«جاھاندىق نارىقتا قالىپتاسقان قولايسىز فاكتورلارعا قاراماستان, بيىل دا ەل ەكونوميكاسى تۇراقتى ءوسىپ كەلەدى. ەگەر وتكەن جىلدى 3,2% وسىممەن اياقتاساق, بيىلعى 11 ايدا ەكونوميكانىڭ ءوسۋى 4,9%-دى قۇرادى. ال جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بۇل ءوسىم 5%-عا جاقىن بولادى دەپ كۇتىلىپ وتىر», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
ۇكىمەت باسشىسى ەكونوميكانىڭ بارلىق نەگىزگى سالاسىندا وڭ ديناميكا قالىپتاسىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, قۇرىلىستا ءوسىم – 13%, ساۋدادا – 11%, بايلانىس سەكتورىندا – 8%.
«ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ نەگىزگى درايۆەرى – ينۆەستيتسيا. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 15%-عا ءوسىپ, 15 ترلن تەڭگەنى قۇرادى», دەپ اتاپ ءوتتى پرەمەر-مينيستر.
بيىلعى باستى سىن-قاتەرلەردىڭ ءبىرى ينفلياتسيا بولدى.
«وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت الدىنا ينفلياتسيا دەڭگەيىن ەكى ەسەگە تومەندەتۋ مىندەتىن قويدى. ول ءۇشىن ۇكىمەت ۇلتتىق بانكپەن بىرلەسىپ, جەدەل جانە ورتامەرزىمدى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىردى. وسى جىلدىڭ قورىتىندىسىندا ينفلياتسيا دەڭگەيى 9,8% ماڭايىندا بولادى دەپ كۇتىلەدى. بۇل – ينفلياتسيا ەكى ەسە تومەندەيدى دەگەن ءسوز. كەلەسى جىلى ينفلياتسيا دەڭگەيىن ودان ءارى, ياعني 6-8%-عا دەيىن تومەندەتۋ ءۇشىن جۇمىستى جالعاستىرامىز», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
سونىمەن قاتار پرەمەر-مينيستر ەكونوميكامىزدىڭ تۇراقتىلىعىن حالىقارالىق رەيتينگتىك اگەنتتىكتەر دە راستاپ وتىرعانىن ايتتى.
«ولار قازاقستاننىڭ رەيتينگىن ينۆەستيتسيالىق سەنىمدىلىك دەڭگەيىندە بەلگىلەپ وتىر. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز سىرتقى فاكتورلارعا بەيىمدەلدى دەپ ايتا الامىز. دەگەنمەن سىرتقى قولايسىز فاكتورلار ءالى دە ەكونوميكاعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ كەلەدى. سوندىقتان ۇكىمەت ءارتۇرلى ستسەناريگە دايىن بولۋ جانە قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋ ءۇشىن الەمدەگى جاعدايدى باقىلاپ وتىرادى», دەپ اتاپ ءوتتى پرەمەر-مينيستر.
ءاليحان سمايىلوۆ ورتامەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ەكونوميكانىڭ ەكى ەسە وسۋىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ۇكىمەت قانداي شارالار قابىلدايتىنىن, سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا جاڭا ەكونوميكالىق مودەلگە كوشۋ جونىندە ناقتى تاپسىرمالار بەرگەنىن ەسكە سالدى.
«ۇكىمەتكە 2029 جىلعا دەيىن ۇلتتىق ەكونوميكانى 2 ەسە ۇلعايتۋ بويىنشا ۇلكەن مىندەت قويىلىپ وتىر. سوعان وراي ەلدەگى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى ىنتالاندىرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرامىز», دەدى.
سونداي-اق ينۆەستيتسيالىق كليماتتى ودان ءارى جاقسارتۋ جونىندەگى شارالاردى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
«جىل سايىن كەمىندە 25 ملرد دوللار تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ جالپىۇلتتىق پۋلىن ىسكە اسىرۋ جالعاسادى. سونىڭ ارقاسىندا 160 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى», دەپ اتاپ ءوتتى پرەمەر-مينيستر.
ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. جىل قورىتىندىسىندا شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورلاردا 1,6 ترلن تەڭگەگە 300-گە جۋىق جاڭا جوبا پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ كۇتىلەدى, ونىڭ ىشىندە وڭدەۋ ونەركاسىبىندە جالپى قۇنى شامامەن 800 ملرد تەڭگە بولاتىن 170 جوبا كوزدەلىپ وتىر.
«وسىنىڭ ءبارى بىزگە ورتامەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ەكونوميكانىڭ ءوسۋىن كەم دەگەندە 6% دەڭگەيىندە قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا كولەمىن 450 ملرد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋ تۋرالى تاپسىرماسى ورىندالادى», دەپ تۇيىندەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
ۇكىمەت باسشىسى تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ جۇمىستارى تۋرالى دا ايتىپ, قازىرگى جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە قاراماستان, ەلىمىز شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمدى بولىپ قالا بەرەتىنىن جەتكىزدى.
ء«بىزدىڭ ەلىمىز ورتالىق ازيا ايماعىنداعى تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى اعىنى بويىنشا كوشباسشى سانالادى. بىلتىر ول 18%-عا ءوسىپ, 28 ملرد دوللارعا جەتتى. بۇل – قازاقستان ءۇشىن كەيىنگى 10 جىلداعى رەكوردتىق كورسەتكىش. ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ەل ەكونوميكاسىنا 13,3 ملرد دوللار تارتىلسا, جىل سوڭىنا دەيىن شامامەن 27 ملرد دوللار بولادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل دا – ايتارلىقتاي جوعارى كورسەتكىش. بۇل كوبىنەسە كۇردەلى گەوساياسي شيەلەنىس جاعدايىندا كوپتەگەن ىقپالدى ويىنشىمەن قارىم-قاتىناستى دايەكتى تۇردە نىعايتىپ كەلە جاتقان پرەزيدەنتىمىزدىڭ سىندارلى ديپلوماتياسىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. بۇل – قىتاي, ەۋروپا, رەسەي, اقش, تۇركيا, اراب الەمى جانە باسقا دا ەلدەر», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
ءوز كەزەگىندە ۇكىمەت ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىك دەڭگەيىن ساقتاپ تۇرۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالاردى قابىلداپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, جالپى قۇنى 32 ترلن تەڭگەدەن اساتىن 1000-عا جۋىق جوبادان تۇراتىن جالپىۇلتتىق پۋل قۇرىلدى. ء«بىز ولاردى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز», دەدى پرەمەر-مينيستر.
سونداي-اق ۇكىمەتتە ينۆەستيتسيالىق شتاب جۇمىس ىستەيدى, وعان تاياۋدا عانا پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن ارنايى وكىلەتتىكتەر بەرىلدى. ەندى وندا قابىلدانعان شەشىمدەردى ورىنداۋ مىندەتتى.
پرەمەر-مينيستر 2024 جىلى بيزنەستى تەكسەرۋگە موراتوري الىنىپ تاستالعاننان كەيىن وتاندىق كاسىپكەرلەردى نە كۇتىپ تۇرعانى تۋرالى دا ايتتى.
ء«بىز بيزنەس-قاۋىمداستىقپەن بىرلەسىپ, كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن شەكتەن تىس تالاپتاردى انىقتاۋدا ۇلكەن جۇمىس اتقاردىق. ناتيجەسىندە, 10 مىڭنان استام نەگىزسىز تالاپتى انىقتادىق. بۇگىندە ونىڭ 9 مىڭىنىڭ كۇشى جويىلدى. قالعانى كەلەر جىلدىڭ باسىندا پارلامەنتتە ءتيىستى زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن الىنىپ تاستالادى», دەدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەلەرىن اۆتوماتتاندىرۋ بويىنشا دا جۇمىستار جۇرگىزىلدى. بۇل ادام فاكتورىن جويا وتىرىپ, تەكسەرۋلەردى جوسپارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە, ولاردىڭ سانى 2 ەسە قىسقارادى. جالپى, زاڭعا باعىناتىن كاسىپكەرلەرگە اكىمشىلىك قىسىم ازايادى.
«وسىلايشا, موراتوري اياقتالعاننان كەيىن ەلدە جاپپاي تەكسەرۋلەر بولماۋى كەرەك. ادال كاسىپكەرلەردىڭ الاڭداۋىنا ەش نەگىز جوق», دەدى پرەمەر-مينيستر.
سونىمەن قاتار وڭىرلەردە جىلۋ, ەنەرگيا جانە سۋمەن جابدىقتاۋ سالاسىندا جيناقتالعان پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن قانداي شارالار قابىلدانىپ جاتقانىن ءسوز ەتىپ, ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرىنە جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەگەنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت وسى جەلىلەردىڭ بارلىعىن جاڭعىرتۋعا جانە كۇردەلى جوندەۋگە شامامەن 300 ملرد تەڭگە جۇمسادى. جەو-نىڭ مەنشىك يەلەرى دە ءتيىستى جۇمىس جۇرگىزىپ, ەنەرگيا كوزدەرىن جوندەۋگە 19 ملرد تەڭگە سالدى.
«مۇنداي جۇمىستى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە جاساۋ مۇمكىن ەمەس. جۇمىس تۇراقتى نەگىزدە ءجۇرۋى كەرەك. ول ءۇشىن ءبىز ارنايى ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسىن قابىلدادىق. توزۋدى نورماتيۆتىك دەڭگەيگە دەيىن تومەندەتۋ ءۇشىن بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى ەڭ كەمى 5-6 جىل بويى ءجۇرۋى كەرەك. جاعداي بىرتىندەپ تۇزەلەدى», دەپ تۇيىندەدى پرەمەر-مينيستر.
ءاليحان سمايىلوۆ ۇكىمەتتىڭ 2023 جىلى قازاقستاننىڭ كولىك-ترانزيتتىك الەۋەتىن دامىتۋ بويىنشا اتقارعان جۇمىستارىنا توقتالىپ, لوگيستيكا جاقىن ارادا ەل ەكونوميكاسىنىڭ جاڭا ء«وسۋ نۇكتەسىنە» اينالۋعا ءتيىس ەكەنىن جەتكىزدى.
«قازاقستان تەرريتورياسى ارقىلى 13 حالىقارالىق ءدالىز وتەدى, ونىڭ 5-ەۋى – تەمىرجول, 8-ءى – اۆتوموبيل باعىتتارى. بيىل ترانزيتتىك تاسىمالداردىڭ جالپى كولەمى 21%-عا ءوسىپ, 30 ملن تونناعا جەتتى», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
سونداي-اق ول ەلىمىزدە 4 جاڭا تەمىرجول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى باستالعانىن ەسكە سالا كەتتى. «ەگەر كەيىنگى 30 جىلدا ەلىمىزدە نەبارى 2500 كم تەمىرجول توسەلسە, الداعى 3-4 جىلدا 1300 كم استام تەمىرجول سالامىز», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
پرەمەر-مينيستر تەڭىز كولىگىن دامىتۋ ماسەلەسىنە توقتالا كەلە, اقتاۋ جانە قۇرىق تەڭىز پورتتارى ارقىلى تاسىمالدى ارتتىرۋ بويىنشا شارالار قابىلدانىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
«2025 جىلعا دەيىن اقتاۋدا كونتەينەرلىك حاب سالىنادى. قۇرىق پورتىندا استىق تەرمينالى ىسكە قوسىلدى. سونداي-اق مۇندا «سارجا» كوپفۋنكتسيونالدى تەرمينالىنىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
ونىڭ ايتۋىنشا, اۆتوكولىكپەن جۇك تاسىمالى دا ەرەكشە ماڭىزعا يە. بۇگىندە ولار 42 ەلگە 8 ترانزيتتىك اۆتوموبيل ءدالىزى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. سونىمەن قاتار ازەربايجان, گرۋزيا جانە تۇركيا ەلدەرىمەن ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن (تحكب) دامىتۋ بويىنشا بىرلەسكەن جۇمىس جالعاسۋدا.
ء«بىز ولارمەن بىرگە ءتيىستى جول كارتالارىنا قول قويدىق. ماقسات – ءدالىز بويىنشا كاسپي تەڭىزى پورتتارىنداعى, ازەربايجان مەن گرۋزياداعى تەمىرجولدار بويىنداعى جانە تۇركياداعى بارلىق «تار» جەرلەردى جويۋ. قازىر بۇل جۇمىستار بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەپ تۇيىندەدى پرەمەر-مينيستر.
ول بيىل قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ جانە قولداۋ بويىنشا قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلگەنى تۋرالى دا ايتىپ بەردى.
«قيىن جاعدايدا مەملەكەت شارۋالاردى قولداۋسىز قالدىرعان جوق. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس ۇكىمەت ديقاندارعا جان-جاقتى كومەك كورسەتۋدە», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
اتاپ ايتقاندا, جامبىل وبلىسى فەرمەرلەرىنىڭ 3 ملرد تەڭگە شىعىنى وتەلدى. سونداي-اق استىقتى كەپتىرۋ ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن باعامەن ديزەل وتىنى ءبولىندى. «بايتەرەك» حولدينگى تاراپىنان تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ قارىزدارىن وتەۋ مەرزىمى ۇزارتىلدى», دەدى.
وعان قوسا ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جۇيەلى شارالار قابىلدانىپ جاتىر.
«بيىل 65 ءسۇت فەرماسىن اشۋ ءۇشىن 100 ملرد تەڭگە ءبولىندى. الداعى ەكى جىلدا ىشكى نارىقتى سۇتپەن تولىق قامتاماسىز ەتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سونداي-اق قۇس فابريكالارى مەن ساقتاۋ قويمالارىن سالۋعا كەلەسى جىلى تاعى 100 ملرد تەڭگە بولىنەتىن بولادى. بۇل بىزگە قۇس ەتى ەكسپورتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
سونىمەن قاتار وتكەن ەكى جىل ىشىندە مەملەكەت مەنشىگىنە پايدالانىلماي جاتقان جانە زاڭ بۇزۋشىلىقپەن بەرىلگەن 10 ملن گا جەر قايتارىلعانىن ايتىپ ءوتتى. قايتارىلعان جەر ءبىرىنشى كەزەكتە ديقاندارعا بەرىلىپ جاتىر.
ۇكىمەت باسشىسى مەملەكەت مەنشىگىنە ورالعان قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنا توقتالدى.
«وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان باستاپ وسى كومپانيانىڭ شەتەلدىك مەنشىك يەسىمەن كۇردەلى كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىك جانە ينۆەستيتسيالىق يميدجگە نۇقسان كەلتىرمەي, ەل ءۇشىن ءتيىمدى شارتتار نەگىزىندە كەلىسىمدى اياقتادىق», دەدى پرەمەر-مينيستر.
سونداي-اق ول بيىل «استراحان –ماڭعىشلاق» سۋ قۇبىرىن جاڭعىرتۋ اياقتالعانىن اتاپ ءوتتى. جوبا اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن شەشۋگە كومەكتەسەدى.
باتىس ەنەرگيا تورابىندا جاڭا ەلەكتر جەلىلەرى سالىندى. وسىلايشا, قازاقستاننىڭ بۇكىل باتىس ايماعىنىڭ تۇتىنۋشىلارىن ەنەرگيا قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ەداۋىر ارتتى. بۇل – ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن دە, ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى ءۇشىن دە ماڭىزدى.
پرەمەر-مينيستر مەملەكەت ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىنىڭ بارلىعىن ورىنداپ جاتىر دەپ, وتانداستارىمىزدى الەۋمەتتىك قولداۋ سالاسىندا بيىل قابىلدانعان شارالار تۋرالى ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, جالپى بيۋدجەتتىڭ جارتىسىنان استامى وسى الەۋمەتتىك باعىتقا بولىنۋدە.
«بيىل زەينەتاقى مەن الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ بارلىعى ءوسىپ, 4,5 ملن ادامدى قامتىدى, وعان 4,6 ترلن تەڭگە ءبولىندى. مەملەكەت كومەككە مۇقتاج ادامداردى, ونىڭ ىشىندە اسىراۋشىسىنان ايىرىلعانداردى, كوپبالالى انالاردى قولداپ وتىر. جىل باسىنان بەرى 1 ملن-عا جۋىق ادامعا الەۋمەتتىك قىزمەتتەر پرواكتيۆتى تۇردە كورسەتىلدى جانە بۇل جۇمىستى ءارى قاراي جالعاستىرامىز», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بيىل 3 ملن-نان استام ادامنىڭ, ونىڭ ىشىندە مۇعالىمدەردىڭ (25%-عا), دارىگەرلەردىڭ (30%), ازاماتتىق قىزمەتشىلەردىڭ (20%) جانە ت.ب. جالاقىسىن كوتەرۋ ۇدەرىسى جالعاسىن تاپتى. 943 مىڭ ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى, ولاردىڭ 70%-ى – تۇراقتى جۇمىس ورىندارى.
«اۋىل اماناتى» اۋىل حالقىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىنا 100 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ونى تۇرعىندار ءوز كاسىبىن دامىتۋعا, تەحنيكا الۋعا, مال وسىرۋگە, ت.ب. جۇمساي الادى. كەلەسى جىلعا دا وسىنشا قاراجات قاراستىرىلعان», دەدى پرەمەر-مينيستر.
سونداي-اق العاش رەت ءوز بيزنەسىن اشۋعا بەل بۋعان جاستار جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الدى. وعان قوسا ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى باستى نازاردا بولدى. وسىعان بايلانىستى زياندى ەڭبەك جاعدايلارىندا جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى ءتيىستى زاڭعا قول قويدى.
ء«بىلىم جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دا وڭ وزگەرىستەر ورىن الدى. بيىلدان باستاپ 1,5 ملن وقۋشى ىستىق تاماقپەن قامتىلدى. 180 مىڭ ستۋدەنتتىڭ ستيپەندياسى ارتتى, گرانتتار سانى دا ءوستى, جاتاقحانا ماسەلەسى كەزەڭ-كەزەڭمەن شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, جىل باسىنان بەرى 165 مەكتەپ, 90 مەديتسينالىق مەكەمە سالىندى. ولاردىڭ كوبى اۋىلدىق جەرلەردە ورنالاسقان. وعان قوسا «جايلى مەكتەپ» جانە «اۋىلدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» ۇلتتىق جوبالارى ىسكە اسىپ جاتىر.
«جالپى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت جۇيەلى جۇمىستى جالعاستىرادى», دەپ تۇيىندەدى پرەمەر-مينيستر.
