تۇرعىن ءۇي – يگىلىك فاكتورى

تۇرعىن ءۇي ‒ ادام قاجەتتىلىگىنىڭ ماڭىزدى شارتى بولۋىمەن قاتار, حالىقتىڭ باسىم كوپ­شىلىگىنىڭ ۇستاتپاس ارمانى. قازىرگى تالداۋ­لار بويىنشا بىزدە باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ءالى دە جەتكىلىكسىز دەڭگەيدە. ماسەلەن, بۇۇ-نىڭ الەۋمەتتىك ستاندارتى ءبىر ادامعا 30 شارشى مەترگە جەتسە, 2022 جىلى بۇل كورسەتكىش بىزدە 23,6 شارشى مەتردەن كەلدى. اقش پەن گەرمانيا سياقتى دامىعان ەلدەردە تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى سايكەسىنشە ءبىر ادامعا 70 جانە 50 شارشى مەتردى قۇرايدى. ال بىزدە ءبىر ادامنىڭ 30 شارشى مەتر تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلۋىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي قورىن 110 ملن شارشى مەترگە 405-تەن 515 ملن شارشى مەترگە دەيىن ۇلعايتۋ قاجەت. مەملەكەت باسشىسى حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى ءۇشىن تۇرعىن ءۇي  ەڭ وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىرعانىنا نازار اۋدارىپ, تۇرعىن ءۇي ساياساتىن قايتا قاراۋدى, ونىڭ مەيلىنشە ءادىل ءارى يكەمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرعان بولاتىن. قازىرگى ۋاقىتتا ۇكى­مەت ازاماتتارىمىزدى ءتيىستى تۇرعىن ۇي­مەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە جان-جاقتى شارالار قابىلداپ جاتىر.

بيىلعى 10 ايدا رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزى ەسەبىنەن 13,3 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى, 117, 3 مىڭ وتباسى وزدەرىنىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن جاقسارتتى. جالپى, وسى جىلى بارلىق كوزدى قارجىلاندىرۋ ەسەبى­نەن 15,3 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋ جوسپار­لانعان. جىل سايىن جوسپار 200 شارشى مەترگە ۇلعايىپ وتىرادى. 

سونىمەن قاتار بيىل بەكىتىلگەن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق ينفراقۇرى­لىمدى دامىتۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىم­داماسى شەڭبەرىندە نەعۇرلىم مۇقتاج ازاماتتار­دىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باعدارلامالار ىسكە قوسىلدى. تۇجى­رىمداما شەڭ­بەرىندە 2024-2029 جىلدارى بارلىعى جىل سايىن 10 مىڭ پاتەر ساتىپ الۋ كوزدەلگەن. 2029 جىلعا دەيىن وبلي­گاتسيالىق قارىزدار ەسەبىنەن «وتباسى بانكى» ارقىلى ساتىلاتىن 36,8 مىڭ كرەديتتىك پاتەر سالۋ قاراس­تىرىلىپ وتىر. تۇجىرىمدامادا جەرگى­لىك­تى اتقارۋشى ورگانداردىڭ وبليگاتسيالارىن شىعارۋ ارقىلى كرەديتتىك تۇرعىن ءۇي سالۋ تەتىگى كوزدەلگەن. جىل سوڭىنا دەيىن شامامەن 700 مىڭ شارشى مەتردى نەمەسە 10 مىڭعا جۋىق پاتەردى (141,7 ملرد تەڭگە ءبولىندى) ىسكە قوسۋ جوسپارلاندى.

ينفوگرافيكانى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»

سونداي-اق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ تۇجىرىمدا­ماسى كەيىننەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا جالعا بەرۋ ءۇشىن مەملە­كەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن پاتەرلەر ساتىپ الۋدى بىلدىرەدى. بيىل 11 مىڭعا جۋىق پاتەر ساتىپ الىنادى (105,2 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان). سالىمشىلارعا تۇر­عىن ءۇي قارىزدارىن بەرۋ بويىنشا «وت­باسى بانكى» بيۋدجەتتىك كرەديتتەۋ باع­دار­لامالارى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. 2023 جىلعا بانككە «2-10-20» (3 176 قا­رىز), «5-10-20» (3 610 قارىز) يپوتەكا­لىق باعدار­لامالارىنا 72 ملرد تەڭگە ءبولىندى.

بۇدان باسقا, قۇرىلىس كومپانيالارى تاراپىنان ۇسىنىستى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ كرەديتتەرىن سۋبسيديالاۋ تەتىگى قولدانىلادى. بيىل شامامەن 630 ملن تەڭگە سۋبسيديالاندى. «قازاقستاندىق تۇرعىن ءۇي كومپانياسى» اق ارقىلى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ يپوتەكالىق قارىزدارى بويىنشا سىياقى مولشەرلەمەلەرىن 7%-عا دەيىن سۋبسيديا­لاۋ جۇزەگە اسىرىلادى. بيىل 600 ملن تەڭگە سۋبسيديالاندى. ۇلتتىق بانكتىڭ شەشىمىمەن 2029 جىلعا دەيىن «7-20-25» يپوتەكالىق باعدارلاماسى ۇزارتىلدى, ونى ىسكە اسىرۋعا جىل سايىن شامامەن 100 ملرد تەڭگە كوزدەلگەن.

ءوتىپ بارا جاتقان جىلدىڭ قورىتىن­دىسى بويىنشا كەزەكتە تۇرعان 8 209 ادام تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلدى. وسى جىلى 2 472 كوپبالالى وتباسى, 1 690 مەملەكەتتىك قىزمەتشى مەن بيۋدجەتتىك ۇيىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرى, 748 جەتىم بالا, 1 ۇوس ارداگەرى جانە اپاتتى تۇرعىن ءۇيى بار 107 ازامات ءوز پاتەرلەرىنىڭ كىلت­تەرىن الدى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇگىندە تۇرعىن ءۇي الۋعا كەزەكتە تۇرعانداردىڭ سانى 640 مىڭ­عا جۋىق ادامدى قۇرايدى. مەملەكەتتىك باعدار­لاما­لاردىڭ ارقاسىندا تۇرعىندار وزدەرى­نىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن جاقسارتۋعا مۇمكىن­دىك الادى. وسى جىلى جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ورگاندار حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا كەيىننەن بەرۋ ءۇشىن 2 مىڭعا جۋىق جالعا بەرىلەتىن پاتەر ساتىپ الدى. سونداي-اق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار «وتباسى بانكى» ارقىلى ازاماتتاردىڭ بەلگىلى ءبىر ساناتتارىنا 2 جانە 5%-بەن بەرۋ ءۇشىن 5 مىڭعا جۋىق پاتەر ساتىپ الدى.

ۇكىمەت ازاماتتارىمىزدى ءتيىستى تۇر­­عىن ءۇي جاعدايىمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. قازىر پارلامەنتتە تۇرعىن ءۇي سايا­ساتىن رە­فورمالاۋ جونىندەگى زاڭ جو­باسى بار بولسا, ونىڭ شەڭبەرىندە «وت­باسى بانكتى» ترانسفورماتسيالاۋ, بانك بازاسىن­دا كەزەكتىڭ بىرىڭعاي ءتىزى­مىن جاساۋ, مۇق­تاج ازاماتتاردى باس­پا­نامەن باسىم قامتاماسىز ەتۋ, كەزەكتە تۇرعىنداردىڭ ءتىزىمىن جاڭارتۋ كوزدەلگەن.

بيىل قۇرىلىس سالاسى بارلىق كورسەت­كىش بويىنشا ءوسىم كورسەتىپ وتىر. 10 ايدا قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى 5,3 ملن تەڭگەنى, ال قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ ءوندىرىس كولەمى 1,03 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بۇل رەتتە 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا قۇرىلىس جۇمىستارى كولەمىنىڭ 17,8%-عا, قۇرىلىس ماتەريالدارى ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 10,2%-عا ءوسۋى بايقالادى. وسى كەزەڭدە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ۇلەسى 62-دەن 66%-عا دەيىن ءوستى. ۇلەستىك قۇرىلىس سالاسىنداعى باقىلاۋدى كۇشەي­تۋ جانە ۇزاق قۇرىلىس تاۋەكەل­دەرىن ازايتۋ ءۇشىن ماجىلىستە «كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە قۇرىلىس سالاسىن جەتىلدىرۋ جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرا­لى» زاڭ جوباسى قارالۋدا, وعان قا­تاڭ­داتۋ شارالارى ەنگىزىلگەن. مىسالى, بار­لىق ۇلەستىك قۇرىلىس شارتىن حقكو-دا مىندەتتى تىركەۋ, تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋدىڭ الدىن الا شارتتارىن جاساسۋعا تىيىم سالۋ, قۇرىلىستى ودان ءارى توقتاتا  وتىرىپ, ۇلەسكەرلەردىڭ قاراجاتىن زاڭسىز تارتقانى ءۇشىن ايىپپۇل سانكتسيالارىن ۇلعايتۋ جانە باسقا شارالار كوزدەلگەن.

ناۋرىز ايىندا ۇكىمەت تۇرعىن ءۇي-كوممۋ­نالدىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ تۇجى­رىمداماسىن وزەكتەندىردى, وندا مۇقتاجدار ءۇشىن تۇرعىن ۇيگە قول­جەتىمدىلىكتى ارتتىرۋدىڭ ءتۇرلى تەتىگى كوزدەلگەن. قازىر ءما­جى­لىس قاراۋىنا ازاماتتاردى تۇرعىن ۇيمەن قام­تا­ماسىز ەتۋ بويىنشا جاڭا تاسىلدەر مەن با­عىتتاردى كوزدەيتىن «كەيبىر زاڭ­نامالىق اكتىلەرگە تۇرعىن ءۇي ساياساتىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالىپ جاتىر. بارلىق قۇرىلىس سالاسىن جۇيەلەۋ جانە قولدانىستاعى زاڭنامالىق نورمالاردى جەتىلدىرۋ ءۇشىن قۇرىلىس كودەك­سiن ازىرلەۋ جۇرگىزىلەدى. قۇرىلىس ماتەريال­دارىنىڭ وتاندىق ءوندىرى­سىن دامىتۋ ماقساتىندا جالپى قۇنى 1,4 ترلن تەڭگەگە جۋىق قۇرىلىس يندۋسترياسى سالاسىنداعى 183 جوبانى قامتيتىن 2027 جىلعا دەيىن ىسكە اسىرىلاتىن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ جول كارتاسى بەكىتىلدى. 2023 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن پلاستيكالىق بۇيىمدار, كەراميكالىق پليتالار جانە ت. ب. ءوندىرۋ بويىنشا 115 ملرد تەڭگەگە 39 جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان بولاتىن. بيىل ون ايدا جالپى سوماسى 22,2 ملرد تەڭگەگە 21 جوبا ىسكە قوسىلدى.  2023 جى­لى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن 126 كم جىلۋ جەلىلەرى 1,7 مىڭ كم سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ بۇرۋ جە­لىلەرى جاڭعىرتىلدى. وسى جىلى ۇكىمەت ينجە­نەر­لىك جەلىلەردى جاڭ­عىرتۋعا 243,1 ملرد تەڭگە ءبولدى. ماسە­لەن, جىلۋمەن جابدىقتاۋ جەلىسىنە – 118 ملرد تەڭگە, سۋمەن جابدىقتاۋعا – 92,3 ملرد تەڭگە, سۋ بۇرۋعا 32,8 ملرد تەڭگە ءبولىندى.

اكىمدىكتەر جەرگىلىكتى بيۋدجەت جانە تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرى­نىڭ ين­ۆەستيتسيالىق باعدارلامالارى ەسە­بى­ن­ەن 429 كم جىلۋ جەلىلەرىن, سون­داي-اق 702 كم سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ بۇرۋ جەلىلەرىن جوندەدى. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ سايلاۋالدى باع­دار­لا­ماسى اياسىندا 2025 جىلدىڭ سوڭى­نا دەيىن حالىقتى 100% تازا سۋمەن قام­تاماسىز ەتۋ جوسپارلانعان. بۇ­گىن­گى تاڭدا سۋمەن جابدىقتاۋ قىزمەت­تە­رى­نە قولجەتىمدىلىك 96,8%-گە جەتسە, ونىڭ ىشىندە قالالاردا – 98,4%, اۋىل­داردا 96,3%-دى قۇرايدى.

بۇگىندە 12 ميلليون ادامنىڭ اۋىز سۋعا قولى جەتتى. بيىلعى جىلدىڭ سوڭى­نا دەيىن 97,6%, ونىڭ ىشىندە قالا­لار­دا – 98,8%, اۋىلداردا 96,3% قولجە­تىم­دىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانعان. ول ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 402 جوبانى ىسكە اسىرۋعا 280 ملرد تەڭ­گە ءبولىندى. 89 قالالىق ەلدى مەكەننىڭ 64-ءى 100% ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قام­تاماسىز ەتىلگەن. كەزەڭدىك جوسپار شەڭبەرىندە قالعان 25 قالانى 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانعان. 6 295 اۋىلدىڭ 4 900-ءى سۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن, ونىڭ ىشىندە 4 159 اۋىل ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن جانە 741 اۋىلدا كەشەندى بلوك-مودۋلدەر ورناتىلعان. قالعان 1 395 اۋىل بويىنشا 432-سىندە ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن سالۋ جوسپارلانۋدا جانە 963 اۋىلدا جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن كبم بەلگىلەنەدى.

وسى جىلى استانا قالاسىندا 3 603 ۇلەسكەر, ال 2024 جىلدىڭ باسىندا تاعى 484 ۇلەسكەر ءوز پاتەرلەرىنىڭ كىل­تىن الادى. ەلوردادا بارلىعى 16 پروب­لەمالىق ۇلەستىك قۇرىلىس نىسانى بار, بۇل – 4 087 ۇلەسكەرى بار 32 ءۇي. بۇل ماسە­لەنى شەشۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ۋاكىلەتتى ۇيىم – «ەلوردا قۇ­رى­لىس» كومپانياسىنىڭ جارعىلىق كاپي­تالىن ۇلعايتۋعا 28 ملرد تەڭگە سوماسىندا قاراجات ءبولىندى. كىلتتەر 1,7 مىڭ ۇلەسكەرى بار 17 ۇيگە بەرىلدى, ونىڭ ىشىندە «تۇران سىعاناق» تك, «حازار» تك 1-كەزەگى, «شىعىس» تك 4-توبىنىڭ 1-كەزەگى, «ارىستان» تك 3-كەزەگىنىڭ 1-بلوگى, «كومسومولسكي» تك, «ايسانام دە ليۋكس», سونداي-اق «التىن بۇلاق» تك-دە 2, 3 جانە 4 بلوكتەرى بار. قالعان 18 ۇيدە (شامامەن 2,4 مىڭ ۇلەسكەرى بار) قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. 10 ءۇيدى تاپسىرۋ 2024 جىلدىڭ I توقسانىندا جۇزەگە اسىرىلادى دەپ جوسپارلانعان. استانا قالاسىندا 2019-2023 جىلدار كەزەڭىندە ۇلەستىك قۇرىلىس پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن بارلىعى 214,6 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ماسەلەن, ۇلتتىق قوردان 60 ملرد تەڭگە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جارعىلىق كاپيتالدى تولىقتىرۋ جولىمەن – 38,5 ملرد تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن – 38 ملرد تەڭگە ءبولىندى, سونداي-اق 50,1 ملرد تەڭگە كرەديتتىك قاراجات بەرىلدى. سونداي-اق مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن ەلوردانىڭ 120 پروبلەمالىق تۇرعىن ءۇيىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, 14 مىڭعا جۋىق ۇلەسكەردىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرى شەشىلدى. پروبلەمالىق وبەكتىلەر قۇرىلىسىنىڭ اياقتالۋى اكىمدىكتىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا تۇر.

الماتى