كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
مەيلى, اركىم ءوز پىكىرىنە يە. عاريفوللا ەسىمدى شامداندىرعان – «پيفاگور» دا, بەنەكە دە, جالپى باتىس تا, ءتىپتى ءوزى 25 جىل دياماتتان ءدارىس وقىعان ماتەرياليزم دە, جالپى ابايتانۋ تاعدىرى دا ەمەس, اتالعان ماقالاداعى مىنا پىكىر: «ابايتانۋ ءىلىمى پايدا بولعاننان بەرگى ءجۇز پالەنباي جىل بولعانىنا, ابايدىڭ تەك قانا فيلوسوفيالىق-پسيحولوگيالىق كوزقاراسىنا قاتىستى وتىزدان استام دوكتورلىق جانە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالعانىنا قاراماستان, (بۇلاردا فيلوسوفتاردىڭ, سونىڭ ىشىندە ع.ەسىمنىڭ دە اتى-ءجونى, ەڭبەگى كورسەتىلەدى. – اۆت.), ولاردىڭ بىردە-بىرەۋى اباي انىقتاپ تۇرىپ اتاپ وتكەن «جان قۋاتىن»: «پودۆيجنوي ەلەمەنت», «سيلا پريتياگاتەلنايا ودنورودنوگو», «ۆپەچاتليتەلنوست سەردتسا» دەپ ۇشكە بولگەن انىقتامانى كىم جازعانىن, اباي بۇل تۇيىنسوزدەردى قايدان العانىن, وندا نە ايتىلعانىن كورسەتىپ بەرە الماعان. زادى, فيلوسوف عالىمدار دايەكسىز سوزدەن دارمەنى تاۋسىلىپ, شاراسىزدىعىن مويىنداعان سياقتى... بۇل ءۇش تەرميننىڭ-ءتۇيىنسوزدىڭ توركىنىن تاپپاستان, وندا ابايدىڭ فيلوسوفيالىق, پسيحولوگيالىق كوزقاراسى تۋرالى قانداي پىكىر تالداۋى بولۋى مۇمكىن؟ فيلوسوفتاردىڭ ءبىراۋىزدان «اباي – فيلوسوف ەمەس, يسلاميست, جاي ويشىل» دەپ قىسقا قايىرا سالعانىنا ءبىز دە تۇسىنبەي كەلىپ ەدىك. «تۇگەل ءسوزدىڭ توركىنىن بىلمەي», قالاي دوكتورلىق, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, وقۋلىق جازىپ, اكادەميك اتانىپ, مەملەكەتتىك سىيلىق الۋعا بولادى؟..».
بۇگىن ءبىز وسى پىكىردى قايتالاپ ايتۋعا بارمىز. سەبەبى ونىڭ نەگىزى – شىندىق. فيلوسوفيا مەن پسيحولوگيا ىلىمىنەن 30-عا جۋىق كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان فيلوسوفتارعا ابايدىڭ «جان قۋاتى» تۋرالى ناقتى كورسەتىپ بەرگەن فيلوسوفيالىق ءۇش ۇعىم-تەرميندى كىم, قاشان, قاي ەڭبەگىندە, قانداي پايىممەن ايتقانى بەيمالىم ەدى. ع.ەسىمنىڭ ءوزى: «اباي جان قۋاتىنىڭ ءۇش ەلەمەنتىن ايتقان. ءسىرا, ونىڭ وقىعان كىتابى ورىس تىلىندە بولسا كەرەك, سوندىقتان ول ءۇش ەلەمەنتتى بىلايشا اتاعان: «پودۆيجنوي ەلەمەنت» – تەز ۇعىنۋ دەگەن ءسوز; «سيلا پريتياگاتەلنايا ودنورودنوگو» – ۇقساس نارسەلەردىڭ ءبىر-بىرىنە تارتىلۋى; «ۆپەچاتليتەلنوست سەردتسا» – مۇندا ءتورت نارسەگە مۇقيات بولۋ كەرەك, ولار – ماقتانشاقتىق, پايداكۇنەمدىك, جەڭىلدىك, سالعىرتتىق. بۇلاردان جۇرەك تازا بولعاندا, ءار نارسەنىڭ ساۋلەسى جۇرەكتىڭ ايناسىنداي انىق راۋشان بولىپ تۇسەدى. ولاي بولماعاندا...» دەپ (اباي تۋرالى فيلوسوفيالىق تراكتات. الماتى: قازاق ۋنيۆەرسيتەتى, 2004. – 192 ب.), بۇل تەرميندى ورىسشا وقىعان كىتاپتان العانىن ءداپ باسىپ, ءارى قاراي اقىننىڭ ايتقانىن ۇزىن-سونار بايانداپ بەرەدى.
عىلىم مەن عالىمنىڭ مىندەتى وسى ما؟ ال ءبىز, ءپالساپاشى ايتقانداي, «فيلوسوفيا ىلىمىنەن ساۋاتسىز» بولساق تا, ابايدىڭ فيلوسوفيالىق كوزقاراسىنان ارنايى كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان ءبىر قاۋىم فيلوسوف-عالىم تابا الماعان, دۇرىسى قارىمى جەتپەگەن وسى ءۇش ۇعىمدى اباي كىمنەن جانە قاي ەڭبەگىنەن العانىن, ءوزارا وي ساباقتاستىعىن, ياعني اقىن ىزدەنىپ, تاپقان وي ءورىسىن انىقتاپ, جۇرتشىلىققا قۋانا جەتكىزىپ وتىرمىز. سول ءۇشىن ادەپتى, ساۋاتتى ءبىلىم يەسى جالعان نامىستانباي, ىشتارلىق تانىتپاي, «ابايدىڭ جان قۋاتى تۋرالى فيلوسوفيالىق كوزقاراسىن ەندى سالىستىرا تالداۋدىڭ رەتى كەلدى. بۇل بۇرىن ءبىزدىڭ كوزىمىزگە تۇسپەگەن دەرەك كوزى ەدى. ەندى بەنەكەنىڭ وسى ەڭبەگىن قاپەرگە الامىز» دەپ, وتاندىق فيلوسوفتارعا قاراتا ايتىلعان پىكىرگە وكپەسى بار ەكەنىنە ەمەۋرىن تانىتسا, ەشقانداي ءزىلسىز, تۇسىنىستىكپەن قابىلدار ەدىك. بۇل جەردە ءوزى ءومىر بويى سۋ ىشكەن باتىس فيلوسوفياسىن تەرىستەۋدىڭ, عىلىمدى اللانىڭ ءبىر اتى رەتىندە تانىعان ابايدى «فيلوسوفيانى مويىندامادى» دەپ جاڭساق پايىمداۋدىڭ قاجەتى جوق.
سونىمەن, سىنشىمىز تاقىرىپقا قاتىستى «تۋرا ءسوزىن ايتا الماعان» (اباي). ايتپەسە, نەمىس عالىمى ە.بەنەكەنىڭ ابايعا جاقسىلىعىنان باسقا زيانى تيگەن جوق. اباي مەن بەنەكەنىڭ وي ساباقتاستىعى, عاريفوللا مىرزا قالاي ما, قالاماي ما, قالايدا زەرتتەلەتىنى كامىل. ءبىز وسى ماقالامىزدا عىلىمي دىتتەگەن ماقساتىمىزدى ورىنداپ, وقىرمانعا جەتكىزدىك. ىزدەنىسكە, وي-پايىمعا شەك قويىلمايدى. ءدىني ۇستانىم مەن قۇندىلىق تۋرالى كوزقاراسىمىزعا كەلسەك, ول جاعىن ەڭبەگىمىزبەن تانىس جۇرتشىلىق جاقسى بىلسە كەرەك.
تۇرسىن جۇرتباي,
سۇلتان ىبىراي
