بىرقاتار زاڭ ماقۇلداندى
ەل پرەزيدەنتىنىڭ ءتيىستى ۇسىنۋىن قاراۋ ناتيجەسىندە ەربول يسمايلوۆ, اقىلتاي قاسىموۆ, الفيا ساۆينوۆا جانە ايگۇل ساپاروۆا جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى قىزمەتىنەن بوساتىلدى. ۇسىنىلعان كانديداتۋرالار الدىن الا كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىندە تالقىلاندى.
سونىمەن قاتار سەنات وتىرىسىندا دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەكسپورتتىق-كرەديتتىك اگەنتتىك جانە شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلاردىڭ (جۇمىستاردىڭ, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ) ەكسپورتىن ىلگەرىلەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ەكىنشى وقىلىمدا قاراپ, ماقۇلدادى. بۇل زاڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىمەن ازىرلەندى.
وسىعان دەيىن ايتىلعانداي, اتالعان قۇجات ازاماتتىق جانە بيۋدجەت كودەكستەرىنە, سونداي-اق تاعى 8 زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى كوزدەيدى. اتاپ ايتقاندا, ەكسپورتتى قولداۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كەپىلدىكتىڭ كۇشىن ساقتاندىرۋ تولەمدەرىن وتەۋ ءۇشىن دە, ەكا جۇزەگە اسىراتىن كەپىلدىك بەرىلگەن تولەمدەردى وتەۋ ءۇشىن دە قولداۋ ۇسىنىلادى. زاڭ نورمالارى اگەنتتىكتىڭ قىزمەتىن ليتسەنزياسىز جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ فۋنكتسيالارى بىرقاتار باعىت بويىنشا شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى ىلگەرىلەتۋ ماسەلەلەرىمەن تولىقتىرىلادى.
«مەملەكەت باسشىسى بىلتىرعى جولداۋىندا شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ قاجەت ەكەنىن ايتقان بولاتىن. بۇل ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە باعىت ەكەنى ءسوزسىز. سوندىقتان بۇگىن ماقۇلدانعان زاڭدا وتاندىق شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلاردىڭ ەكسپورتىن دامىتاتىن جاڭا ينستيتۋت قۇرۋ كوزدەلىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ەكسپورتتىق-كرەديتتىك اگەنتتىككە ارنايى قۇقىقتىق ستاتۋس بەرىلدى. زاڭ اياسىندا, جاڭا قۇرىلىمنىڭ جۇمىسىنا قاجەتتى بارلىق قۇقىقتىق جانە وزگە دە قۇزىرەتتەر قاراستىرىلعان. ماقۇلدانعان زاڭ وسى سالاداعى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى دەپ سەنەمىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
پالاتا وتىرىسىندا دەپۋتاتتار «2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى دا قاراپ, ماقۇلدادى. بۇل زاڭ قۇقىقتىق رەتتەۋدەگى ولقىلىقتاردى جويۋ ارقىلى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى ودان ءارى دامىتۋعا ارنالعان.
حاتتاما ارقىلى ەاەو تۋرالى شارتقا ەاەو كەدەندىك شەكاراسىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋ, ارنايى قورعانىش دەمپينگكە قارسى جانە وتەماقى شارالارىن قولدانۋ, تەحنيكالىق رەتتەۋ, باسەكەلەستىك, تابيعي مونوپوليالار, ەڭبەك كوشى-قونى, سانيتاريالىق, ۆەتەريناريالىق-سانيتاريالىق جانە كارانتيندىك فيتوسانيتاريالىق شارالار, كولىك جانە سالىق سالۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەدى.
حالىقتىڭ مادەنيەتى نەگە تومەن؟
وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. ماسەلەن, سەناتور نۇرتورە ءجۇسىپ ءبىزدىڭ قوعام ۇلگىلى تاربيە مەن ۇلتتىق مىنەزدى ۇمىتپاي, ادامگەرشىلىكتى اسپەتتەپ, رۋحاني قۇندىلىقتاردى قاستەرلەۋگە ۇمتىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. دەپۋتات پرەمەر-مينيستر اتىنا جولداعان ساۋالىندا حالىقتىڭ مادەني دەڭگەيىنە قاتىستى ماسەلەلەردى كوتەردى.
«بىلتىر تاجىكستاننىڭ جەمىس-جيدەگىنە تالاسقان جۇرتتى كورىپ جاعامىزدى ۇستاعان ەدىك. ءدال جاڭا جىلدىڭ الدىندا شوكولاد شىرشاسىن ءبىر مينۋتتا جايپاپ كەتكەندەردى دە كوردىك. وسى بەينەجازبالار حالىقارالىق پابليكتەردە مىڭداعان قارالىم جيناپ جاتىر. سوندا ءبىزدىڭ مادەني دەڭگەيىمىز, جەتكەن جەرىمىز وسى ما؟», دەدى سەناتور. ول مەملەكەت تاراپىنان حالىقتىڭ مادەني دەڭگەيىن كوتەرۋگە, تانىم-تۇسىنىكتى كەڭەيتۋگە باعىتتالعان ءبىراز جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ءبارىنىڭ تۇپكى ماقساتى – ەلدىك سانامىزدى وياتىپ, تاريحي جادىمىزدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى كوزدەيدى. دەگەنمەن دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنشە, وسىنىڭ ءبارى جەتكىلىكسىز.
«پرەزيدەنت «تولىق ادام», «ادال ازامات» دەگەن يدەيالاردى ۇسىندى. بۇل دا قۇندىلىق. وسىنىڭ ءبارىن كىم جۇيەلەيدى؟ ايتىلعان ءسوز ايتىلعان جەردە قالماۋى كەرەك. 20 ميلليون ادام تۇراتىن قازاق ەلىنە ورتاق وسىنداي قۇندىلىقتار جۇيەسى قاشان جاسالادى؟ جاس ۇرپاق تاربيەسى مەن مادەني دەڭگەيىمىزدى كوتەرۋ ماسەلەسىنە مۇقيات كوڭىل بولمەسەك بولمايدى», دەدى سەناتور. ول دەپۋتاتتىق ساۋالدا ايتىلعان پروبلەمانى شەشۋدى كوزدەيتىن ۇكىمەتتىڭ تۇجىرىمدامالىق ۇسىنىستارىن جان-جاقتى پىسىقتاۋدى جانە جەدەل ازىرلەۋدى ۇسىندى.
تاريحتى بۇرمالاۋ – ەلگە قيانات
سەناتور دارحان قىدىرالى مەكتەپكە ارنالعان «قازاقستان تاريحى» وقۋلىعىن جاڭا كوپتومدىق نەگىزىندە جازۋدى ۇسىندى. ءوز حالقىنىڭ تاريحىن بىلمەۋ – قاسىرەت. الايدا ودان وتكەن قاسىرەت بار, ول – تاريحتى جاڭىلىس ءبىلۋ. بۇل كەزدە حالىق ءوز تاريحىن بۇرمالانعان تۇسىنىكتەن قاتە تانىمدا قالىپتاستىرا باستايدى. د.قىدىرالى دەپۋتاتتىق ساۋالىندا وسىنداي پىكىر ءبىلدىردى. دەپۋتاتتىڭ پايىمىنشا, جوشى ۇلىسىنىڭ ىرگەسى قالانعانىنا 800 جىل تولۋى قازاق حالقىنىڭ شىنايى تاريحىنا ماڭىز بەرۋ ءۇشىن تاماشا مۇمكىندىك بولىپ وتىر.
د.قىدىرالى مەملەكەت باسشىسى تاياۋدا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا وسى ايتۋلى داتانى ەسكە سالعانىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت وسىعان وراي مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن ايگىلەيتىن ايتۋلى داتاعا وراي اۋقىمدى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سەناتور وسىعان دەيىن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى جوشى ۇلىسى تۋرالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرعانىن, ءتىپتى يۋنەسكو-دا ءىس-شارا وتكىزگەنىنە نازار اۋداردى. سەناتور بيىل اياقتالاتىن قازاقستان تاريحى بويىنشا كوپتومدىق ۇلى جوشى حان تۋرالى دا تىڭ دەرەكتەر بەرەدى دەگەن ءۇمىتىن ءبىلدىردى.
«مەكتەپ وقۋلىقتارى وسى كوپتومدىق نەگىزىندە قايتا جازىلعانى ابزال. وندا جوشىنىڭ قازاق حاندارىنىڭ اتاسى ەكەنى باسا ايتىلۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار وقۋلىقتارعا قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ باستاۋلارى تۋرالى دا سونى دەرەكتەر ەنگىزۋ كەرەك. ماسەلەن, 6-7-سىنىپقا ارنالعان وقۋلىقتا موعولستان مەملەكەتىنە 1 پاراگراف, 10-سىنىپقا ارنالعان وقۋلىقتا 4-5 جول عانا ارنالعان. ال وسى موعولستان جەرىندە شۋ بويىندا قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزى قالانعانى بەلگىلى», دەدى سەناتور.
سەناتور ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋ باعدارلامالارىنا قازاقستان تاريحىنىڭ كەيىنگى نۇسقاسىن ەنگىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت باسشىسىنا بىرقاتار ۇسىنىس جاسادى. «جوشى ۇلىسىنا ارنالعان ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, ارنايى مۋزەي جاساقتاۋ, ەدىگە بايقاۋىن وتكىزۋ, ۇلىتاۋداعى ەسكەرتكىش كەشەندەردى يۋنەسكو ماتەريالدىق مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزۋ دە وزەكتى. ەلىمىزدە وتەتىن دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىنى – جوشىنى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك. سوندىقتان ولارعا اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتۋ, تانىمدىق دەرەكتى جانە كوركەم فيلمدەر مەن بالالارعا ارنالعان مۋلتفيلمدەر ۇسىنۋ دا ماڭىزدى», دەدى سەناتور.
شارۋالار مەملەكەتتەن كومەك كۇتەدى
سەناتور عالياسقار سارىباەۆ ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا الماتى مەن جەتىسۋ وبلىستارىندا فەرمەرلەردى قارجى شىعىنىنا ۇشىراتىپ جاتقان ماسەلەلەر تۋرالى مالىمدەدى. جاقىندا وڭىرگە بارعان ساپارى بارىسىندا اتالعان وڭىرلەردەگى شارۋالاردان اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى پروبلەمالار تۋرالى كوپتەگەن مالىمەت العان بولاتىن. ونىڭ ىشىندە ونىمدەردى وتكىزۋ ماسەلەلەرى, قويما عيماراتتارىنىڭ تاپشىلىعى دا بار. وسى ماسەلەلەر جۇگەرى وسىرۋشىلەرگە قاتتى سەزىلىپ وتىر.
«وتكەن جىل الماتى مەن جەتىسۋ وبلىستارىنداعى شارۋالارعا وتە قولايسىز بولدى. اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنان ەگىستىك القابىندا جۇزدەگەن گەكتار ەگىن جينالمادى. سونىمەن قاتار جۇگەرى قۇنىنىڭ ءوسىپ كەلىپ, بىلتىر ەكى ەسە كۇرت ءتۇسۋى شارۋالاردىڭ ونسىز دا وڭاي ەمەس جاعدايلارىن قيىنداتتى. كوپتەگەن شارۋالاردىڭ 2024 جىلعى ەگىس ناۋقانىنا ساپالى دايىندىقتى ايتپاعاندا, اعىمداعى مىندەتتەمەلەردى تولەۋگە مۇمكىندىكتەرى جوق», دەدى دەپۋتات.
دەپۋتات پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن مەملەكەت بەلگىلى ءبىر قادامدار جاساپ جاتقانىن, بىراق ونىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سەناتوردىڭ پىكىرىنشە, جۇگەرىنى تەرەڭ وڭدەۋ جانە ءونىمدى وتكىزۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ, فەرمەرلەردىڭ تىڭايتقىشتار مەن تۇقىمدارعا جۇمسايتىن شىعىستارىنا سۋبسيديا تۇرلەرىن وڭايلاتۋ, سونداي-اق دايىن ءونىمنىڭ كيلوگرامىنا ەمەس, جۇگەرى ەگىلگەن گەكتارعا بايلانىستى سۋبسيديا تولەۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرۋ ماڭىزدى.
«اۋىل شارۋاشىلىعى, ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىكتەرى, ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار جونىندەگى اگەنتتىگى, وزگە دە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى وسى ماسەلەنى رەتتەۋگە باعىتتالعان ەلىمىزدەگى جانە بۇكىل الەمدەگى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى نارىعىنداعى سۇرانىس پەن ۇسىنىستاردىڭ جاعدايىن ايقىنداپ, تۇتىنۋ كولەمىن جانە نارىقتىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىن ەسەپتەپ, اۋا رايىنىڭ جاھاندىق وزگەرۋىنە جانە باسقا دا فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, ەڭ باستىسى, اۋىلشارۋاشىلىق وندىرۋشىلەرىمىزدى شىعىنداردان شەكتەۋ ماقساتىندا وزدەرىنىڭ ۇسىنىستارىن ازىرلەۋ كەرەك», دەدى سەناتور.
سونداي-اق وتىرىس بارىسىندا سەناتور اقمارال ءالنازاروۆا حالىقتى ەمحانالارعا بەكىتۋ جانە تىركەۋدەن شىعارۋ تەتىكتەرىن قايتا قاراۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. سەناتوردىڭ پىكىرىنشە, جۇيەدەگى ولقىلىقتارعا بايلانىستى ميلليونداعان ازامات ساپالى العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك الۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلۋى مۇمكىن.
اندرەي لۋكين كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ كاسىپكەرلەرگە جىلۋ ەنەرگياسىن قوسالقى تۇتىنۋ رەتىندە تولەۋ تۋرالى زاڭسىز تالاپتارىنا نازار اۋداردى. وسىعان وراي دەپۋتات ەلىمىزدىڭ كەيبىر وبلىستارىندا بولعان ناقتى جاعدايلاردى مىسالعا كەلتىردى.
ال سەناتور جاننا اسانوۆا وتاندىق فارماكولوگيالىق كومپانيالاردى الاڭداتىپ وتىرعان پروبلەمالاردى كوتەرىپ, ولاردى شەشۋ بويىنشا بىرقاتار شارا ۇسىندى. ونىڭ قاتارىندا باعالاردى جىل سايىنعى مىندەتتى تىركەۋدى نەمەسە بۇرىننان تىركەلگەن باعالاردى قايتا تىركەۋدى الىپ تاستاۋ ماسەلەسى دە بار. سەناتور اسەم راحمەتوۆا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىن گازداندىرۋ ماسەلەلەرىنە ۇكىمەتتىڭ نازارىن اۋدارىپ, ونى شەشۋ جولدارىن ۇسىندى.
