كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
تولەن ابدىك شىعارمالارىن وقي وتىرىپ, قالامگەردىڭ ءومىر بويى ىشكى كۇرەسى تولاستاماعانىن باعامدايسىز. ءيا, ناعىز ءومىر – ىشكى ءومىر. «جان دۇنيەسىندە باقىتتى بولا الماعان جان, ول باقىتتى ەش جەردەن تابا المايدى». سىرتقى ءتۇر – بولمىس, ىشكى ءتۇر – مىنەز. جازۋشى مىنەزىندە وتكەن, بىردە جەڭگەن, بىردە يتجىعىس تۇسكەن قايشىقتاردى, ۇعىنۋ مەن تۇسىنبەۋشىلىك, اداسۋ مەن ورالۋ, ميمىرت پەن بۇرقاسىندى ولشەمدى ورنەكپەن بەدەرلەيدى. قالاسا قۇيىنداي ۇشىرىپ, كەيدە بۇتاعىنان بال جالاتقان ءومىر ورمانى كىمدى ەسىركەسىن؟ ورەكپي جەلىپ ءدوڭ باسىنا شىعىپ, ءبىر-اق ساتتە شوگىپ قۇمعا اينالعان بولمىستار قانشاما؟ جەل قايدا ايداسا سوندا ۇشىپ, جالاڭاش جالعاننان ءتۇبىر تاپپاي ادامدىق قوقىسىنا تاستالعان تراگەديالى پەندەلەر نەشەمە؟
تولەن ابدىك تۇلعاسىنىڭ قاتپار-قاتپار ءپىشىمى «پاراسات مايدانى» شىعارماسىنان انىق كورىنەدى. جازۋشى جان الەمىندەگى ىزگىلىك پەن ز ۇلىمدىقتىڭ تارتىسىن قوعالى حاتتار ارقىلى وقىرمانعا ۇسىنادى.
«مەنiڭ ويىمشا, ادام ءومiرi – جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ ماڭگiلiك قاقتىعىسى دەگەن قالىپتاسقان تۇجىرىم ءالi دە ويلانۋدى قاجەت ەتەدi. سەبەبi جاڭاعى جاماندىق پەن جاقسىلىقتى جەكە-جەكە بۇعالىقتاپ, ەكi جاققا ءبولiپ قويا المايسىڭ. كوشەدەن كەز كەلگەن بiر ادامدى ۇستاپ الىپ, ونىڭ جاقسى-جامانىن ايىرۋ مۇمكiن ەمەس. ويتكەنi ول بiرەۋگە جاقسى بولسا, بiرەۋگە – جامان; جاۋلارىنا – جەكسۇرىن, جارىنا – اياۋلى, دوستارىنا – سۇيكiمدi, ت.س.س. ادامنىڭ جاقسى كورۋ, جەك كورۋ سەزiمدەرi دە الگi ەكi ۇعىمعا تiكەلەي قاتىستى ەمەس. ياعني ادام ۇنەمi جاقسىنى جاقسى كورiپ, جاماندى جەك كورە بەرمەيدi. جاقسى مەن جاماننىڭ دوستىعى نەمەسە جاقسىنىڭ ەكiنشi جاقسىنى جەك كورۋi ومiردە از با؟ سوندىقتان ءومiر – iزگiلiك پەن ز ۇلىمدىقتىڭ, جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ قاقتىعىسى عانا ەمەس, iزگiلiك پەن iزگiلiكتiڭ دە, جاماندىق پەن جاماندىقتىڭ دا قاقتىعىسى. جاقسى مەن جاقسى دا بiر-بiرiمەن ايتىسادى, بiرiن-بiرi قۇرتا الادى. ەندەشە, جاقسى-جامان دەگەن ۇعىمدار – شارتتى ۇعىمدار. ونى تەك جاعدايعا قاراپ قانا جوبالاۋعا بولادى. بiراق بۇل دا ماسەلەنiڭ بiر-اق جاعى».
شىعارماداعى ءار ءسوز شىنايى, ماگيالى قالىپقا يە. ەگەر بۇل سويلەمدەر ادەپكى بىرەۋدىڭ قالامىنان تۋسا, سىرەسكەن فيلوسوفيالىق ويلار جيىنتىعى ىسپەتتى كورىنۋى مۇمكىن. بىراق جازۋشى ءاربىر ءسوزدى جانىن قاجاپ, اقىلىن التى ءبولىپ سويلەيدى. سوندىقتان دا كىسىگە ەداۋىر اسەر سىيلاپ, ۇيىعىنا باتىرادى.
تولەن ابدىكتىڭ «قايىرسىز جۇما» اڭگىمەسى مەن توستويدىڭ «يۆان ءيليچتىڭ ءولىمى» پوۆەسى اراسىندا سايكەستىك بايقالادى. «قايىرسىز جۇماداعى» ءومىردىڭ ءمانى جاقسى قىزمەت دەپ ۇققان ابەن ءىلياسوۆيچ لاۋازىمىنان تۇسكەن سوڭ قايعىلى ويعا سالىنىپ, دەرەكسىز وتكەن تاعدىرىنا نالىپ كوز جۇمسا, تولستويدىڭ يۆان ءيليچى ناۋقاسقا ۇشىراپ, ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتتەرىندە ءارتۇرلى ازاپتى ويلار شەڭگەلىندە اجال تىرناعىنا ىلىگەدى. تولەن ابدىكتىڭ كەيىپكەرى جەكەن سۋىن جەلكەسىنە بۇرۋدى كوزدەگەن دۇردارازدىقتى شەنەي وتىرىپ, تراگەديالى تۇلعانىڭ بولمىسىن اشادى. «بويى ءسال-ءپال تىنىستاپ ەدى, كەزەك مەنىكى دەگەندەي, ۋايىم قايتا ورالدى. ۋايىمنىڭ باسى – «ەندى نە ىستەۋىم كەرەك» دەگەن جاۋابى جوق سۇراق ەدى. نە شارۋا كۇيتتەپ, نە كورگەن-بىلگەنىن كىتاپ قىلىپ جازىپ, ەل قاتارىنا قوسىلاتىن بىردە-ءبىر قاسيەتى جوق ەكەن. ءتىپتى مينيستر بولعاننان باسقا ەشتەڭە قولىنان كەلمەيتىن سەكىلدى. «ەندى قايتتىم؟» – دەدى ول تورىعىپ. مۇڭ شاعاتىن ەشكىم جوق. ءبارى دە ادىرە قالدى. الدەقانداي بىردەڭە ساناسىندا كولبەڭدەپ, «مۇڭداساتىن, سىرلاساتىن مەن بار» دەپ, ءوزىنىڭ بار ەكەنىن سەزدىرگەندەي بولادى. الگى «باردىڭ» نە ەكەنىن تۇستەپ ايىرا الماي تۇردى دا, اقىرى تانىدى. ونىسى – ءوزىن ءومىر بويى قۇل قىلعان, ارىنا دا, جانىنا دا كىسەن سالعان, باۋىردان, دوستان ايىرعان, ەلدەن ايىرعان تاقسىر قىزمەت ەكەن. ەندى ول دا جوق. مىناۋ تۇرعان ونىڭ كولەڭكەسى عانا...».
ءبىز بۋددا شاكيامۋني, كونفۋتسي, سوكرات, تولستوي سەكىلدى تۇلعالاردى قۇرمەت تۇتقاندا, ولاردىڭ ارپالىسقا تولى رۋحاني مايداندا ىشكى الەۋەتىن ساف كۇيدە ساقتاي بىلگەنى, سول ساۋلەنى ەلگە جايعانى ءۇشىن قاستەر تۇتىپ جاتامىز. شىنىندا, بۇل – باستى ەرلىك. ء«ومىر ءسۇرۋ – ۆەلوسيپەد تەبۋمەن بىردەي, قۇلاپ قالماس ءۇشىن العا جىلجۋ كەرەك» دەگەن ەنشتەين. باقساق, قوعامداعى ءار ادام وزىنشە اداسىپ جاتىر. ءبىرى ءجونسىز ۇران مەن جارناماسى زور داڭعازاشىنىڭ دارگەيىنە ەرىپ, سانا قۇلدىعىنا ىلىكسە, ءبىرى از بىلىمىنە ماساتتانىپ, ناپسىسىنە ەرىپ, ەۋروپالىق ورتاڭعول ونەرپازدىڭ كۇرمەۋىنەن شىعا الماي ءجۇر. ءبىرى اركىمنەن جۇقپا مىنەز جۇقتىرىپ, الدەقاشان قيىس كەتكەنىن دە اڭعارماي داراقى قالىپقا تۇسسە, ءبىرى جۇرەگىنىڭ سىلكىنىسىن, جان الاڭىنىڭ كۇرەسىن توقتاتىپ, ءولى بالىق سەكىلدى اعىسپەن جۇزۋگە الدەقاشان كوندىككەن. ءبىر قىزىعى, پاراسات مايدانىندا جاس-كارى, باي-كەدەي, اتاقتى مەن اتاقسىز دەگەن بولمايدى. اتاقتىڭ شىرقاۋ شەگىنە جەتىپ تۇرىپ, ءبىر-اق ساتتە ءوز-وزىنەن اداسىپ ماسقارا بولعاندار دا جەتەرلىك.
تولەن ابدىك – ءومىر بويى ءوزدى-ءوزىن زەردەلەپ, ىزگىلىك بيىگىنە ۇمتىلعان بىردەن-ءبىر قايسار جازۋشى. سول ءۇشىن ءباسى بيىك, باعاسى جوعارى. تولەن ابدىك – پاراسات مايدانىنىڭ مايتالمانى.
