قاتاڭ مالىمدەمەلەر
ءبىر جارىم ايدان بەرى حۋسيتتەر قىزىل تەڭىز ارقىلى قاتىنايتىن ساۋدا كەمەلەرىنە توسقاۋىل قويىپ, ساۋدا-ساتتىققا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. بۇل ارەكەتىن توقتاتۋعا ق ۇلىقتى ەمەس ەكەنىن دە جاسىرمادى. سول سەبەپتى اقش پەن ۇلىبريتانيا سوققى بەرۋگە شەشىم قابىلدادى. ولار حۋسيتتەردىڭ درون جاساۋ ورتالىقتارى مەن قارۋ-جاراق قويمالارىن اتقىلادى. باق-عى اقپاراتقا سايكەس, اسكەري نىساندارعا شابۋىل جاساۋ ءۇشىن «توماگاۆك» يسترەبيتەلدەرى مەن زىمىراندارى قولدانىلعان.
قازىر يەمەندەگى نىساندارعا سوققى جاساۋ توقتاتىلدى. الايدا ء«ال-دجازيرا» تەلەارناسىنا سۇحبات بەرگەن اقش شەنەۋنىگى ەگەر قاۋىپ-قاتەر جالعاسا بەرسە, تويتارىس بەرۋ ارەكەتتەرى جالعاساتىنىن اتاپ ءوتتى. اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن دە رەسمي مالىمدەمە جاسادى. ول ۇلىبريتانيامەن بىرلەسىپ, اۋستراليا, باحرەين, كانادا جانە نيدەرلاندتىڭ قولداۋىمەن يەمەندەگى بىرقاتار نىسانعا جاسالعان سوققى ءساتتى بولعانىن مالىمدەدى.
«قاجەت بولسا, مەن ءوز ادامدارىممەن حالىقارالىق ساۋدانىڭ ەركىن قاتىناسىن قورعاۋ ءۇشىن قوسىمشا شارالار قابىلداۋدان تارتىنبايمىن», دەپ اتاپ ءوتتى اقش پرەزيدەنتى.
2023 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا كەمە قاتىناسىن حۋسيتتەردەن قورعاۋعا ارنالعان كواليتسيا قۇرىلدى. ول «Operation Prosperity Guardian» وپەراتسياسى دەپ اتالدى. كواليتسياعا 22 ەل كىرەدى, بىراق قىزىل تەڭىزدەگى باستى كۇشكە ەكى دەرجاۆا اقش پەن ۇلىبريتانيا يە.
حۋسيتتەردىڭ ماقساتى ورىندالا ما؟
حۋسيتتەر ۇلكەن ارەناعا 2004 جىلى شىعا باستادى. ساياساتكەر قازبەك مايگەلدينوۆتىڭ ايتۋىنشا, ساۋد ارابياسى جەتەكشىلىك ەتەتىن اراب كواليتسياسى مەن يەمەندەگى حۋسيتتەر اراسىنداعى قاقتىعىس توعىز جىلعا جالعاسىپ جاتىر.
«حۋسيتتەردىڭ باستى ماقساتى – يەمەن ىشىندەگى ساياسي ماسەلەلەردى شەشۋ. قازىر يەمەننىڭ وڭتۇستىك بولىگى حۋسيتتەردىڭ يەلىگىندە ەمەس. ال ولار بارلىق ەلگە تۇتاس بيلىك جۇرگىزگىسى كەلىپ, يدەولوگيالارىن جۇزەگە اسىرىپ الەك. ولاردىڭ ۇرانى –اقش-قا ءولىم, يزرايلگە ءولىم, يسلام جاساسىن! ال پالەستينا بولسا ساياسي باعىتتا ۇلكەن ءرول اتقارادى. ءتىپتى حۋسيتتەردە جيىرما جىل بۇرىن قابىلدانعان پالەستينا كۇنى دەپ اتالاتىن مەرەكە بار. سوندىقتان حۋسيتتەر ءوز باعىتىنان باس تارتپايدى. قازىرگى تەڭىز ۇستىندەگى بومبالاۋ اقش پايداسىنا شەشىلسە دە, جەردەگى وپەراتسيا ناتيجە بەرمەيدى. ايتىپ وتكەنىمدەي, ساۋد ارابياسىمەن 9 جىلدىق قاقتىعىستا حۋسيتتەر كواليتسيا كۇشتەرىنە قارسى تۇرۋ ءۇشىن قارۋلانىپ, جەتكىلىكتى تاجىريبە جينادى. حۋسيتتەردىڭ نەگىزگى كۇشتەرى يەمەننىڭ ىشىندە, تاۋلى ايماقتاردا ورنالاسقان. سونىمەن قاتار ولاردىڭ باستى وداقتاسى يران دا شەتتە قالمايدى», دەدى ساياساتتانۋشى قازبەك مايگەلدينوۆ.
سونىمەن قاتار ساياساتكەر «جالپى يەمەن, يزرايل مەن پالەستينا قاقتىعىسى تاياۋ شىعىستىڭ ايماقتىق دەڭگەيىنەن الەمدىك دەڭگەيگە دەيىن جەتۋى الەمدىك وداقتاردىڭ قالاي ارەكەت ەتەتىنىنە بايلانىستى. ماسەلەن, رەسەي اقش پەن ۇلىبريتانيانىڭ تەڭىز وپەراتسياسىنا قاتىستى داۋىس بەرۋدەن باس تارتتى. سوندىقتان ناقتى بولجام وبەكتيۆتى كوزقاراسقا بايلانىستى بولماق», دەگەن پىكىردە.
تاريحقا شەگىنەر بولساق, 2004 جىلى كوتەرىلىستە ساتسىزدىككە ۇشىراعانىمەن, حۋسيتتەر قارۋلارىن تاستامادى, ۇكىمەتكە قارسى پارتيزاندىق ارەكەتتەرىن جالعاستىردى. يراننىڭ قارۋلى جانە قارجىلىق كومەگى ولاردى ءتىپتى قاناتتاندىردى. ەسەسىنە تەگەراننان كەلگەن بۇيرىقتاردى ورىنداۋعا جانە يرانعا ءتيىمدى ارەكەت ەتۋگە مىندەتتى بولدى.
حۋسيتتەر قازىر يەمەننىڭ ەداۋىر بولىگىن, سونىڭ ىشىندە استاناسى سانانى, سونداي-اق نەگىزگى قالالار مەن پورتتاردى باقىلايدى. يرانمەن سەرىكتەسكەن سوڭ ولار زىمىراندار مەن درونداردىڭ, سونىڭ ىشىندە 2000 شاقىرىمعا ۇشۋعا قابىلەتتى بالليستيكالىق قۇرىلعىلاردىڭ نەگىزگى ارسەنالىن قۇرىپ الدى.
2023 جىلعا دەيىن حۋسيتتەر كوبىنەسە «ىشكى ماسەلەلەردى» شەشتى, حالىقارالىق دەڭگەيگە ءىشىنارا شىعىپ, وزدەرى بار ەكەنىن ەسكە سالىپ ءجۇردى. ولاردىڭ سوققىسىنان ساۋد ارابياسى ەڭ كوپ زارداپ شەكتى. حۋسيتتەر ساۋد ارابياسىنىڭ مۇناي تەرمينالدارىنا بىرنەشە رەت شابۋىل جاساپ, جۇزدەگەن ميلليون دوللار شىعىن كەلتىردى. سونىڭ ءبىرى 2019 جىلى «Saudi Aramco» الىپ مۇناي كومپانياسىنىڭ تەرمينالدارىنا جاساعان شابۋىلى الەم ەسىندە قالدى. ويتكەنى بۇل تەرىس ارەكەت الەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ 10 پايىزعا وسۋىنە سەبەپ بولدى.
جەردەن تەڭىزگە قاراي...
ال وتكەن جىلدىڭ كۇزىندە جاعداي وزگەردى. ساۋد ارابياسىنا جوسپارلانعان «ميسسيا» ىسىرىلىپ, ەندى يزرايلگە قارسى باعىتتالدى. قاراشا, جەلتوقسان ايلارىندا حۋسيتتەر باب-ەل-ماندەب بۇعازىندا كوزگە تۇسكەن بارلىق كەمەلەرگە شابۋىل جاساي باستادى. الدىمەن ولار يزرايلمەن بايلانىسى بار كەمەلەردى نىساناعا السا, كەيىن بارلىق كەمەگە جاپپاي قىرعىن سالدى.
ايتا كەتسەك, باب-ەل-ماندەب بۇعازى – قىزىل تەڭىزدى ادەن شىعاناعى مەن ءۇندى مۇحيتىمەن بايلانىستىراتىن ەنى شامامەن 30 شاقىرىم جانە ۇزىندىعى 109 شاقىرىم بولاتىن تابيعي ارنا. بۇعازدىڭ سولتۇستىگىندە يەمەن, وڭتۇستىگىندە افريكانىڭ دجيبۋتي جانە ەريترەيا مەملەكەتتەرى جاتىر. بۇعاز ناۆيگاتسيا ءۇشىن وتە ىڭعايلى, بىراق ەگەر جاعالاۋلاردىڭ ءبىرىن سودىرلار باقىلاي باستاسا, ول بىردەن اتىس الاڭىنا اينالادى.
15 جەلتوقساندا «Maersk» دەپ اتالاتىن الەمدىك لوگيستيكالىق الىپ كومپانيا قىزىل تەڭىزدىڭ ۇستىمەن ءجۇرۋدى توقتاتقانىن مالىمدەدى. بۇل دانيالىق مەكەمە حۋسيتتەردىڭ شابۋىلىنان زارداپ شەككەن. سالدارىنان الەمدە جۇك جانە ساقتاندىرۋ باعالارى بىردەن كوتەرىلدى (اپتاسىنا 4% ءوسىم). «مۇنىڭ ءبارى جاقىن ارادا الەمدەگى ينفلياتسيانىڭ وسۋىنە جانە لوگيستيكالىق كەستەلەردىڭ بۇزىلۋىنا ىقپال ەتۋى مۇمكىن», دەيدى ساراپشىلار.
قازىر الەمدىك ساۋدانىڭ 10-15 پايىزى قىزىل تەڭىز ارقىلى وتەدى. تەك مۇناي ەمەس, استىق, ءتۇرلى ونەركاسىپتىك تاۋارلار تاسىمالدانادى. وسىعان وراي 2023 جىلدىڭ 19 جەلتوقسانىندا اقش حۋسيتتەرگە قارسى اسكەري وپەراتسيانىڭ باستالعانىن جاريالادى.
«حۋسيتتەر 35-تەن استام ەلدىڭ 10 ساۋدا كەمەسىن نىساناعا الىپ, ۇشقىشسىز ۇشۋ جۇيەلەرى مەن بالليستيكالىق زىمىراندارمەن 100-دەن استام سوققى جاسادى», دەپ مالىمدەدى اقش قورعانىس ءمينيسترى للويد وستين. وسىعان بايلانىستى مينيستر باحرەيندە وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا كواليتسيا قۇرۋ قاجەتتىلىگىن ايتىپ, جۇمىسىن تۇسىندىرەدى. بۇل كواليتسياعا ۇلىبريتانيا, باحرەين, كانادا, فرانتسيا, يتاليا, نيدەرلاندى, نورۆەگيا, سەيشەل ارالدارى جانە يسپانيا قوسىلدى. ولار بىرگە كەمەلەردى پاترۋلدەۋ مەن قورعاۋدى ۇيىمداستىردى. ءبىر كەزدەرى سومالي قاراقشىلارىن وسىلاي جەڭگەن ەدى. «حۋسيتتەردىڭ سومالي ارىپتەستەرىنەن ايىرماشىلىعى ولاردىڭ ارەكەتتەرى الدەقايدا جاقسى ۇيىمداستىرىلعان جانە قارۋلانعان, سوندىقتان بۇل جەردە فيزيكالىق تۇرعىدان تويتارىس بەرۋ مۇمكىن ەمەس, ولارعا دروندار مەن زىمىراندار قولدانۋ كەرەك», دەپ قوستى اقش قورعانىس ءمينيسترى ءوز مالىمدەمەسىندە.
«Politico» باسىلىمى اتاپ وتكەندەي, باتىس ەلدەرى يەمەندىك درونداردى وتە قىمبات قارۋ-جاراقپەن اتۋعا ءماجبۇر. ماسەلەن, «Languedoc» فرەگاتىمەن جۇمىس ىستەيتىن فرانتسۋزدىق «Aster-15» زىمىرانىنىڭ قۇنى 1 ميلليون ەۋرودان اسادى, ال ءبىر يران-يەمەن درونىنىڭ قۇنى شامامەن 20 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. سوندىقتان قىزىل تەڭىزدەگى حۋسيتتەرگە قارسى شابۋىل تىم قىمباتقا ءتۇسۋى مۇمكىن.
قىتاي مەن رەسەي – يراننىڭ ەڭ جاقىن دوسى
«The Guardian» گازەتىنىڭ مالىمدەۋىنشە, قىتاي مەن رەسەي قازىر يراننىڭ جاڭا ەڭ جاقسى دوستارى. سونىمەن قاتار باسىلىم اقش-تىڭ تاياۋ شىعىستا بەدەلى تومەن دەپ جازادى. يراننىڭ وزىمەن ساناسۋعا بولاتىن كۇشكە اينالدى. ول قازىرگى زامانعى رەسەيلىك سۋ-35 بومبالاۋشى ۇشاقتارى مەن سوققى بەرەتىن تىكۇشاقتارىنا قول جەتكىزە الادى. ويتكەنى رەسەيدىڭ يرانعا ەكسپورتى ارتىپ جاتىر. سونداي-اق ماسكەۋ ءوزىنىڭ تابيعي گاز كەن ورىندارىن يگەرۋگە 40 ميلليارد دوللار بولۋگە ۋادە بەردى. ونىڭ ۇستىنە يراننىڭ يادرولىق قارۋمەن بايلانىستى ۋراندى بايىتۋ جونىندەگى زاڭسىز باعدارلاماسى تەز العا جىلجىپ جاتىر.
«تەگەرانعا ءتۇرلى سانكتسيالار, وستراكيزم جانە قوقان-لوققى ەنگىزۋ ناتيجە بەرمەدى. اقش, ۇلىبريتانيا جانە يزرايل كۇشتى قارسىلاسقا تاپ بولدى. ەگەر ءبىز ۇلكەن قاقتىعىستاردان اۋلاق بولعىمىز كەلسە, شۇعىل تۇردە جاڭا ديپلوماتيالىق شەشىم قابىلداۋىمىز قاجەت», دەيدى «The Guardian» ساراپشىسى دجون گرەيس.
