسىمەن بىرگە تۇراقتى تىركەۋدە تۇرعان قازاقستان ازاماتىنا 15 ملن تەڭگەگە دەيىن جەڭىلدەتىلگەن تۇرعىن ءۇي نەسيەسىن بەرەدى. وسى ماقسات ءۇشىن بقو بيۋدجەتىنەن جاستارعا تۇرعىن ءۇي الۋعا 600 ملن تەڭگە كولەمىندە قاراجات بولىنگەن. بۇل 5 پايىزدىق جەڭىل نەسيە الدىمەن دارىگەرلەر, مۇعالىمدەر, مادەنيەت جانە سپورت سالاسىندا, كوممۋنالدىق مەكەمە­لەردە, مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەن جاس وتباسىلارعا ارنالعان. 

ء«بىز ءدال وسىنداي جۇيەنى اۋىل­دا دا جۇزەگە اسىرعىمىز كەلە­دى. ياعني اۋىلعا باراتىن 35 جاسقا دەيىنگى جاستارعا 2 پا­يىز­دىق مولشەرلەمەمەن تۇر­­­عىن ءۇي نەسيەسىن بەرگىمىز كەلە­دى. قازىر «وتباسى بانك» ءبىز­دىڭ ۇسى­­نىسىمىزدى باس كەڭسە­مەن اقىل­داسىپ جاتىر. ەگەر اۋىل جاستارىن باسپانامەن قام­تاما­سىز ەتەتىن وسىنداي باع­دار­لاما قابىلدانسا, ءبىز كوپ ماسە­لەنى قاتار شەشەر ەدىك. بىرىن­شىدەن, جاستار باسپانالى بولادى. اۋىلدا قۇرىلىس جاندانادى. ەلدى مەكەندەر جاڭارادى. بۇدان بولەك, اۋىلدا تۇراتىن تابىس­تى فەرمەر, كاسىپكەرلەر ءوز قىز­مەت­كەرلەرىنە تۇرعىن ءۇي سالىپ نەمەسە ساتىپ الىپ بەرەتىن بولسا, ءبىز شىعىننىڭ 50%-ىن سۋبسي­ديا­لاۋعا دايىنبىز», دەيدى وبلىس اكىمى.

اكىمدىكتىڭ ەسەبىنشە, قازىر بقو-نىڭ اۋىلدارىندا 1 600-دەي ءۇي بوس تۇر. ء«بىز اۋىل­دار­عا حالىقتى اپارىپ, تۇراقتان­دى­رۋى­مىز كەرەك. بارلىق باعدار­لاما اياسىندا كومەك جاسايمىز», دەيدى وبلىس اكىمى.

كاسىبىڭ – ءناسىبىڭ

جاڭا باعدارلاما اياسىندا اۋىلعا كوشەتىن ءار وتباسىنا ناقتى كومەك كورسەتىلەدى.

ء«بىز بىلتىر اۋىلدىق جەرگە بارعان دارىگەرلەرگە 2,5 ملن تەڭ­گەدەن 5 ملن تەڭگەگە دەيىن قار­جىلاي كومەك كورسەتتىك. بيىل بۇل قاراجاتتىڭ كولەمىن 5 ملن تەڭگەدەن 8 ملن تەڭگەگە دەيىن كوبەيتەمىز. سىزدەردىڭ ارا­لارى­ڭىزدا دا بىلىكتى دارىگەر, ءبىلىمدى ۇستازدار بولۋى مۇمكىن. مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان وسىنداي كومەكتى جاس­تار پايدالانۋى قاجەت», دەيدى ناريمان تورەعاليەۆ.

2023 جىلى وڭىردە «ديپلوم­مەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى بو­يىنشا 775 جاس مامان جۇمىسقا ور­نالاسقان. جاڭا باعدارلاما جاس مامانداردى اقجايىق ول­كەسىنە بۇرىنعىدان دا قىزىق­تىرىپ, ماگنيتشە تارتادى دەپ سە­نەمىز. ويتكەنى اۋىلعا كەلگەن مامانداردىڭ سابيلەرى مەك­­تەپكە دەيىنگى تاربيەمەن قام­تىل­سا, 1-4 سىنىپتا وقي­تىن بالالارى تولىقتاي ىس­تىق تاماقپەن قامتاماسىز ەتىلە­دى. مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆ­تيكالىق ماماندارعا بىرجولعى تولەم 1,0 ملن تەڭگەدەن 5,0 ملن تەڭگەگە دەيىن وسەدى.

«اۋىلدا كاسىپ باستايمىن» دەگەن باستاماشىل جاس­تار دا ەرەكشە قولداۋ كورمەك. مى­­سالى, جاڭا بيزنەس-يدەيالار­دى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 5 ملن تەڭگەگە دەيىن مەملەكەتتىك گرانتتار قاراستىرىلعان. سىياقى مولشەر­لەمەسىنىڭ ءبىر بولىگىن سۋبسيديالاۋ دا جوسپاردا: شوب نىسانى 7% تولەيدى, ايىرماسى سۋبسيديالانادى. شوب نەسيەلەرىنە ءىشىنارا كەپىلدىك بەرىلەدى – ءوز ءىسىن جاڭا باستاعان كاسىپكەر 85%-عا دەيىن, ال بۇرىننان جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپكەر 50%-عا دەيىن, ليزينگ 70%-عا دەيىن كەپىلدىك الادى. جاڭا بيزنەس-يدەيالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جاستارعا 400 اەك-كە دەيىن مەملەكەتتىك گرانت بەرىلەدى.

اۋىلدا اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ­دى, مال شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ ونىم­دى­لىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋدى سۋبسيديالاۋ قولعا الىنادى. اگروونەركاسىپ كەشەنى نىساندارىنا نەسيە بەرۋ, سونداي-اق ليزينگكە مال, تەحنيكا جانە تەحنولوگيالىق جابدىق بەرۋ كەزىندە سىياقى مولشەرلەمەلەرىن سۋبسيديالاۋ, ينۆەستيتسيالىق سالىمدار كەزىندە اوك نىسانى شەككەن شىعىننىڭ ءبىر بولىگىن 15%-50%-عا دەيىن ويلاستىرىلعان. قونىس اۋدارۋشىلارعا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ ءۇشىن جەر ۋچاسكەلەرى بەرىلەدى. «اۋىل اماناتى» جوباسى شەڭ­بەرىندە قولداۋ شارالارى كور­سەتىلەدى. مىسالى, نومينالدى سىياقى مولشەرلەمەسى جىلدىق 2,5%-دان اسپايدى. اۋىلدىق ەلدى مەكەندەگى ميكرونەسيە سوماسى 2,5 مىڭ اەك-كە دەيىن, زاكىرلىك كووپەراتسيانى دامىتۋ ءۇشىن 8,0 مىڭ اەك-كە دەيىن بەرىلەدى.

جاستار ءۇشىن ميكرونەسيە بەرۋ – 5 جىلعا دەيىن, مال شارۋا­شىلىعى سالاسىنداعى جوبالار ءۇشىن – 7 جىلعا دەيىن بەرىلەدى. ميك­رونەسيەنىڭ ەڭ جوعارى سوما­سى 5 ملن تەڭگەگە دەيىن كوتە­رىلەدى, نو­مينالدى سىياقى مولشەر­لە­مەسى جىلدىق 2,5%-دان اسپايدى.

بالىق ەمەس, قارماق

«قالادان – اۋىلعا!» باعدار­لا­ما­سىنىڭ باستى ماقساتى – اۋىل­­عا باراتىن ادامنىڭ سول بار­عان جەرىندە تامىر تارتىپ, تابىس تاۋىپ, ومىردەن ءوز ورنىن تاۋىپ كەتۋى.

ء«بىز اۋىلعا بارام دەگەن تۇرعىنداردىڭ الدىنا مال سالىپ بەرۋدى دە ويلاستىرىپ جاتىرمىز. قۇس, قوي ت.ب. ءۇي جانۋارىن بەرىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە دەمەۋ كورسەتەمىز. ارى قاراي ءوزى تالپىنۋ كەرەك», دەيدى ناريمان تورەعاليەۆ.

مىسالى, «جاستار پراكتيكاسى» اياسىندا جۇمىسقا ورنالاسقان ادامعا – 30 اەك, قوعامدىق جۇمىستارعا قاتىسۋشىلارعا – 20 اەك-كە دەيىن, ء«بىرىنشى جۇمىس ورنى» جوباسى قاتىسۋشى 35 جاستان اسپاعان جۇمىسسىزدارعا 30 اەك-كە دەيىن مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلمەك.

جۇمىسسىزداردىڭ, ستۋدەنت­تەر­دىڭ جانە وقۋدان بوس كەزىندە جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ جالاقىسى 20 اەك كولەمىنە دەيىن سۋبسيديالانادى.

«كۇمىس جاس» جوباسىنا قا­تىسۋ­شى 50 دەن اسقان, زەينەت­كەر­لىك جاسقا دەيىنگى جۇمىسسىزدارعا بەلگىلەنگەن جالاقى كولەمىنەن 60%-دان 70%-عا دەيىن (بىراق 30 اەك ارتىق ەمەس) مولشەردە سۋبسيديا جاسالادى.

ال «ۇرپاقتاردىڭ كەلىسىم­شارتى» جوباسى بويىنشا 35 جاس­تان اسپايتىن, ورتا بىلىمنەن كە­يىن­گى جوعارى جانە جوعارى ءبىلىم بەرە­تىن مەكەمەدەن تەحنيكالىق جا­نە مامانداندىرىلعان جوبالار بو­يىنشا ءبىلىم العانىنا 3 جىل بولماعان جۇمىسسىزدار دا 30 اەك كولەمىنە دەيىن جالاقى الماق.

2027 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى شەڭ­بەرىندە جىل سايىنعى قارجى­لاندىرۋدى ۇلعايتا وتىرىپ, دامۋ الەۋەتى بار 223 اۋىل وڭىرلىك ستاندارتتار جۇيەسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەستەندىرىلۋگە ءتيىس.

ء«بىز قازىر وبلىستاعى 60 شاق­تى ەلدى مەكەندى انىقتاپ, بەلگى­لەپ قويدىق. بۇلار تەك قانا شەكارا­لىق اۋىلدار ەمەس, بارلىق 12 اۋدان قامتىلدى. وبلىستىق ءماسلي­حات دەپۋتاتتارىنىڭ كەلىسىمىن الۋىمىز كەرەك. سودان كەيىن جاريا­لايمىز», دەيدى ءوڭىر باسشىسى.

سونىمەن...

باتىس قازاقستان وبلىسىندا «قالادان – اۋىلعا!» ۇش­جىلدىق باعدارلاماسى اياسىندا جاڭادان 313 تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, اۋىلدارعا كوشىپ بارعان ازاماتتارعا 1 146 تۇرعىن ءۇي ساتىپ الىنادى دەگەن جوسپار بار. بۇعان قوسا وسى ۋاقىتتا 48 مەكتەپ سالىنادى. اۋىل مەكتەپتەرى بىلىكتى ۇستازدارمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلەدى. 3 پەن 6 جاس اراسىنداعى بالالار دا مەكتەپالدى تاربيە جانە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىمەن تولىق قامتىلادى. 126 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى سالىنادى. 44 مادە­نيەت نىسانى سالىنادى جانە جون­دەۋدەن وتەدى. اۋىلداردا 42 سپورت نىسانى بوي كوتەرەدى. اۋىلعا 120 وتباسى كوشىپ بارادى. اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە جاڭادان 16,4 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلادى.

ارينە, مۇنىڭ ءبارى ازىرگە جوس­پار. بىراق جەتى رەت ولشەپ, ءبىر كەسىلگەن ءىستىڭ ناتيجەسى بولماي قويمايدى. ونى ۋاقىت كورسەتەدى.

باتىس قازاقستان وبلىسى