جاعالاۋىنان جۇزدەگەن شاقىرىم جىراقتاعان تەڭىزدەن كۇدەر ءۇزىپ, جىگەرى قۇم بولعان ارالدىقتاردىڭ دانيالىق بالىقشىلار باستاعان «كاتتەگاتتان ارالعا دەيىن» جوباسى اياسىندا كامبالا بالىعىن اۋلاعان كەزى دە وتكەن ەدى. وبالى نە كەرەك, تۇزدى سۋدا عانا تىرشىلىك ەتەتىن بۇل جاندىك ءبىراز جىل تالعاجاۋعا جارادى. تەك «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاۋ» جوباسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنەن كەيىن عانا كىشى ارال تولىپ, ايدىندا سازان, تورتا, تابان, قاراكوز, كوكسەركە, اقمارقا, قىلىش, شورتان, قىزىلقانات, جايىن, جىلانباس, اق امۋر, ءدوڭماڭداي بالىقتىڭ سانى كوبەيىپ, وندىرىستىك ماقساتتا اۋلانا باستادى. توقسانىنشى جىلدار باسىندا تەڭىز سۋىنىڭ تۇزدىلىعى مۇحيت تۇزدىلىعىمەن بىردەي بولسا, 2006-2007 جىلدارى ليترىنە 10-11 گرامعا ءتۇستى. كىشى تەڭىزدىڭ شىعىس, سولتۇستىك-شىعىس, وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-باتىس اۋماقتارىندا بالىقتاردىڭ ۋىلدىرىق شاشاتىن ورىندارى پايدا بولدى.
كوكارال بوگەتى سالىنعان جىلداردان باستاپ سۋ دەڭگەيى 42 مەترگە كوتەرىلىپ, جالپى اۋماعى 328 مىڭ گەكتارعا ۇلعايدى. ەكىمىڭىنشى جىلدارمەن سالىستىرعاندا تەڭىزدەن بالىق اۋلاۋ 20 ەسەگە ءوسىپ, بۇگىندە جىلىنا 7 مىڭ تونناعا جەتىپ وتىر. وسىدان دا سالاداعى شارۋاشىلىقتار مەن وڭدەۋ كاسىپورىندارىندا مىڭداعان ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. بۇگىندە وڭىردەگى 8 بالىق وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ ءونىمى رەسەي, پولشا, گەرمانيا, قىتاي مەن گرۋزياعا ەكسپورتقا جىبەرىلەدى.
بوگەت سالىنعاننان كەيىن-اق كىشى ارالدىڭ ايدىنى تولىپ, اۋقىمى 27 شارشى شاقىرىمعا جەتكەن كەزدەگى تەڭىز جاعالاۋىنداعى بايىرعى جۇرت مەكەندەگەن ەلدىڭ قۋانىشىن ءالى ۇمىتقان جوقپىز. بىراق بۇگىندە كىشى ايدىن تولعالى بالىقتان قوماقتى تابىس تاۋىپ, سالانى ايماقتاعى تابىستى وندىرىسكە اينالدىرعان بالىقشىلاردىڭ الاڭى كوبەيىپ تۇر. ولار ءۇشىن كەلەشەكتى كولەگەيلەپ, كوڭىلگە كۇدىك ۇلعايتىپ تۇرعان ماسەلە – تەڭىزگە تۇسەر سۋدىڭ جىل سايىن ازايىپ كەلە جاتقاندىعى. جالپى, سوڭعى 10-13 جىلدا تەڭىزدەگى سۋ كولەمى 8,5 ميلليارد تەكشە مەترگە ازايىپ كەتكەن.
بىلتىر تەڭىز قولتىعىندا جاتقان اقباستى, قاراتەرەڭ اۋىلدارىنا بارعانىمىزدا ونداعىلار بالىق ازايىپ كەتكەنىن, ايدىندى اۋەلگى قالپىنا كەلتىرمەسە بۇل كاسىپتىڭ كەلەشەگى بۇلدىر ەكەنىن ايتقان ەدى. جىل ساناپ شيكىزات قورىنىڭ تۇگەسىلە باستاعانىن سۋ الابىن 18 اۋماققا ءبولىپ العان تابيعات پايدالانۋشىلارى دا ايقىن سەزىنىپ وتىر. عىلىمي زەرتتەۋلەر مالىمەتىنشە سۋداعى تۇز ءپروميلى 12-دەن اسقاندا بالىق ۋىلدىرىق شاشۋىن توقتاتادى. ال 16 پروميلدە قورەكتەنە الماي, قىرىلا باستايدى. وسىدان 2 جىل بۇرىن جاسالعان زەرتتەۋدە تەڭىز سۋىنداعى تۇز كورسەتكىشى 10-نان 24 پروميلگە دەيىن كوتەرىلگەنى بايقالعان. ماماندار جالپى ورتا ەسەپپەن تەڭىز سۋىنىڭ تۇزدىلىعى ليترىنە 13 گرامم دەپ وتىر.
– بۇل تەڭىز اۋماعىنىڭ 60 پايىزىندا بالىقتار ۋىلدىرىق شاشىپ, كوبەيە المايدى دەگەندى بىلدىرەدى, – دەيدى «ارال-سىرداريا باسسەينىنىڭ ەكولوگياسى مەن بيورەسۋرستارى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس ارال فيليالىنىڭ ديرەكتورى, بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىنا ەڭبەگى سىڭگەن ارداگەر زاۋالحان ەرماحانوۆ. – ارالدىڭ بايىرعى بالىقتارى سۋدىڭ ورتاشا تۇزدىلىعى 10 گرامم بولعان كەزدە ۋىلدىرىق شاشا الاتىن. ەگەر تەڭىز سۋىنىڭ ءار ليترىندە تۇز بۇدان كوبەيىپ كەتسە, ۋىلدىرىق شاشقان كۇننىڭ وزىندە ول شاباققا اينالمايدى. كەيىنگى كەزدە سونى بايقاپ وتىرمىز. وسى كۇنى-اق كىشى ارالدىڭ 30 پايىزىندا جەرگىلىكتى بالىقتار تىرشىلىك قىلا المايتىنداي جاعداي بولىپ تۇر. بۇرىن كۇنىنە ورتا ەسەپپەن 100 كەلى بالىق اۋلايتىنداردىڭ قازىرگى تاپقانى 20-30 كەلىدەن اسپايدى. سالعان اۋى بوس شىعىپ, ەڭبەگى ەش بولىپ جۇرگەندەر دە از ەمەس. ءوستىپ تومەندەي بەرەتىن بولسا, ءتورت-بەس جىلدا تىرشىلىك توقتاپ, كىشى ارال ءولى تەڭىزگە اينالادى. سوندىقتان دا تۇزدى سۋدا تىرشىلىك ەتۋگە بەيىم بالىقتاردى جەرسىندىرۋدى دەرەۋ باستاپ كەتۋىمىز كەرەك. بۇلارعا كەزىندە بيولوگيالىق نەگىزدەمە جاسالعان. تەك ءىستى باستاۋ ءۇشىن ۇكىمەت قولداۋى قاجەت.
تاجىريبەلى يحتيولوگ بۇل پىكىرىن وتكەن جىل سوڭىنا قاراي قىزىلورداعا ارنايى كەلىپ, جۇرتشىلىقپەن جۇزدەسكەن ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆپەن كەزدەسۋدە دە ايتتى. جيىنعا كەلگەن جاۋاپتى قىزمەت وكىلدەرى تەڭىزدەگى بالىق قورى تۇراقتى ەكەندىگىن ايتقانمەن, مينيستر تاجىريبەلى مامان پىكىرىنە قۇلاق اسىپ, ۇسىنىستى تالقىلاۋدى تاپسىردى.
وسىدان 1 اي بۇرىنعى مالىمەت بويىنشا سىرداريادان وبلىس اۋماعىنا سەكۋندىنا 400 تەكشە مەتر سۋ كەلىپ جاتىر. وسىنىڭ 10 پايىزدان استامى عانا ارالعا جەتەدى. ماماندار پىكىرىنشە, جىلىنا 6 تەكشە شاقىرىم سۋ تولاسسىز قۇيىلىپ تۇرعان جاعدايدا عانا كىشى ارال 5-6 جىلدان سوڭ بۇرىنعى قالپىنا كەلمەك.
بۇل ماسەلەگە بايلانىستى ارال-سىرداريا وبلىسارالىق بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسى ماماندارىنا سوقتىق. ينسپەكتسيا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جانقوجا ساپاروۆ تەڭىزدىڭ سارىشىعاناق, بۋتاكوۆكا شىعاناقتارىندا سۋ تايازدانىپ, تۇزدانعانىن جاسىرمايدى. جالپى, قازىر تەڭىزدەگى 18 بولىكتەن ءبىر جىلدا اۋلاناتىن بالىق كولەمى 6 900 توننا شاماسىندا.
– ءبىزدىڭ ينسپەكتسيا مىندەتى – بالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ, ونى براكونەرلەردەن قورعاۋ. ال تەڭىزدى تۇزدانۋىن نەگىزىنەن «بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي وندىرىستىك ورتالىعى» جشس ارال فيليالى مەن «ارال-سىرداريا باسسەينىنىڭ ەكولوگياسى مەن بيورەسۋرستارى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس ماماندارى زەرتتەيدى. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە الدىڭعى جىلى سۋ تاپشىلىعىنان قاتتى تۇزدانىپ كەتكەن تەڭىزدە جاعداي بىلتىر ءبىرشاما جاقسارعان. بىراق كىشى ارالداعى جاعدايعا بايلانىستى بىزدە كوميسسيا قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا جوعارىداعى ەكى سەرىكتەستىك, جەرگىلىكتى اكىمدىك, باسقارما وكىلدەرى ەنگىزىلدى. توتەنشە جاعداي سالاسى ماماندارى رۇقساتىن الساق, تەڭىزگە شىعىپ, زەرتتەۋگە كىرىسەمىز, – دەيدى جانقوجا ساپاروۆ.
«ارال-سىرداريا باسسەينىنىڭ ەكولوگياسى مەن بيورەسۋرستارى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس ارال فيليالىنىڭ ديرەكتورى زاۋالحان ەرماحانوۆتىڭ ايتۋىنشا سىرداريادا سۋ از بولاتىن كەزەڭدەر بۇرىن دا كەزدەسكەن. مىسالى, 1974 جىلدان 1988 جىلعا دەيىن وسىنداي جاعدايدى باستان كەشكەنبىز. ودان كەيىن ءبىراز ۋاقىت ارنا تولىق بولعانمەن, سوڭعى جەتى-سەگىز جىلدان بەرى تاپشىلىق بايقالىپ كەلەدى. بولجام بويىنشا سىرداريانىڭ تومەنگى ارناسىنداعى احۋال 2030 جىلدان كەيىن عانا قالپىنا كەلۋى كەرەك.
– كەلەر جىلعا بالىق اۋلاۋ ءليميتى 6 500 توننا بولىپ وتىر. بىراق قازىرگى جاعدايدا تەڭىزدەن جىلىنا 2,5-3 مىڭ توننا عانا اۋلاي الامىز. سوندىقتان دا بۇگىننەن باستاپ قام جاساۋىمىز كەرەك. بۇرىن تەڭىزدەگى تۇز مولشەرى ليترىنە 7-10 گرامم بولعان ۋاقىتتارى كامبالا تۇقىمى ازايىپ كەتتى. قازىرگى جاعدايدا سولاردى كوبەيتۋگە كىرىسۋىمىز كەرەك. بۇل ءبىر جىلدىڭ جۇمىسى ەمەس. ارال تەڭىزىنىڭ بايىرعى بالىقتارى ءومىر سۇرە المايتىن جاعدايعا جەتكەندە كامبالادان بولەك ارال قايازى سەكىلدى جوعارى باعالاناتىن پەلەنگاس بالىعىن جىبەرىپ, بالىق شارۋاشىلىعىن ساقتاپ قالۋعا بولادى, – دەيدى زاۋالحان ەرماحانوۆ.
تەڭىزدەگى بۇل جاعداي مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورىنداپ, تەڭىزدە عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن بىردەن-ءبىر مەكەمە «بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي وندىرىستىك ورتالىعى» جشس ارال فيليالى ماماندارىنا جاقسى تانىس. بىراق وسى فيليال باسشىلىعىنان ءبىر دەرەك الۋ قيىننىڭ-قيىنى بولدى. بىردە ءىسساپاردا, ەندى بىردە دەمالىستا ءجۇرمىن دەگەن فيليال باسشىسى تىنىسبەك باراقباەۆ تەلەفون ارقىلى جولداعان ساۋالىمىزدى دا جاۋاپسىز قالدىردى. باسقانى قايدام, كىشى ارالدىڭ كۇن سايىن كۇيى تايىپ بارا جاتقانىن جانۇشىرا ايتقان بالىقشىلارعا, ايدىننىڭ ەرتەڭىنە الاڭداعان ماماندارعا ءبىراۋىز ءسوزىن قيماعان فيليال ديرەكتورىنىڭ بۇل قىلىعىن ءبىز تۇسىنبەدىك. مۇمكىن كىشى تەڭىزدىڭ جاعدايىن «بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي وندىرىستىك ورتالىعى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى مەكەمەسىنىڭ باس كەڭسەسى ايتار.
كىشى ارال – تەڭىزدى اۋدان ءۇشىن تىرشىلىكتىڭ كوزى. ال ونىڭ كۇيى تايسا, جاعالاۋىنداعى جۇرتتىڭ جاعدايى كەتەدى. قازىر ولار كىشى تەڭىز كەمەرىنە كەلەر دەگەن كومەسكى ءۇمىتتى عانا مالدانىپ وتىر.
تەڭىزدىڭ ەرتەڭىنە الاڭداعان جۇرتتى وسى ءۇمىتى سەنىمگە اينالعاي.
قىزىلوردا
