جوشى ۇلىسى – مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ نەگىزى

ماڭىزدى جيىندى اشقان «استانا» حالىقارالىق عى­لى­مي كەشەنىنىڭ ديرەكتورى قايرات ءابدىراح­ما­نوۆ مىرزا جۋىق­تا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «Egemen Qazaqstan» باسىلىمىندا جاريا­لان­عان سۇحباتىنداعى: «جوشى ۇلىسىنىڭ ىرگەسى قالانعانىنا – 800 جىل. مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتقانىن ايگىلەيتىن وسى ايتۋلى داتاعا وراي كەڭ اۋقىمدى زەرتتەۋ­لەر قولعا الىنۋعا ءتيىس» دەگەن ويدى اتاپ ءوتتى. ءارى قاراي ول: «مىنا دوڭگەلەك ۇستەل – سونىڭ دالەلى. جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحىن ساراپتاۋدا ونىڭ قازاق تاريحىنداعى ماڭىزى مەن قالىپتاسۋ كەزەڭىنە قاتىستى قولجازبا دەرەكتەر مەن ارحەولوگيالىق ماتەريالدارعا سۇيەنگەن دۇرىس. سونىمەن قا­تار ۇلىس مادەنيەتى كەيىنگى قا­زاق حاندىعىنىڭ ادەبيەتىنە, مادەنيەتىنە, تاريحىنا قالاي اسەر ەتكەنىن عىلىمي-ساراپتامالىق تۇرعىدان پايىمداۋ قاجەت. وسى سۇراقتارعا ساليقالى تۇردە جا­ۋاپ بەرىپ, زەرتتەۋلەر جاساۋ اسا ما­ڭىز­­دى. اسىرەسە ورتا عاسىر تاريحشىلارى جازىپ كەتكەندەي, ەلىمىزدىڭ شىعى­سىن­داعى قويلىق قالاسىنان ىرگە تارتىپ, باتىسى استراحانعا دەيىنگى ۇلان-عايىر اۋماققا بيلىك جۇرگىزگەن جوشى ۇلىسىنىڭ ەتنوسايا­سي, ەتنوگەنەتيكالىق تۇرعى­دان زەرتتەلۋى دە ماڭىزدى. وسى زەرت­تەۋلەر ارقىلى ءبىز قازاق حاندىعىنىڭ مەم­لەكەتتىك تاريحىن تولىقتىرا الامىز. بۇ­گىنگى جيىننىڭ دا نەگىزى ۇستانىمى وسى بولۋ كەرەك», دەدى.

كەلەسى كەزەكتە باسقوسۋدىڭ عى­لى­مي-ساراپ­تامالىق ماڭىزى تۋرالى ءسوز سوي­لەگەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مي­نيستر­لىگى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى نۇربەك پۇسىر­مانوۆ: «پرەزيدەنت تاراپىنان ۇسىنىلىپ وتىرعان «جوشى ۇلىسىنىڭ 800 جىلدىق تاريحى» تاقىرىبىنىڭ استارىندا ۇلكەن ساراپتامالىق نەگىز جاتىر. ونىڭ سىرتىندا بۇل باستامانىڭ باستى تەزيسى «تاريح – ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ بولىگى» دەگەن ۇعىم مەملەكەتتىك يدەو­لو­گيا­نىڭ وزەگى بولۋعا ءتيىس. ياعني قازاق قوعامى جوشى ۇلىسىنىڭ 800 جىلدىق تاريحىن اتاپ وتە وتىرىپ, سونىڭ اياسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى تۇگەندەۋگە زور مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. سونىڭ ءبىر سالاسى – جوشى ۇلىسى نەگىزىندە ءبىر­شاما مەملەكەتتىڭ پايدا بولۋى, ياعني اشينا اۋلەتىنەن كەيىنگى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ۇستىننىڭ قايتا جاڭعىرۋى بولسا كەرەك. سونداي-اق جوشى ۇلىسى­نىڭ قۇرامىندا بولعان 120-دان استام قالا مادەنيەتىنىڭ ماڭىزدىلىعى جەكە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەرى انىق. وسى قالا­لار­دىڭ 21-ىندە زاماناۋي مادەني ساۋدا-ساتتىق ءىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن تەڭگەلەر سو­عىلۋى, اقشا سارايلارىنىڭ پايدا بولۋى قاتارلى وقيعالار مەملە­كەت­تىلىكتىڭ قايتا جاڭعىرۋىنىڭ نەگىزى شارتتارى ەكەنى انىق. بۇل رەتتە ەستە بولاتىن تاعى ءبىر دۇنيە – الداعى ۋاقىتتا ۇلىس­تىڭ پوليەتنوستىق قۇرامىنىڭ قا­­لىپتاسۋى جانە ولار تاتۋ كەلىسىم نەگىزىندە ءومىر ءسۇرۋى, اكىمشىلىك باسقارۋ تەتىكتەرىنىڭ ۇيلەسىمى سەكىلدى ماسەلەلەردى جۇ­يەلى تۇردە زەرتتەۋگە ءتيىسپىز. بۇل ءبىر عانا وتاندىق عالىمداردىڭ اتسالىسۋىمەن بىتەتىن دۇنيە ەمەس, شەتەل عالىمدارىنىڭ جوشى ۇلىسىنا قا­تىستى جاڭاشىل كوزقاراستارىن باعام­داۋ ارقىلى اتقارىلعانى ءجون. ەڭ باس­تىسى, پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسى – مەملەكەتتىك تاريحىمىزدى جاڭاشا جازۋ­عا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى.

باسقوسۋ بارىسىندا عا­لىمدار ايتقان عىلىمي نەگىزدەر مەن ۇسىنىستاردى ىسكە اسىرۋ مىندەتى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى جانىنان قۇرىلعان جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋ عىلىمي ينستيتۋتىنا جۇكتەلەرى ءسوزسىز. ويتكەنى بۇل ءىس تەك تاريحي تۇرعىدان عانا ەمەس, قازىرگى تاڭداعى الەمدىك گەوساياسي احۋالدىڭ سۇرانىسىنا وراي زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىنى بەلگىلى.

ويتكەنى بۇل تاقىرىپ بۇعان دەيىن دە كوتەرىلگەن بولاتىن. اتاپ ايتار بولساق, 2019 جىلى تامىز ايىندا جەز­قاز­عان وڭىرىندە ۇيىمداستىرىلعان « ۇلىتاۋ – 2019» حالىقارالىق تۋريزم فورۋمىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ التىن وردانىڭ نەگىزىن قالاعان جوشى حان ەسىمىن ۇلىقتاۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە توقتالىپ: «شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى – جوشىنىڭ مازارى قازاق جەرىندە تۇرعانىن بۇگىندە ەلىمىزدەگى جانە شەتەلدەگى جۇرتشىلىقتىڭ كوبى بىلە بەرمەيدى. اتا-بابالار اماناتىنا ادال بولۋ – بىزگە سىن. سوندىقتان التىن وردانىڭ نەگىزىن قالاعان جوشى حاننىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋدى مىندەتتى تۇر­دە قولعا الۋ كەرەك», دەگەن ەدى. دەمەك بۇل رەتكى ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان ءىس-شارا مەملەكەت باسشىسى ايتقان ۇدەدەن شىققانى دۇرىس.

جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحى وتكەن وقي­عالاردىڭ حرونولوگيالىق بايا­نى­نان تۇرمايتىنى حاق. مىسالى, ۇلىستىڭ اكىمشىلىك باسقارۋ تەتىگى, ەتنوستار بىرلىگى, ەل قورعاۋداعى اسكەري-جاۋىنگەرلىك قۋا­تى, كورشى ۇلىستارمەن, ءتىپتى ەۋروپا مەم­لەكەتتەرىمەن ديپ­لوماتيالىق قا­رىم-قاتىناسى, جازۋ-سىزۋ مادەنيەتى, قول­­ونەر ءھام ديقان­شىلىق كاسىپتىڭ ۇيىمداستىرىلۋى, ۇلىستىڭ ءدىني جانە رۋحاني بىرلىك ۇستىندارىنىڭ جۇيەسى, وقۋ-توقۋ, عىلىم-بىلىمگە قاتىستى قوعامدىق سانانىڭ جەتىستىگى سىندى تاقىرىپتار جۇيەل تۇردە زەرتتەلسە, بولاشاق ءۇشىن پايدالى بولارى ءسوزسىز.

وسى ورايدا دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ تاقى­رى­بىنا ارقاۋ بولىپ وتىرعان تاريحي تۇلعانىڭ ءومىربايانى مەن وسكەن ورتاسى حاقىندا بايانداما جاساعان جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋ عىلىمي ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى تاريحشى-مەداۆيست جاقسىلىق ءسابيتوۆتىڭ ايتۋىنشا, جوشى اۋلەتى قازاقستان اۋماعىندا 1224 جىلدان 1860 جىلدارعا دەيىن التى عاسىر بيلىك جۇرگىزگەن. بۇل قازاقستان تاريحى ءۇشىن ماڭىزدى كەزەڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ «التىن عاسىرى» دەي كەلىپ: «جوشىنىڭ ءومىربايانىنا توقتالار بولساق, تۇلعانىڭ تۋعان جىلى حاقىندا ناقتى توقتام جوق. بىراق بۇل ادام ۇلى قاعان شىعىستىڭ ۇلكەن ۇلى ەكەنى شىندىق. جوشى حان 1225 جىلى دۇنيەدەن ءوتىپ, ۇلىس بيلىگى ەكىنشى ۇلى باتۋدىڭ قولىنا كوشەدى. ول 1256 جىلعا دەيىن ەل باسقاردى. ودان كەيىن باتۋدىڭ ۇلدارى سارتاق پەن ۇلاقشى از عانا ۋاقىت بيلىك قۇرسا, 1257-1266 جىلدارى بەركە ەل بيلەدى. بۇل كەزەڭدى جوشى ۇلىسىنىڭ ەڭسەلى ءداۋىرى دەيدى تاريحشىلار. ودان كەيىن موڭكە-تەمىر 14 جىل, تۇلا بۇقا ءتورت جىل, سوڭىندا توقتى, وزبەك, جانىبەك حاندار كەزەكتەسىپ بيلىك باسىنا وتىردى. بۇل بيلەۋشىلەردى تاريحشىلار جوشىنىڭ ءوز ۇرپاعىنان شىققان حاندار دەپ ەسەپتەيدى», دەدى جاقسىلىق مۇرات ۇلى.

ودان كەيىن دوڭگەلەك ۇستەل باسىنا جينالعان قاۋىمدى ەلەڭ ەتكىزگەن دۇنيە – تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ورال قالاسىنىڭ تۇرعىنى جانىبەك ءيسمۋرزيننىڭ «جوشى ۇلىسى ءھام قازاق حاندىعى ساياسي بيلىك ساباقتاستىعى» اتتى بايانداماسى. جاس عالىم ءوز سوزىندە ورتا عاسىردان باستاپ وتكەن عاسىردىڭ باسىنا دەيىن قازاق دالاسىندا بيلىك قۇرعان تۇلعالاردىڭ دەنى جوشى ۇرپاعى ەكەنىنە توقتالدى. بۇل – داۋ تۋدىرمايتىن دۇنيە. سونىڭ ءبىر دالەلى – ابىلعازى ءباھادۇرحاننىڭ «تۇرىك شەجىرەسى». مۇندا شىڭعىس حان ناسىلىنەن قازاققا پاتشا بولعاندار: جوشى حان – توقاي تەمىر – وزتەمىر – حوجا باداقۇل ۇعلان – ورىس حان – قۇيىرشىق حان – باراق حان – ابۋساعيت (جانىبەك حان)... تىزبەگى بو­يىنشا جالعاسىپ جاتقانى تۋرالى بايان­داپ, حV عاسىردا قۇرىلعان قازاق حاندىعىنىڭ باسقارۋ جۇيەسى جوشى ۇلىسىنان مۇرا بولعان جاسا-جارعى نەگىزىندە قالىپتاسقانىن اتاپ ءوتتى.

«وتكەن جىلدىڭ سوڭى – جەلتوقسان ايىندا رەسەي ارحيۆتەرىندە جۇمىس جاسادىق. وسى ساپارىمىزدا ءحVىىى عاسىر باسىندا توقاي تەمىر اۋلەتىنەن قىرىمدا بيلىك قۇرعان ەكىنشى داۋلەت­كەرەي حان­نىڭ تۇپنۇسقا حاتىن تاپتىق. بىراق كوشىر­مە­سىن الا المادىق. ودان باسقا ماسكەۋ قالاسىنداعى رەسەي يمپە­ريا­سىنىڭ سىرت­قى ساياسات ءارحيۆىنىڭ «قىرعىز-قاي­ساق ىستەرى» ءبولىمىنىڭ 122-قورىندا ساق­تاۋلى تۇرعان رەسەي مۇددەسى ءۇشىن قىزمەت اتقارعان ەلشى-ءتىلماش الەكسەي تەۆكەلەۆتىڭ 1748 جىلى كىشى وردا حانى ابىلقايىردىڭ ءوز اۋزىنان جازىپ العان شەجىرەسىن كوردىك. بۇل قۇجاتتا, جوعاردى ايتاپ وتكەنىمىزدەي, قازاق حاندارىنىڭ اتاسى جادىك جانە وسەك اۋلەتىنەن تاراعان بيلەۋشىلەر كەستەسى بەرىلىپتى. وسى دەرەكتەر نەگىزىندە جوشى اۋلەتىنەن باستاۋ الاتىن قازاق حاندارىنىڭ تارماعىن انىقتادىق», دەدى جانىبەك اللايار ۇلى.

كەلەسى كەزەكتە ءسوز تىزگىنى بۇيىرعان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ماقسات الپىسبەس كەڭەستىك كەزەڭدە كا­سىبي تاريحشىلارعا بەلگىلى ءبىر دارە­جە­دە ارنايى باعىت-باعدار بەرىلىپ وتىرعاندىقتان, التىن وردا تاريحى بىرجاقتى, ياعني كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ شەڭبەرىندە عانا زەرتتەلگەنىن اتاپ ءوتىپ, قازىرگى تاۋەلسىزدىك العان تۇستا بۇل تا­قىرىپ جاڭا تىنىسپەن, تىڭ كوز­قا­راسپەن ساراپتالۋى قاجەت ەكەنىنە توق­تال­دى. «وسى ورايدا قايتا پايىمداۋ دەگەنىمىز – قاۋىم ءوزىن تاريحتىڭ ءتول يەسى رەتىندە سەزىنۋى جانە ۇلتتىق تانىم تۇر­عىسىنان قابىلداۋ ماسەلەسى. قازىرگى تاڭداعى تۇيتكىلدى دۇنيە وسى», دەدى عالىم.

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ جا­نىن­­داعى «ەۋرازيا تاريحى مەن مادە­نيەتىن زەرتتەۋ» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ساتاي سىزدىقوۆ: «موڭعول شاپقىنشىلىعىنىڭ الدىندا قازىرگى قازاق دالاسىندا بيلىك قۇرعان قارلۇقتىڭ ءۇش حاندىعى: قايالىق, المالىق, حازار حاندىقتارىنىڭ تاريحىنا تەرەڭ توقتالا كەلە: «موڭعول شاپقىنشىلىعى كەزىندە قارلۇقتاردىڭ ءۇش حاندىعىنىڭ ەكەۋى: المالىق جانە قايالىق حاندىقتارى بىردەن شىڭعىس حاندى قولدادى جانە ولار كەيىن جوشى ۇلىسىنىڭ قۇرامىنا كىردى. ال حازار جانە قارلۇق حاندىعى حورەزم شاح جاعىندا بولىپ, شىڭعىس حانعا قارسى شىقتى. كەيىن ءۇندى جەرىندەگى مۇلتان ولكەسىنە دەيىن بارىپ, بيلىك قۇردى. ۋاقىت وتە كەلە ولار يرانداعى موڭعول يە­لىكتەرىنىڭ قۇرامىنا ەندى. ءسويتىپ, قارلىقتار يمپەريانىڭ ىدىراۋ كەزەڭى ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ قالىپ­تاس­ۋىندا بەلسەندى ءرول اتقاردى», دەپ ءسوزىن قورىتىندىلادى.

ودان كەيىن پىكىر ايتۋ رەتى كەلگەن ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى قايىركەن اديەت مىرزا ء«حىىى عاسىر جانە حV عاسىر باسىنداعى جوشى ۇلىسى: قۇرىلۋى جانە قالىپتاسۋى» اتتى بايانداماسىندا 1240 جىلى جازىل­عان موڭعولدىڭ «قۇپيا شەجىرەسى» اتتى تاريحي جىلناماداعى جوشىعا قاتىستى دەرەكتەرگە توقتالدى. ياعني جوشى نويان قويان جىلى (1207) اكەسى شىڭعىستىڭ بۇيىرۋىمەن ورمان ەلىنىڭ تۇرعىندارى: قىرعىز, حاقاس, حور, تۇمەد ت.ب. حالىقتاردى باعىندىرىپ, ولاردى حاندىق قۇرامىنا قوسقانى تۋرالى ايتتى. ودان كەيىن موڭعولداردىڭ باتىسقا جاساعان «حورەزم جورىعى» (1219-1224) جەڭىسپەن اياقتالعان سوڭ, شىڭعىس قاعان ۇلكەن ۇلى جوشىعا يەلىك ءبولىپ بەردى. بۇل «جوشى ۇلىسى» اتاندى. «شادجارات ءال-اتراك» («تۇرىكتەردىڭ شەجىرەسى») اتتى كىتاپتا: «حورەزم ءۋالاياتى مەن دەشتى قىپشاق شەكاراسىنان ساكسين, حازار, بۇلعار, الان, باشقۇرت, رۋس, چەركەس شەكارالارىنا دەيىن جوشى حانعا باعىندى» دەگەن دەرەكتى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىندى.

سونىمەن قاتار «جوشى ۇلىسى مەن موعولستانعا ورتاق رۋ-تايپا اتاۋلارى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساعان «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دببۇ ء«بىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ورتالىعى» فيليالى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, دوكتورانت احمەتقۇل سەرعازى حورەزم جورىعىنان كەيىن كۇللى پوستموڭعول يەلىكتەرى: جوشى ۇلىسى, وگەدەي ۇلىسى, شاعاتاي ۇلىسى, ەلحان (حۋلاگۋ) مەملەكەتتەرىنە بولىن­گە­نىمەن, ولاردىڭ ەتنوستىق شەكاراسى بولعانىنا, ءسويتىپ تايپالاردىڭ ميداي ارالاسۋىنان پايدا بولعان رۋ اتاۋلارى ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن تىڭ تاقىرىپ ەكەنىنە توق­تالدى. وعان «قازىرگى كەزدە جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋدىڭ وزەكتى ماسە­لەلەرى» تاقىرىبىندا ءسوز قوزعاعان ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عانيجامال كوشەنوۆا ەلىمىزدىڭ يدەولوگيالىق باعىتىنا اينالىپ كەلە جاتقان جوشى ۇلىسى تاريحىنىڭ ساياسي ەتنوستىق, مادەني, رۋحاني ءمانى وتە زور ەكەنى تۋرالى بايانداي كەلە: «مەملەكەت باسشىسى نازار اۋدارىپ وتىرعان جوشى ۇلىسى ءوز داۋىرىندە التايدان دۋنايعا دەيىنگى ايماقتى الىپ جاتقان دۇنيەجۇزى تاريحىنا, الەمدىك وركەنيەتكە ءوز تاڭ­باسىن قالدىرعان ورتا­ عاسىرلىق يم­پەريالاردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل – ۇلتى­مىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە ەڭ دا­ۋىر­لەگەن كەزەڭى. بۇنى جاس ۇرپاق بىلۋگە ءتيىس. سونداي-اق الداعى كۇندەرى جوشى ۇلىسىنا قاتىستى زەرتتەۋ بارىسىندا اتالعان كەزەڭگە ءتان تاريحي مەكەندەر, كيەلى جەرلەر سيپاتتامالارى جاسالىپ, وسى شەڭبەردە دەرەكتى فيلم­دەر تۇسىرىلسە, ول تاريحىمىزدىڭ كەڭ ناسيحات­تالۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزار ەدى», دەپ ويىن تۇيىندەدى.

دوڭگەلەك ۇستەل قورىتىندىسى ىس­پەتتەس «وقۋلىقتارداعى جوشى ۇلى­­­سى­نىڭ تاريحى» اتتى بايان­داما جا­ساعان س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, دوكتورانت جانار سماحانوۆا: «جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحى ورتا ازيا جانە جالپى تۇركى حالىقتارىنىڭ دامۋ ساتىسىنا توتەن­شە ىقپال ەتكەن كەزەڭ بولىپ سا­نا­لادى. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە زور جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىمىز كەرەك. بۇعان دەيىنگى تاريحي وقۋلىقتاردا جوشى ۇلىسى موڭعولدار نەگىزىن سال­عان فەودالدىق مەملەكەت رەتىندە قاراستىرىلادى. ونىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە مادەني دامۋى تولىققاندى ايتىلماي كەلدى. ال تاۋەل­سىزدىكتەن كەيىنگى ۋاقىتتا جا­زىل­عان وقۋلىقتاردىڭ ءوزى كەڭەستىك تاريح­نا­ماداعى تار تۇجىرىمنان الىس كەتە قويعان جوقپىز», دەي وتىرىپ, قازىرگى ورتا مەكتەپ وقۋلىقتارىنداعى ۇعىم-تۇسىنىكتەرگە بايلانىستى ءوز ۇسىنىسىن جەتكىزدى.

جوشى ۇلىسىنىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى قازىرگى تاريحنامادا ءتۇرلى گيپوتەزا بار, سولاردى بارىنشا قازاقستان تاريحى وقۋلىقتارىندا اشىپ كورسەتۋ; ۇلىستىڭ ساياسي دامۋى مەن ىدىراۋ سەبەپتەرىن وبەكتيۆتى تۇردە جازۋ; ۇلىستىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ وزەگى – ەگىنشىلىك, مال شارۋا­شى­لىعى, قول ونەرى جانە مادەني دامۋ بارىسىندا باسقا حالىقتارمەن ىقپال­داس­تىعىن اشىپ كورسەتۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى.

جيىننىڭ مودەراتورى ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايبولات كوشكىمباەۆ جوشى ۇلىسى كەزىندەگى اقشا ماتەريالدارى مەن اقشا اينالىمىنىڭ تاريحىن تالداۋعا جانە جاڭاشا تۇسىندىرۋگە كوپ كوڭىل ءبولۋ ءھام سول داۋىردەگى تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ باي تاريحي-ەپيكالىق تسيكلىن زەرتتەۋگە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى.

ءدال جوعارىداعى ماسەلەمەن سالالاس پىكىردى ەلورداداعى ۇلتتىق مۋزەيدىڭ عىلىمي حاتشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سايالبەك عيززاتوۆ دا ايتتى. «ۇلتتىق مۋزەي مەكەمەسىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن 20 زالدىڭ ءبىرى « ۇلىق ۇلىس» دەپ اتالادى. بۇل ءتورت بولىمنەن تۇرادى. ءبىرىنشى ءبولىم جوشى ۇلىسىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىنا ارنالسا, ەكىنشى ءبولىم ۇلىق ۇلىستىڭ اسكەري-جاۋىنگەرلىك ءىسىن, ءۇشىن­شى ءبولىم رۋحاني-ماتەريالدىق دەڭگەيىن, ءتورتىنشى ءبولىم ۇلىستىڭ قۇلدىراۋ سەبەبىنەن پايدا بولعان مەملەكەتتەر تۋرا­لى دەرەكتەردى قامتىپ وتىر. ونىڭ سىرتىندا جوشى ۇلىسىنا بيلىك جۇرگىزگەن حانداردىڭ حرونولوگيالىق شەجىرەسى, ولار پايدالانعان تۋلار, سونىمەن قاتار جوشى ۇلىسى كەزىندە ساياسي-اكىمشىلىك بيلىك جۇرگىزىپ تۇرعان قالالاردان ارحەو­لوگيالىق قازبالار كەزىندە تابىلعان ارتەفاكتىلەر بار. مۋزەي بولاشاقتا وسىمەن شەكتەلىپ قالماي, قور جادىگەرلەرىن تولىق­تى­رۋ­دى ماقسات ەتىپ وتىر», دەدى سايالبەك ماحامبەت ۇلى.

ءسوزىمىزدى تۇيىندەسەك, اتالعان دوڭگەلەك ۇستەل ءالى دە ماسەلەنى كەڭ تالداۋ قاجەتىن كورسەتتى. سونداي-اق وسى سالانىڭ ماماندارى وتە از ەكەنىن بايقاتتى.

الداعى ۋاقىتتا ۇلىق ۇلىس يەلىگىندە بولعان ەلدەردىڭ عا­لىمدارىمەن بىرلەسە وتىرىپ ورتاق مامىلە نەگىزىندە زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇر­گىزگەن ءجون. بۇل ماقساتقا  ەلى­مىز­دەگى بارلىق عىلىمي مەكەمە, زەرت­تەۋ ورتالىعى, جوعارى وقۋ ورنى بارىنشا ات­سا­­لىسقانى دۇرىس. ويتكەنى ۇلىق ۇلىس داۋىرىندەگى پاسسيونارلىق ىنتانى جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ ار­قى­لى مەملەكەتتىلىكتىڭ بيىك دەڭگەيىن قالىپ­تاس­تىرا الامىز.