جۇمىلعان جەتى توپ
قۇرامىندا كاسىبي تاريحشىلار مەن ولكەتانۋشى, جۋرناليستەر كىرگەن توپ جەتى باعىت بويىنشا ىسكە كىرىستى. ول باعىتتار – وڭىردەگى حالىق كوتەرىلىستەرى, كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ جانە 30-جىلدارداعى اشارشىلىق, كۋلاكتار, بايلار, الاش پارتياسى, الاشوردا ۇكىمەتى, ءداستۇرلى ءدىن وكىلدەرى, 1939-1945 جىلدارى فاشيستىك گەرمانيا, فينليانديا جانە باسقا دا ەۋروپا ەلدەرىندە قاماۋعا الىنعان اسكەري تۇتقىندار, قازاقستانعا كۇشتەپ كوشىرىلگەندەر جانە 1920-1940 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىڭ جازالاۋشى ارەكەتتەرىنەن قازاقستاننان كەتۋگە ءماجبۇر بولعان بوسقىندار.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ كوميسسياسى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى الماتى قالاسىنداعى ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ پەن پرەزيدەنت ارحيۆىندە قاجەتتى قۇجاتتارمەن تانىستى. باتىس قازاقستان وبلىسىنا قاتىستى كوپتەگەن قۇجاتتىڭ كوشىرمەسى الىندى. سونداي-اق باتىس قازاقستان, اقتوبە وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەرىندە, بقو پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارنايى ارحيۆىندە زەرتتەۋشىلەر جۇيەلى قىزمەت ەتتى. توپ مۇشەلەرى استانا, سەمەي قالالارىندا, وبلىستىڭ قاراتوبە, جانىبەك, شىڭعىرلاۋ, سىرىم, جالپاقتال, اقجايىق, تاسقالا اۋداندارىندا ءىسساپاردا بولىپ, ارنايى شارالارعا قاتىستى. اۋداندىق ارحيۆتەردە جۇمىستاندى. قاجەتتى دەرەكتەر بويىنشا كوپتەگەن سۇحبات الىندى. ۇشجىلدىق زەرتتەۋ ناتيجەسىندە باتىس قازاقستان وبلىستىق جۇمىس توبى مۇشەلەرى 13 جيناق دايىندادى.
حالىق كوتەرىلىستەرى
وڭىردەگى حالىق كوتەرىلىستەرىنە قاتىسقانى نەمەسە قولداعانى ءۇشىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردى زەرتتەۋ توبىنا تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەسقايرات حايداروۆ جەتەكشىلىك ەتتى. جەرگىلىكتى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارنايى ارحيۆىندەگى قۇپيا قۇجاتتارمەن تانىسىپ, 1920-1930 جىلدارى باتىس قازاقستان وڭىرىندەگى كەڭەستىك بيلىككە, ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنا قارسى حالىق كوتەرىلىستەرىن, كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمدار تۋرالى ارحيۆ دەرەكتەرىن زەرتتەگەن عالىم جاڭاقالا جانە ءىلبىشىن كوتەرىلىستەرى, جىمپيتى اۋدانىنداعى باسكوتەرۋلەر, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنداعى ۇجىمداستىرۋعا قارسىلىق, وردا اۋدانىنىڭ №1 اۋلى, قاسىمتاۋ جانە سۇيىندىك اۋىلدارىنداعى, ازعىر اۋدانىنداعى بايلاردى كامپەسكەلەۋگە قارسى نارازىلىققا قاتىستى ارحيۆ قۇجاتتارىن تاپتى.
1930-1931 جىلدارى بولعان جاڭاقالا كوتەرىلىسىن كوپ ادام بىلە بەرمەيدى. سول كەزدەگى جاڭاقالا مەن ءىلبىشىن اۋداندارىن قامتىعان كوتەرىلىس جانشىلعان سوڭ, 360 ادام تۇتقىندالعان ەكەن. سونىڭ 71-ءى تەرگەۋ كەزىندە قايتىس بولعان. وسىدان-اق كەڭەستىك رەپرەسسيانىڭ قانشالىق اياۋسىز جۇرگەنىن كورۋگە بولادى.
ەسقايرات حايداروۆ وسى زەرتتەۋلەرىنىڭ نەگىزىندە «باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى حالىق كوتەرىلىستەرى» (1928-1932 جج.) اتتى مونوگرافيا, «بوكەي جانە ورال وڭىرلەرىندەگى بانديتيزم. 1921-1931. (وگپۋ حابارلامالارى بويىنشا)» تاقىرىبىندا قۇجاتتار جيناعىن دايىندادى.
اشارشىلىق پەن ازاپ كوش
وڭىردەگى كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ جانە 30-جىلدارداعى اشتىق جايلى زەرتتەۋدى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى باقتىلى بورانباەۆا قولعا العان بولاتىن. جۇرگىزىلگەن جۇمىس ناتيجەسىندە باتىس قازاقستان وبلىستىق ارحيۆىندەگى №19, №28, №313, №40 قورلاردا ساقتالعان تاريحي قۇجاتتار ىرىكتەلىپ, ساراپتالىپ, «بوكەي, ورال گۋبەرنيالارىنداعى اشارشىلىق 1921-1923 جج. (باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ جيناعى)» اتتى كىتاپ جارىققا شىقتى. بۇل جيناقتاعى 120 قۇجات بۇرىن-سوڭدى جارىق كورمەگەن ەدى.
بۇعان قوسا باقتىلى سانسىزبايقىزى «كاپۋستين يار» اسكەري پوليگونىن قۇرۋعا بايلانىستى 1952 جىلى وردا مەن جاڭاقالا اۋدانى حالقىنىڭ رەسپۋبليكالىق ىشكى دەپورتاتسياعا ۇشىراعانىن دالەلدەدى. عالىم تۇركىستان وبلىستىق ءارحيۆى جانە جەتىساي وڭىرلىك مەملەكەتتىك ارحيۆىنە ارنايى ساپارلاپ, ەرىكسىز كوشىرىلگەن 336 وتباسىنىڭ تاعدىرىنا قاتىستى قۇجاتتار تاپتى. كەڭەستىك بيلىك جۇرگىزگەن وكتەم ساياسات كەسىرىنەن كوشىپ بارعان ادامداردىڭ ءتۇرلى كەسەلدەن قايتىس بولعانىن, اسىرەسە بالالاردىڭ كوپ قىرىلعانىن دالەلدەپ, جەرلەنگەن ورنىن دا كۋاگەرلەردىڭ كومەگىمەن انىقتادى. ول جەرگە بولاشاقتا ەسكەرتكىش بەلگى قويۋ ويلاستىرىلىپ جاتىر. ال جەرگىلىكتى قالامگەر عايساعالي سەيتاقتىڭ باسقارۋىمەن شىققان «نارىننان ءولى ايىرىلماي, ءتىرى ايىرىلدىق» اتتى جيناقتا سول ءبىر قارالى كوشتىڭ كۋاگەرلەرىنىڭ ەستەلىكتەرى جيناقتالعان.
بايدان باق تايعان شاق
باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا كۋلاكتار, بايلار, جارتىلاي فەودالدار مەن شارۋالار تاقىرىبىن «دانا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى جانتاس ءسافۋلليننىڭ ءوزى قولعا الدى.
زەرتتەۋ بارىسىندا 1928 جىلى ورال گۋبەرنياسىنان 130 باي كامپەسكەلەنىپ, جەر اۋدارىلعانى انىقتالدى. مۇنداي قۋعىن-سۇرگىن كەيىنگى جىلدارى دا توقتاماعان. مىسالى, 1929 جىلى – 60, 1930 جىلى – 364, 1931 جىلى – 1596, 1932 جىلى – 109 ادام, جالپى سانى 2150 ادام قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان. 1933 جىلى 903 ادام اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, ءتۇرلى الىم-سالىق سالىنعان.
باتىس الاشوردا
الاش پارتياسى, الاشوردا ۇكىمەتى يدەياسى ءۇشىن مەملەكەتتىك قۋدالاۋعا جانە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ادامداردى انىقتاۋ بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى تاريح عىلىمدارىنىڭ جەتەكشىسى الفيا بايبولسىنوۆا دا ءونىمدى ەڭبەك ەتتى. ناتيجەسىندە, الاشوردا ۇيىمىنا مۇشە بولعان 500 تۇلعانىڭ ءتىزىمى مەن بيوگرافياسى جيناقتالدى.
بۇدان بولەك باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا جازالاۋ لاگەرلەرى مەن نكۆد كەڭسەلەرىن انىقتاۋ بويىنشا بىرقاتار جۇمىس اتقارىلدى. ارحيۆ قۇجاتتارى مەن جەرگىلىكتى كۋاگەرلەردىڭ ماعلۇماتى بويىنشا تاسقالا اۋدانىنداعى ميليتسيا پۋنكتى جانىنداعى اتۋ جازاسى ورىندالعان ورىن, تەرەكتى اۋدانىنىڭ اۋماعىنداعى پريدوروجنىي, ستالينكا, كوبەنساي اۋىلدارىن قامتىعان №12 لاگەرلىك پۋنكتى, تەرەكتى اۋدانى اۋماعىنداعى شالقار لاگەرلىك بولىمشەسى, بوكەي ورداسى اۋدانىنداعى سايحينلاگ ورىندارىنا ەكسپەديتسياعا شىعىپ, لاگەر ورىندارىنىڭ كارتوگرافياسى جاسالدى.
وسى كەزەڭدە الفيا بايبولسىنوۆا «داۋلەتشاح كۇسەپقاليەۆ: قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى» اتتى مونوگرافياسىن باسپادان شىعاردى. سونداي-اق «تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەرلەر: الاش قوزعالىسىنىڭ بەلسەندىلەرى مەن نيەتتەستەرى» اتتى ەنتسيكلوپەديالىق جيناق دايىندالدى.
قۋدالانعان ءدىن وكىلدەرى
2021-2023 جىلدارى باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا رەپرەسسياعا ۇشىراعان ءدىن وكىلدەرىن انىقتاۋ, اقتاۋ بويىنشا دا جۇيەلى جۇمىس اتقارىلدى. بۇل باعىتتىڭ جەتەكشىسى ولكەتانۋشى قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلىنىڭ اۆتورلىعىمەن 2021 جىلى «سەنىم ءۇشىن سەرگەلدەڭ», 2022 جىلى «قۋعىندالعان حازىرەتتەر» كىتاپتارى باسپادان شىقتى. وڭىردە ءدىن وكىلدەرىن قۋدالاۋ ءىسى 20-جىلدارى سايلاۋ قۇقىنان ايىرۋ ناۋقانىنان باستالىپ, سول كەزەڭدە ورال گۋبەرنياسىنداعى ءدىن وكىلدەرى, قۇلشىلىق عيماراتتارى ەسەپكە الىنعان. جالپى, رەپرەسسيا ۋاقىتىندا وڭىردە 4 مىڭداي ادام ءدىني سەنىمى ءۇشىن قۋعىندالعانى انىقتالدى. 1937-1938 جىلدارى ورال وبلىسىنان 18 پانيسلاميستىك انتيسوۆەتتىك ۇيىم اشكەرەلەنگەن. ءبىر عانا №02368 قىلمىستىق ءىس بويىنشا 125 ادام ايىپتالىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن.
اسكەري تۇتقىندار
1939-1945 جىلدارى فاشيستىك گەرمانيا, فينليانديا جانە باسقا دا ەۋروپا ەلدەرىندە قاماۋعا الىنعان اسكەري تۇتقىنداردى اقتاۋ بويىنشا جۇمىس توبىن ولكەتانۋشى احمەديار باتىرحانوۆ باسقارعان بولاتىن. زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە 1939-1945 جىلدارى فين جانە ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا باتىس قازاقستان وبلىسىنان 1036 ادام جاۋ قولىنا تۇتقىنعا تۇسكەنى, ونىڭ 820-سى تۇتقىندا قايتىس بولعانى انىقتالدى. 216 ادامنىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز.
جەرگىلىكتى پوليتسيا ارحيۆىندە 2 939 باتىسقازاقستاندىق سوعىس تۇتقىنى تۋرالى مالىمەت بار ەكەنى انىقتالدى. اتالعان ارحيۆتە سوعىس جىلدارى تۇتقىندا بولىپ, ەلگە امان-ەسەن ورالعان سوڭ ءىستى بولىپ رسفسر قك 58-1 بابىنىڭ «ب» تارماعىمەن وڭتۇستىك-ورال اسكەري وكرۋگىنىڭ اسكەري تريبۋنال ۇكىمىمەن 10-25 جىلعا سوتتالعانداردىڭ ىستەرى ساقتالعان ەكەن.
1941-1953 جىلدارى اسكەري تريبۋنال ۇكىمىمەن 284 ادام سوتتالعان, ونىڭ ىشىندە 42 ادام اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. 1941-1948 جىلدارى اسكەري تريبۋنال ۇكىمىمەن سوتتالعان 200 ادامنىڭ ەشبىرى اقتالماعان. باتىس قازاقستان وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتى ارحيۆىندە ساقتالعان 167 ادامعا قاتىستى مالىمەت ءتيىستى ورىندارعا جولداندى.
بوسقىندار
ولكەتانۋشى, تاريح ماگيسترى ايبولات قۇرىمباەۆ جەتەكشىلىك ەتكەن قازاقستانعا كۇشتەپ كوشىرىلگەندەردى انىقتاۋ, 1920-1940 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىڭ جازالاۋشى ارەكەتتەرىنەن قازاقستاننان كەتۋگە ءماجبۇر بولعان بوسقىنداردى اقتاۋ بويىنشا جۇمىس توبى «مەنى ەلدەن ايىرعان ساياساتتىڭ ەكپىنى» («كۇشتەپ كوشىرىلگەندەر: باتىس قازاقستان وبلىسى تاريحىنىڭ قايعىلى كەزەڭى, 30-50 جج حح ع») جيناعىن دايىندادى.
اتى ايتىپ تۇرعانداي, بۇل جيناقتا 1930-1950 جىلدارى باتىس قازاقستان وبلىسىنا ساياسي سەبەپتەر بويىنشا جەر اۋدارىلعان 3 153 ادامنىڭ مالىمەتى بەرىلگەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋراتۋراسى قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتىنىڭ بقو بويىنشا باسقارماسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتىڭ 24.11.20ج. №456 جارلىعى شىققالى بەرى باتىس قازاقستان وبلىسىنا دەپورتاتسيالانعان 1559 ادام اقتالعان.
Batysmura.kz پورتالى
باتىسقازاقستاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ ءۇش جىلدىق جۇمىس ناتيجەسى بۇگىندە www.batysmura.kz سايتىنا جيناستىرىلعان. مۇندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ بويىنشا اتقارىلعان ىستەردىڭ ناتيجەلەرى, سونىمەن قاتار ساياسي قۋعىن-سۇرگىن كورگەندەرگە قاتىستى اۋىزشا دەرەكتەر بىلەتىندەر بولسا, بايلانىس ورناتۋ ءۇشىن ارنايى ساۋالنامالار ورنالاستىرىلدى. جوبا بويىنشا وتكىزىلگەن ءىس-شارالار تۋرالى اقپارات, سايت پەن الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى جۇرگىزىلگەن ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ كامپەسكە مەن اشتىققا قاتىستى تىڭ دەرەكتەرى جاريالاندى.
قورىتا ايتقاندا, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندەگى وبلىستىق كوميسسيا 2021 جىلى 992 ءدىن قايراتكەرىن, ايىپتىلار روتاسىنان – 22, اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن – 44, سوعىس تۇتقىنى بولعان – 285 ادامدى, كامپەسكەلەنىپ, جەر اۋدارىلعان 71 ادامدى اقتاۋعا ۇسىندى.
ال 2022 جىلى پرەزيدەنت ارحيۆىندەگى 136 قىلمىستىق ءىستىڭ, ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەن 4 ءىستىڭ قۇپيالىعىن الۋعا, پرەزيدەنت ارحيۆىندەگى اقتالماعان, قۇپيالىعى الىنباعان 167 ءىستى پروكۋراتۋرا ماماندارىمەن كەڭەسىپ, اقتاۋعا جاتاتىندارىن انىقتاۋعا, نەگىزسىز تاركىلەنىپ, جەر اۋدارىلعان, ايىپپۇل سالىنعان 1 214 ادامدى اقتاۋعا ۇسىنىس بەرىلدى.
سونداي-اق 2023 جىلى اسكەري تريبۋنالمەن سوتتالعان 200 ادام, بقو پوليتسيا دەپارتامەنتى ارحيۆىنەن انىقتالعان 284 ادام, اسكەري تريبۋنالمەن اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن 20 ادام, مال-مۇلكى تاركىلەنىپ, جەر اۋدارىلعان 2150 ادام, ورىنسىز الىم-سالىق سالىنىپ, اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان 903 ادام اقتاۋعا ۇسىنىلدى. باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ «قوعامدىق دامۋ باسقارماسى» مم باسشىسىنىڭ اتىنا تەرگەۋ بارىسىندا قايتىس بولعان 74 ادامدى اقتاۋعا ۇسىنىس جاساۋعا حات جولداندى.
جانتاس سافۋللين,
باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى
