تايۆان تاعىنا تالاس

تايۆاننىڭ بۇعان دەيىنگى پرەزيدەنتى تساي ينۆەن وسىعان دەيىن ەكى رەت سايلانعاندىقتان, بيىلعى دوداعا قاتىسا العان جوق. سول سەبەپتى تساي حانىم ءوزىنىڭ ورنىن «دەموكراتيالىق پروگ­رەس­سيۆتى پارتياداعى» جاق­­­تاسى, ۆيتسە-پرەزيدەنت لاي تسيندەگە بەردى. داۋىس بەرۋ ناتي­جەسىندە, لاي مىرزا 40 پا­يىزدان استام داۋىس جينادى. ول 2023 جىلى پارتيا توراعاسى مىندەتىنە كىرىس­كەن-ءدى. ەندى ەل تىزگىنىن قولىنا ۇستاپ وتىر. وسى ورايدا ايتا كەت­كەن ءجون. تايۆان 1996 جىلى دەموكراتيالىق جولدى تاڭ­دا­عان­نان كەيىن العاش رەت ەلدە ءبىر پارتيا وكىلى قاتارىنان ءۇشىن­شى رەت پرەزيدەنت لاۋازىمىنا كىرىسىپ وتىر.

بۇدان بولەك, سايلاۋعا كە ۆەنچجە (تايۆان ۇلتتىق پار­­تيا­سى) مەن حوۋ يۋي (گو­ميندان) قاتىستى. تيىسىنشە, ولار 33,49 جانە 26,46 پا­يىز داۋىس جينادى. حوۋ يۋي جە­ڭىل­گەنىن مويىنداپ, لايدى جەڭى­سى­مەن قۇتتىقتادى. سونداي-اق جاقتاستارىنان دەمو­كرا­تيا­لىق پروگرەسسيۆتى پارتياعا توس­قاۋىل بولا الماعانى ءۇشىن كە­شىرىم سۇرادى. كو ۆەنچجە دە جەڭىلگەنىن مالىمدەدى.

«مەن تايۆان حالقىنا دە­مو­كرا­تيامىزدىڭ جاڭا تاراۋىن جازعانى ءۇشىن العىس ايتقىم كە­لەدى», دەدى لاي تسيندە جەڭىسكە جەت­كەنى بەلگىلى بولعاننان كەيىن. سونداي-اق قارسىلاستارىن جە­ڭىلىسكە ۇشىراعانىن مويىن­داعانىنا ريزالىعىن ءبىل­دىردى. ء«بىز حالىقارالىق قوعام­داس­تىق­­قا دەموكراتيا مەن ءاۆتو­ري­تا­ريزمنىڭ ىشىنەن العاش­قى­سىن تاڭ­داعانىمىزدى اشىق مالىم­دەي­مىن», دەدى.

قىتايمەن سىندارلى جانە كونسترۋكتيۆتى ديالوگ جۇر­گىزۋدەن ۇمىتتەنەتىنىن جەت­كىز­دى. تاراپ­تار­دىڭ قادىر-قاسيەت پەن تەڭدىك ۇستانىمىن قول­داي وتىرىپ, كەلىسسوزدەر جۇر­گىزگىسى كەلەتىنىن قايتالادى. دە­گەنمەن قىتايدىڭ قىتى­عىنا تيەتىن ءسوز ايتىپ قال­دى. ماسەلەن, حالىقتىڭ سىرت­قى كۇشتەردىڭ ىقپالىنا ۇشىرا­ما­عانىن, لايىق قارسىلىق تانىتا بىلگەنىنە نازار اۋداردى. بەيبىتشىلىكتى جاقتايتىنىن جانە بەيجىڭمەن شارتتى تۇردە ارا­لا­سۋ­عا اشىق ەكەنىن, سونىمەن ب­ىرگە ەلدىڭ قورعانىسىن كۇشەي­تۋگە ۋادە بەردى.

ەستەرىڭىزگە سالا كەتسەك, تاي­ۆان – بۇۇ تاراپىنان مو­يىن­دال­ماعان مەملەكەت. زاڭ جۇزىن­دە قىتايدىڭ مەنشىگى سانالادى, بىراق ءىس جۇزىندە تاۋەلسىز ەل. قى­تاي بيلىگى ءالى كۇنگە دەيىن تاي­ۆاندى ءوز ايماعى سانايدى. سول سەبەپتى ء«بىر ەل – ەكى جۇيە» باستاماسىن قولداۋدى كوزدەيدى. بىراق تايۆاندىقتار مۇنداي جوباعا مۇلدەم قارسى.

جەر-جاھانداعى نەبارى 15 ەل عانا تايۆانننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداعان. ونىڭ كوبى – تۋۆالۋ, پا­لاۋ سەكىلدى تىنىق مۇحي­­تىن­­­داعى ارالداردا ورنا­لاس­قان شاعىن مەملەكەتتەر. الەمدىك ارە­نادا ىقپالى بار بىردە-ءبىر ەل تايۆانننىڭ ەگەمەندىگىن تانى­عان جوق. ءتىپتى, اتالعان ەلدىڭ تاع­­دىرىنا الاڭدايتىن اقش تا ولاردى ازات ەل دەپ ەسەپتەگەن ەمەس. تايۆان ماسەلەسىن ءجيى كو­تە­­رەتىن ەۋروپالىق وداق ەلدە­رى دە ونى تاۋەلسىز ەل دەپ ساناماي­دى.

لاي مىرزانىڭ سايلاۋدا جەڭىسكە جەتۋىنە قاتىستى پى­كىر بىلدىرگەن قىتايدىڭ ۇلى­بريتانياداعى ەلشىلىگى تايۆان­داعى سايلاۋ جەرگىلىكتى جانە ءوز ەلىنىڭ ىشكى ىستەرى ەكەنىن جەت­كىزدى. «ناتيجەگە قاراماستان, تايۆان – قىتايدىڭ ءبىر بولىگى بولىپ قالا بەرەدى. الەمدە ءبىر عانا قىتاي بار دەگەن نەگىزگى فاكتىنى وزگەرتپەيدى», دەدى ەلشى­لىك­تىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى.

قىتايدىڭ تايۆان ىستەرى كەڭسەسىنىڭ وكىلى چەن بينحۋا سينحۋا مەملەكەتتىك اقپارات اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا تايۆان قىتايعا تيەسىلى ەكەنىن مالىمدەگەن. «تايۆان ماسەلەسىن شەشۋگە, «بىرىكتىرۋدى» جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى ۇستانىمىمىز تۇراقتى. شەشىمىمىز بەرىك», دە­لىنگەن حابارلامادا. مالىم­دەمەدە قىتايدىڭ ءبىر قىتاي ءپرينتسيپىن ۇستاناتىنى جانە «تايۆان تاۋەلسىزدىگىنە» باعىت­تال­عان سەپاراتيستىك ارەكەتتەرگە, سونداي-اق «شەتەلدىك ارالاسۋعا» تاباندى تۇردە قارسى تۇراتىنى جا­زىلعان.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, لاي تسيندە مىرزانىڭ پرەزيدەنت بولىپ سايلانۋى تايۆانداعى احۋالدى ۋشىقتىرۋى مۇمكىن. بىرىنشىدەن, بەيجىڭ بيلىگى ونى مۇلدەم جاقتىرمايدى. ماسەلەن, لاي تسيندەنى ازاتتىقتى ا­ڭساي­تىن ساياساتكەر سانايتىنىن تالاي مارتە ىمداپ تا, تىكەلەي دە جەت­­­كىزگەن. قىتايدىڭ مۇن­داي پىكىر ءبىلدىرۋى بەكەر ەمەس. جاڭا سايلانعان پرەزيدەنت 2017 جىل­عى سوزدەرىنىڭ بىرىندە تاي­ۆان ازاتتىعىن ۇران ەتكەنىن اشىق ايتقان-دى. بۇل ءسوز بەيجىڭ بيلى­گى­نىڭ قىتىعىنا تيگەنى انىق. ءتىپتى, قىتاي باسشىسى سي تسزين­پين 2021 جىلى ونىڭ ەسىمىن اتاماسا دا, ابدەن سىنعا الدى.

ەكىنشىدەن, ل.تسيندەنىڭ ۇلىق­تاۋ ءراسىمى 20 مامىرعا بەل­­گى­لەنگەن. سا­راپشىلار الدا­عى ءتورت ايدا ارالداعى ساياسي گرادۋس كوتەرىلىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى. سايلاۋ الدىندا قىتاي تاراپى تايۆانعا شپيون­­دىق اۋە شارلارىن جى­بەر­گەن كورىنەدى. سونداي-اق ساۋ­دا ماسەلەسىندە دە بەيجىڭ اي­تار­­لىقتاي قىسىم كورسەتۋگە كوشتى. تايۆان بيلىگىنىڭ مالى­مەتىنە سۇيەنسەك, ەلدىڭ قىتاي مەن گونكونگقا ەكسپورتى بىلتىر 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 18,1 پايىزعا تومەندەگەن.  كە­رىسىنشە, تايۆانننىڭ اقش پەن ەۋروپاعا ەكسپورتى 1,6 پايىزعا جانە 2,9 پايىزعا ءوسىپ, رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتتى. قىتايدىڭ قي­سايۋى بيلىكتى جاڭا­دان قولىنا العان­دارعا ۇناۋى ەكىتالاي. ەندىگى ماسەلە جاڭا پرەزيدەنتتىڭ قانداي قادام جاسايتىنىنا بايلانىستى.

ۇشىنشىدەن, پرەزيدەنت سايلاۋىمەن بىرگە تايۆاندا جالپى سايلاۋ دا ءوتتى. «دەموكراتيالىق پرو­گرەسسيۆتى پارتيا» مەملەكەت باسشىسىن انىقتاۋدا وزا شاپ­قانىمەن, دەپۋتاتتاردى انىق­تاۋدا ەسە جىبەرىپ قويدى. نا­تي­جەسىندە, «قۇقىقتىق يۋان­دا» نەبارى 51 ماندات يەلەن­دى. «گوميندانعا» 52 ورىن بۇيىر­دى. «تايۆان ۇلتتىق پارتياسى» 8 دەپۋتاتپەن شەكتەلدى.

پارلامەنتتى جەكە-دارا باس­قارۋ ءۇشىن كەز كەلگەن پارتياعا كوپ­شىلىك 57 ماندات كەرەك. بىراق دوداعا تۇسكەندەردىڭ بىردە-ءبىرى بۇل مەجەدەن اسپاعاندىقتان, كواليتسيا قۇرىلاتىنى تۇسىنىكتى. ەندەشە, قىتايعا بۇيرەگى بۇرا­تىن «تايۆان ۇلتتىق پارتياسى» ازاتتىقتى اڭسايتىن «دەمو­كرا­تيا­لىق پروگرەسسيۆتى پارتيامەن» تىزە قوسۋى ەكىتالاي. دەمەك, ل.تسيندەنى الدا ۇلكەن سىناق كۇتىپ تۇر.

«پارلامەنتتىڭ ءبولىنۋى قور­عانىس سالاسىنا جاعىمسىز اسەر ەتۋى مۇمكىن. «گوميندان» قور­عا­نىس شىعىندارىن بۇعاتتاي الاتىنىن بۇعان دەيىن دالەلدەپ ۇلگەردى. «تايۆان ۇلتتىق پارتياسى» دا بۇعان كۇش سالىپ, دەموكرات ارىپتەستەرىنە بارىنشا كەدەرگى كەلتىرۋگە تىرىسىپ, احۋا­لى كۇر­دە­لەندىرۋگە قاۋقارلى», دەيدى ازيا-تىنىق مۇحيتى تۇ­راق­­تىلىق جانە يننوۆاتسيالار ورتالىعى تورا­عاسى سيارۋ شيرلي لين.

تايۆاندا باتىسشىل دەمو­كراتتىڭ بيلىككە كەلۋى قىتاي مەن اقش اراسىنا قايتادان سىنا قاعۋى دا ىقتيمال. بۇعان دەيىن الەمنىڭ ەكى الپاۋىت ەلى تالاي ماسەلەدە سوزبەن شەكىسىپ, ساۋ­دا سوعىسىن كۇشەيتكەنى ءمالىم. بىراق اق ءۇي تىزگىنىن دجو بايدەن ۇستاعالى ەكىجاقتى قارىم-قا­تىناس ءبىرشاما جاقسارعان-دى. ەندىگى بۇكىل ماسەلە جاڭا پرەزي­دەنتتىڭ قابىلدايتىن قادام­دارىنا بايلانىستى.