ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
ءبىز ءبىلىم الىپ جاتقان ۋنيۆەرسيتەت (Lancaster University) لانكاستەر قالاسىنىڭ شەت ايماعىندا ورنالاسقان. كامپۋس ءبىراز جەردى الىپ جاتىر. وقۋ ورنىنا جاقىن ماڭدا «Galgate» (گالگەيت) دەپ اتالاتىن, بىزشە ايتقاندا, اۋىلدىق وكرۋگ بار. وسى جەردە «Drinkwater Mushrooms Ltd» اگروكومپانياسى ورنالاسقان. كاسىپورىن ەلدىڭ بارلىق سۋپەرماركەتىن ساڭىراۋقۇلاقپەن قامتاماسىز ەتەدى. ساڭىراۋقۇلاقتىڭ پورچيني جانە كاشتان سياقتى تۇرلەرىن وسىرەتىن كومپانيا 1969 جىلدان بەرى جۇمىس ەتىپ كەلەدى.
اگروفەرمانى وڭاي تاۋىپ كەلدىك, بىراق ونىڭ ىشىنە كىرۋگە مۇمكىندىك جوق, بوگدە ادامداردى ماڭىنا دا جولاتپايدى. العاشقى كۇنى اينالاسىن فوتوعا ءتۇسىرىپ, كەرى قايتتىق.
جەتىسىنە ءبىر رەت اپتاعا جەتەتىندەي ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الامىز. ءار جۇما كۇنى كەشكىلىك ALDI (باعاسى ارزان) سۋپەرماركەتىنە بارامىز. وسى ۋاقىتتا ساۋدا ورنىندا ادام ەرەكشە كوپ. بارعان سايىن قىرعىز باۋىرلاردى ءجيى كەزدەستىرەمىز. ولار دا ءبىزدى جاقىن تارتىپ, تۋىسقانىن كورگەندەي اماندىق-ساۋلىق سۇراسادى. سۇراستىرا كەلە بىلگەنىمىز, بارلىعى جوعارىدا اتالعان فەرمادا جۇمىس ىستەيدى ەكەن. ىزدەگەنىمىز الدىمىزدان شىعىپ, ءبىز دە قۋاندىق. «فەرمادا قازاقتار جۇمىس ىستەي مە؟» دەپ سۇراعانىمىزدا, «قازاقتار بار, بىراق از», دەپ جاۋاپ بەردى. ءبىر كۇنى وسى ساۋدا ورنىندا قازاق قىزدارىن دا جولىقتىردىق.
ارداق, ءنازيرا جانە گۇلنۇر قىزىلوردانىڭ تۋماسى ەكەن. ۇلىبريتانياعا وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا كەلىپتى.
«مەن نەگىزى وڭتۇستىك كورەياعا كەتەمىن دەپ جۇرگەن ەدىم, بىراق جۇمىس وسى ەلدەن بۇيىردى. تاڭنان كەشكە دەيىن ساڭىراۋقۇلاق تەرەمىز. تاڭعى سەگىزدە باستالعان جۇمىس كەيدە ەرتە, كەيدە 8-9-دا, كەش اياقتالادى. ءبىر كۇن عانا دەمالامىز. فەرمادا ەكىقاباتتى ءۇي بار, سوندا تۇراقتادىق. قالعان جۇمىسشىلار «كەرۋەن» دەپ اتالاتىن ۆاگونداردا تۇرادى. ءىشى جىلى. تاماقتى ءوزىمىز ازىرلەيمىز. ناندى قولدان پىسىرەمىز, تاعامدارى قۇنارسىز سەكىلدى, ۇيرەنىسە الماي جۇردىك. ونىڭ ۇستىنە كۇن سالقىن, ىزعارلى, جاڭبىرلى. جاتىن ورىنعا اپتاسىنا 53 فۋنت ستەرلينگ ۇستاپ وتىرادى», دەدى قىزداردىڭ ىشىندەگى ەتى ءتىرىسى ءارى كىشىسى ارداق.
قازىر لانكاستەردەگى «Drinkwater Mushrooms Ltd» اگروكومپانياسىندا بەس قازاق ەڭبەك ەتىپ جاتىر. جالاقىلارى ساعاتىنا 10,10 فۋنت ستەرلينگ. بۇل – بريتانيا ۇكىمەتىنىڭ بەكىتكەن ءتاريفى. «Brexit»-تەن سوڭ ەۋرووداق ەلدەرىنەن كەلەتىن جۇمىس كۇشى ەداۋىر ازايىپ, جەرگىلىكتى فەرمەرلەر كوپ شىعىنعا باتقان. جەمىس-جيدەك ۋاقىتىندا تەرىلمەي, قوقىسقا دا تاستالدى. ال ەلدىڭ جەرگىلىكتى حالقى مۇنداي قارا جۇمىسقا شىدامسىز ءارى ايلىعىن ماردىمسىز سانايدى. سول سەبەپتى 2019 جىلى مەملەكەت قاناتقاقتى جوبا ازىرلەپ, تمد ەلدەرىنە ۇسىنادى. وسىلايشا, قازاقستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان سەكىلدى ەلدەردەن ارزان جۇمىس كۇشى ۇلىبريتانياعا اعىلدى. جۇمىسشى ميگرانتتار باستىسى ۆيزا ۋاقىتىن قاتاڭ ساقتاپ, زاڭعا باعىنسا بولعانى. ولار ماۋسىمدىق جۇمىسقا 6 ايعا عانا كەلە الادى.
ء«بىز ۇلىبريتانيادا ماۋسىمدىق جۇمىس بارىن ەستىگەنىمىزبەن, قالاي بارۋعا بولاتىنىن بىلمەدىك. سۇراستىرىپ ءجۇرىپ, وسى جۇمىستى ۇيىمداستىراتىن اگەنتتىككە جولىقتىق. سۇراعان اقشاسىن تولەپ, بەس اي كۇتتىك. كەيىن بىلگەنىمىزدەي, مەملەكەتتىك سايت ارقىلى ءوزىمىز ءوتىنىش تولتىرىپ جىبەرسەك تە بولادى ەكەن. ءبىر جاعىنان اعىلشىن ءتىلىن بىلمەگەنىمىزدىڭ كەسىرى ءتيدى. ەكى ورتادا دەلدال اگەنتتىكتەرگە قوماقتى قارجى بەردىك, ولار بولسا بەرگەن ۋادەلەرىن ورىندامادى. التى ادام بىرگە كەلۋىمىز كەرەك ەدىك, جان-جاققا تاراپ كەتتىك. ءۇش ادام جۇمىس بولماي, ەكى اپتا لوندوندا بوسقا ءجۇردى. تىرمىسىپ ءجۇرىپ ءبىز ايتەۋىر ورنالاستىق. بىراق الدانىپ قالعان ادامدار كوپ. سوندىقتان اگەنتتىكتەردىڭ قىزمەتىنە سەنبەگەن دۇرىس», دەيدى ارداق.
ۇلىبريتانياعا ەڭبەك ميگرانتتارى «Tier-5 Seasonal worker» ۆيزاسىمەن كەلەدى. بۇل ۆيزا ءتۇرى اپتاسىنا 30 ساعات جۇمىس ىستەۋگە رۇقسات بەرەدى. ەل بيلىگى ازيا, ونىڭ ىشىندە تمد ەلدەرىنەن كەلەتىن مەرزىمدى جۇمىسشىلارعا كۆوتا سانىن جىل سايىن ارتتىرىپ وتىر. ماسەلەن, 2023 جىلى – 45 مىڭ, 2022 جىلى – 38 مىڭ, 2021 جىلى – 30 مىڭ, 2020 جىلى – 10 مىڭ, 2019 جىلى 2 500 كۆوتا بولگەن.
«ساڭىراۋقۇلاق وسىرەتىن فەرما اۋماعى ۇلكەن. جىلىجايدىڭ ءىشى ىستىق, كۇنى بويى سوندا جۇرەمىز. ءبىز دايىن ساڭىراۋقۇلاقتاردى تەرىپ, قوراپتاۋعا جىبەرەمىز. ولاردى تەرگەندە دە ۇلكەن-كىشىسىن بىرەگەي ەتىپ, سۇرىپتاپ سالىپ وتىرۋ كەرەك. جۇمىس اۋىر ەمەس, بىراق جىلدامدىق, قوزعالىس كەرەك. جۇمىسقا ۇيالى تەلەفونمەن كىرۋگە بولمايدى. كەلگەن كەزدە 11 قازاق بولاتىنبىز, التاۋى وتكەن ايدا جۇمىس مەرزىمى اياقتالىپ, ەلگە ورالدى. ەندى بەسەۋىمىز ءساۋىر ايىنا دەيىن وسىندا بولامىز. قىرعىزدار وتە كوپ, ۋكراين, بولگارلار بار. اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنەمىن بە دەپ كەلگەن ەدىم, قىرعىزشا سويلەپ كەتتىم», دەپ كۇلدى ارداق.
ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ باسىم بولىگى ءتىل بىلمەيدى. ارداقتىڭ ايتۋىنشا, بىرنەشە توپقا بولىنگەن جۇمىس بريگاداسىن ورىس ءتىلىن بىلەتىن ادام باسقارادى. جالپى, ۇكىمەتتىڭ جاڭا ەلدەردەن ەڭبەك ميگرانتتارىن تارتۋ تۋرالى شەشىمىن فەرما قوجايىندارى قۇپ كورمەيدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, بيلىك بۇلارمەن ساناسپايدى.
«بىزگە جۇمىس كۇشى جەتىسپەيتىنى انىق. الايدا قازىر كەلىپ جاتقان ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ ءتىل بىلمەۋى بىزگە قيىندىق تۋعىزىپ وتىر. ويتكەنى ولاردىڭ تىلىندە سويلەپ, تۇسىندىرە الاتىن سۋپەرۆايزەرلەر ءبولۋىمىز كەرەك. ونىڭ ۇستىنە بارلىعىن دايارلىقتان وتكىزۋ قاجەت. بۇل ءبىراز ۋاقىت پەن قوسىمشا شىعىندى تالاپ ەتەدى. ءار ەلدەن كەلگەن جۇمىس توبىن اۋەجايدان كۇتىپ الىپ, ولارعا جاعداي جاساۋ كەرەك. ۇكىمەت ۇسىنعان جوبا بىزگە قولايلى بولىپ تۇرعان جوق», دەيدى «Angus Soft Fruit Ltd» كومپانياسىنىڭ (اربروت, شوتلانديا) ماركەتينگ ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى دجيل ۋايتمان «The Courier» سايتىنا بەرگەن سۇحباتىندا.
2020 جىلى شەففيلد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساياسي ەكونوميكا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى ۇلىبريتانيانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا جىل سايىن شامامەن 70 مىڭ ماۋسىمدىق جۇمىسشى قاجەت ەكەنىن مالىمدەدى. وسىعان وراي ەل بيلىگى ەڭبەك ميگرانتتارىنا ارنالعان ۆيزا ۋاقىتىن 2024 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۇزارتتى. ۇلىبريتانيا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا ماۋسىمدىق جۇمىسقا قازاقستاننان 2019 جىلى – 4, 2020 جىلى – 11, 2021 جىلى – 391, 2022 جىلى – 2 672, ال وتكەن جىلى 4 430 ادام كەلگەن.
