پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلعى حالىققا جولداۋىندا پارلامەنتتىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن وتكىزۋ جوسپارىمەن بولىسكەن-ءدى. وسىلايشا, ساياسي رەفورمالار پاكەتى زاڭدى جالعاسىن تاپتى.
«بۇرىنعى ءتارتىپ بويىنشا سايلانعان بيلىكتىڭ وكىلدى ورگاندارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋ ناۋقانى ارقىلى جاڭارۋى زاڭدىلىق. سوندىقتان ءماجىلىستىڭ جانە بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتاردىڭ سايلاۋىن كەلەسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا وتكىزۋدى ۇسىنامىن. ءبىز كوپشىلىكتىڭ مۇددەسىن بىلدىرەتىن دەپۋتاتتاردىڭ جاڭا قۇرامىن جاساقتايمىز. بۇل قادام ءماسليحاتتار مەن پارلامەنت جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرارى ءسوزسىز. بولاشاقتا ۇكىمەت قۇرامىنا سايلاۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ داۋىسىن العان ساياسي كۇشتەردىڭ عانا ەمەس, پارلامەنتتەگى باسقا دا پارتيالاردىڭ وكىلدەرى كىرۋى مۇمكىن. مۇنداي ءتاسىل اتقارۋشى بيلىككە بۇكىل قوعامنىڭ تالاپ-تىلەگىن ەسكەرەتىن ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.
ءسويتىپ, ءماجىلىستىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋى 2023 جىلعى 19 ناۋرىزدا ءوتتى. جالپى, ەلىمىزدە ساياسي جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىندە پارلامەنتاريزمدى دامىتۋ ىسىنە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. اتا زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ءادىل ءارى اشىق ەرەجەلەرى بار ساياسي جۇيە قالىپتاستىردى. ماسەلەن, ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ ءراسىمى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتىلدى. تىركەۋدىڭ قاجەتتى شەگى تومەندەتىلدى. ماجىلىسكە ءوتۋ شەگى 7 پايىزدان 5 پايىزعا تومەندەدى. ياعني 20 مىڭ قول جيناۋدىڭ ورنىنا 5 مىڭ قول جيناۋ جەتكىلىكتى. باستاماشى توپ مۇشەلەرىنىڭ قاجەتتى سانى دا 30 پايىزعا ازايدى. پارلامەنت پەن ءماسليحاتتاردى پارتيالىق ءتىزىم جانە ءبىرمانداتتى وكرۋگ بويىنشا جاساقتاۋدىڭ تىڭ تاسىلدەرى ىسكە قوسىلدى. سايلاۋ بيۋللەتەندەرىنە «بارىنە قارسىمىن» دەگەن باعان قوسىلدى.
بيىل ءبىرىنشى رەت پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلى جۇيە ارقىلى ءماجىلىس دەپۋتاتتارى سايلاندى. وسىعان سايكەس, تومەنگى پالاتاداعى دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ 70 پايىزى پروپورتسيونالدى, 30 پايىزى ماجوريتارلىق تاسىلمەن جاساقتالدى. ياعني 69 دەپۋتات ساياسي پارتيالار اتىنان سايلانسا, قالعانىن حالىق تىكەلەي وزدەرى تاڭدادى.
سايلاۋعا قاتىستى از-كەم مالىمەت بەرە كەتسەك. سايلاۋشىلاردىڭ ناقتىلانعان تىزىمدەرىنە سايكەس, قازاقستان ازاماتتارىنىڭ جالپى سانى 12 ملن 35 مىڭ 578 ادامدى قۇرادى. جالپى سانى 6 ملن 366 مىڭ 441 داۋىس بەرىلدى. سايلاۋالدى جارىسقا تىركەلگەن بارلىق 7 ساياسي پارتيا, ونىڭ ىشىندە 2 جاڭا پارتيا قاتىستى. ازاماتتاردىڭ ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋ مۇمكىندىگىنىڭ ارقاسىندا جەكەلەگەن وكرۋگتەردەگى باسەكەلەستىك 1 مانداتقا 63 ادام.
سونىمەن «Amanat» پارتياسى 53,9 پايىز داۋىس جينادى. ياعني 3 431 510 ادام قولدادى. ەكىنشى ورىندى «اۋىل» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى يەلەندى. ولارعا 10,9 پايىز بۇيىردى (693 938 ادام). «Respublica» پارتياسى 8,59 پايىز (547 154 ادام) داۋىسپەن ءۇشىنشى ورىنعا تۇراقتاسا, «اق جول» قازاقستان دەموكراتيالىق پارتياسى 8,41 پايىز (535 139 ادام) قولداۋعا يە بولدى. قازاقستان حالىق پارتياسىن تاڭداعاندار ەلەكتوراتتاردىڭ 6,8 پايىزىن قۇرادى. ياعني 432 920 ادام ولارعا داۋىس بەردى. ماجىلىسكە التىنشى بولىپ وتكەن جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسىنا سايلاۋ بيۋللەتەندەرىنىڭ 5,2 پايىزى (331 058 ادام) بۇيىرىپتى. «بايتاق» جاسىلدار پارتياسى 2,3 پايىز (146 431 ادام) داۋىس جينادى. الايدا پارلامەنتكە ءوتۋ شەگى 5 پايىزدى قۇراعاندىقتان, ءماجىلىس قۇرامىنا ەنگەن جوق. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, «بارىنە قارسىمىن» باعانىن ەلەكتوراتتاردىڭ 3,9 پايىزى تاڭداعان. وسىلايشا, 248 291 ادام ءوز قارسىلىعىن ءبىلدىردى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن سايلاۋ تىزىمىنە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن 30 پايىزدىق كۆوتا تۋرالى نورما ەنگىزىلگەنى ءمالىم. ەندى ولاردىڭ قاتارىنا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار قوسىلدى. وسىلايشا, ولاردىڭ بيلىك مىنبەرىندە ءوز داۋىسىن ەستىرتۋگە تولىق جاعداي جاسالدى. بۇل نورما دەپۋتاتتىق مانداتتى ءبولۋ كەزىندە دە قولدانىلدى. ساناتتاعى وكىلدەردىڭ – ايەلدەردىڭ, جاستاردىڭ, مۇگەدەك ادامداردىڭ سانى جيىنتىعى بويىنشا پارتيا العان دەپۋتاتتىق مانداتتاردىڭ جالپى سانىنىڭ كەمىندە 30 پايىزىن قۇرادى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە – ماجىلىستەگى 29 دەپۋتات ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا سايلاندى. ەڭ قىزىعى, ءھام ەرەكشە ايتا كەتەرلىگى, ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا سىنعا تۇسكەن ۇمىتكەرلەردىڭ باسىم بولىگى, ياعني 435 كانديدات ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان. دەگەنمەن بۇل سايلاۋدا «Amanat» ۇسىنعان ۇمىتكەرلەردىڭ ءباسى جوعارى بولدى. ماسەلەن, تالاي جىل پارلامەنتتە ەڭبەك ەتكەن, زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن جەتە بىلەتىن نۇرتاي̆ سابيليانوۆ اباي وبلىسى اتىنان سايلاندى. سونداي-اق سەۋل وليمپياداسىنىڭ گرەك-ريم كۇرەسىنەن كۇمىس جۇلدەگەرى داۋلەت تۇرلىحانوۆ تا استانا قالاسىنداعى №1 سايلاۋ وكرۋگىنەن وزا شاپتى. بۇدان بولەك, «Amanat» تىزىمىندە ءVىى شاقىرىلىم دەپۋتاتى بولعان ەدىل جاڭبىرشين, گۇلدارا نۇرىموۆا دا بار.
بەلگىلى بلوگەر, حالىق اراسىندا «داۋلەتتەن» اتىمەن تانىلعان داۋلەت مۇقاەۆ استانا قالاسىنداعى №2 سايلاۋ وكرۋگىنەن سايلاندى. ۇزاق جىل وپپوزيتسيالىق «دات» باسىلىمىن باسقارعان ەرمۇرات باپي دا ءوز وكرۋگىندە جەڭىسكە جەتتى. سونىمەن قاتار بەلگىلى زاڭگەرلەر باقىتجان بازاربەك, ابزال قۇسپان سەكىلدى ازاماتتار دا ءماجىلىس قۇرامىنا ەندى.
ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ورازعالي سەلتەەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل حالىقتىڭ ساياسي باسەكەگە قىزىعۋشىلىعى ارتقان. سونداي-اق تۇرعىندار ارالاس سايلاۋ جۇيەسى توعىزىنشى تەرريتورياداعى دەموكراتيانى دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن جول دەپ ەسەپتەيدى.
ال ينستيتۋتتىڭ عىلىمي-تەوريالىق تالداۋ جانە ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ارمان ەشمۇراتوۆ سايلاۋعا قاتىستى قىزىق مالىمەتپەن ءبولىستى. ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ينستيتۋتى ەلدەگى سايلاۋلاردان كەيىن ارنايى ساۋالناما جۇرگىزىپتى. سونىڭ ناتيجەسىنە سايكەس, حالىقتىڭ باسىم بولىگى ارالاس سايلاۋ جۇيەسىن جاقتاعان. سونداي-اق ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان ۇمىتكەرلەرگە قولداۋ بىلدىرگەندەردىڭ سانى كوپ.
قورىتا ايتقاندا, ارالاس جۇيەدە سايلاۋشىلاردىڭ مۇددەسى ۇلتتىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە تولىق كورىنىس تاباتىنى انىق. كوكتەمدەگى سايلاۋدان كەيىن پارلامەنتتەگى ساياسي پارتيالاردىڭ قاتارى كوبەيدى. دەپۋتاتتار قۇرامى ايتارلىقتاي وزگەردى. ساياسي پارتيالاردىڭ فراكتسيالارى, ءبىرمانداتتى وكرۋگتەن سايلانعان دەپۋتاتتار دا جۇمىسقا بەلسەنە كىرىستى. ولار كوپتەگەن زاڭ جوباسىنا باستاماشىلىق ەتىپ, وزەكتى ماسەلەلەردى باتىل كوتەرە باستادى.
