ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى

جۇك اينالىمى جاقسارىپ, تاسىمال ارتقان

جىلدىڭ 11 ايىنداعى كور­سەتكىشتەرگە قاراعاندا كولىك سالاسىندا دامۋ ءۇردىسى انىق بايقالادى. جۇك تاسىمالداۋدىڭ جالپى كولەمى 895 ملن توننانى قۇرادى, بۇل 2022 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىنەن 3,9%-عا ارتىق. ونىڭ 380,5 ملن تونناسى تەمىر جولمەن, 262 ملن تونناسى اۆتوموبيل كولىگىمەن تاسىمالداندى. بۇل رەتتە جۇك اينالىمىنىڭ ۇلعايۋى دا وسى جىلدىڭ قاڭ­تار-قاراشاسىندا 3,1%-عا ارت­قانى ءمالىم بولدى. ەل بويىنشا ترانزيتتىك تاسىمالدار كولەمى 29,3 ملن توننانى قۇراپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 21%-عا وسكەن. ال كونتەينەرلىك تاسىمال كولەمى 1,18 ملن ەكۆيۆالەنتتى كونتەينەردى قۇراپ, 2022 جىلعى كورسەتكىشتەن 14%-عا ارتقانىن كورسەتەدى.

تەڭىز سالاسىنا قاتىستى اقپا­راتتارعا دەن قويساق, تەڭىز پورت­تارى ارقىلى جۇكتەردى اۋىستىرىپ تيەۋ كولەمى 10%-عا ءوسىپ, شامامەن 6,5 ملن توننانى قۇراپتى. ونىڭ ىشىندە مۇناي – 49%-عا, مەتالل – 59%-عا جانە پارومدىق جۇكتەر 14%-عا وسكەن. ونىڭ 4,9 ملن تونناسى ەكسپورتپەن, 1,1 ملن تونناسى يمپورتپەن, 0,5 ملن تونناسى ترانزيتپەن تاسىمالدانعان.

جۇزەگە اسقان جوبالار

بيىل 16 جوبا بويىنشا جۇمىستار جۇر­گىزىلدى. ءۇش جوبا اياقتالدى. ولار  – باقاد, قان­دىاعاش – ماقات, ءۇشارال – دوس­تىق. وندا تۇرعىنداردىڭ ارىز-شا­عىمدارى ەس­كەرىلىپ, وسىدان 4-5 جىل بۇرىنعى 6 نەگىز­گى جوبانىڭ, ۇزاقمەرزىمدى قۇرىلىس نىسان­دارىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا باستى نازار اۋدارىلدى. ولار – تالدىقورعان – وسكەمەن, قاراعاندى – الماتى, مەركى – بۋرىلبايتال, اقتوبە – قاندىاعاش, اتىراۋ – استراحان جوبالارى. بۇل جوبالار بويىنشا ەلدى مەكەندەردە اينالما جولدار سالۋدان بولەك, 923 شاقىرىمىندا كولىك قوزعالىسى اشىلدى.

باتىس قازاقستانداعى ۇزاقتىعى 245 كم قۇرايتىن كازتالوۆكا – جانىبەك, ۇنگە – بيسەن – سايحىن جولدارىن كۇردەلى جوندەۋ جوباسىنا ايرىقشا دەن قويىلىپ, قازىرگى كەزدە 220 كم جول ءجۇرۋ قاراستىرىلعان. جوعارىدا اتالعان جوبالاردى تولىق اياقتاۋ 2024 جىلعا جوسپارلانىپ وتىر. سونداي-اق قازىرگى ۋاقىتتا اۆتوموبيل جولدارى سالاسىندا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىن سالۋ جانە قايتا جاڭارتۋ بويىنشا جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جات­قانىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇيىرتسا, 2024-2030 جىلدار ارالىعىندا جالپى ۇزىندىعى 9 مىڭ كم-دەن اساتىن پەرسپەكتيۆالىق جانە باسىم جوبالاردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرۋدى باستاۋ كوزدەلىپ تۇر. ونداعى 3,7 مىڭ كم – ءى سانات, 1 مىڭ كم – ءىى ساناتتاعى جولدار. ونىڭ 4,7 مىڭ شاقىرىمى رەسپۋبليكالىق جەلى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلسا, 4,5 مىڭ شاقىرىمى وڭىرلىك جوبالاردىڭ ۇلەسىندە.

«تاياۋدا كولىك مينيسترلىگى ەلدەگى سالىنۋى ۇزاققا سوزىلعان نەگىزگى اۆتوجول قۇرىلىستارى اياقتالۋعا جا­قىن ەكەنىن جا­ريا­لادى. ولاردىڭ قاتا­رى­نا استانا – ال­ماتى جولى دا كىرەدى. جەر­گىلىكتى تۇرعىندار, جۇك كولىكتەرىنىڭ جۇر­­گى­زۋشىلەرى جانە سايا­حاتشىلار جەكە تاجى­ريبەلەرىنەن ەلدىڭ سول­تۇستىگى مەن وڭتۇستىگىن بايلانىستىراتىن نەگىزگى جولدى جوندەۋدىڭ قانشالىقتى ۇزاق­قا سوزىلعانىن جاقسى بىلەدى. قازىرگى ۋاقىت­تا ونىڭ باسىم بولىگىمەن جاڭا اسفالت­پەن قوزعالىس قامتاماسىز ەتىلگەن. بىراق ۇزاق ۋاقىت بويى قۇرتى مەن بۋرىلبايتال اۋىلدارى اراسىنداعى ۋچاسكە ەڭ كۇردەلى كۇيىندە قالىپ كەلدى. ءبىر جىل بۇرىن تاپسىرىس بەرۋشى KLV Inşaat A. S. كومپانياسىمەن «قۇرتى – بۋرىلبايتال» جولىنىڭ 2 295-2 380 كم-لەرى ارالىعىنداعى 85 كم-لىك ۋچاسكەسىن قايتا جاڭارتۋ تۋرالى كە­لىسىم­شارتقا قول قويدى. مەردىگەرگە 2023 جىلى جاڭا جابىننىڭ ءبىر جاعىندا اۆتو­كولىكتەردىڭ وتۋىنە بىردەن قوزعالىس اشۋ مىندەتى قويىلدى. مەردىگەر ۇيىم ۋچاسكەگە ارنايى تەحنيكانىڭ 219 بىرلىگى مەن 280 جۇمىسشىنى جۇمىلدىردى. ولار بۇگىنگە دەيىن قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارىنىڭ ۇلكەن كولەمىن جاساپ ۇلگەردى. ۋچاسكەنىڭ بۇكىل ۇزىندىعىندا اينالما جولدار جوق, ويتكەنى مەردىگەر تالاپتى ورىندادى جانە ەنى 2 جولاقتى جابىننىڭ تومەنگى قاباتى بويىنشا ءبىر باعىتتا قوزعالىستى قامتاماسىز ەتتى. ك­ەلىسىمشارتقا سايكەس جوبانى تو­لىق اياقتاۋ 2025 جىلدىڭ سوڭىنا كوز­دەل­­گەن. جۇمىستار «قۋاتتى وڭىرلەر – ەل دامۋىنىڭ درايۆەرى» ۇلتتىق جوبا­سى اياسىندا جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەدى كو­لىك مينيسترلىگى, اۆتوموبيل جولدا­رى كوميتەتىنىڭ توراعاسى تولەگەن ابدۋللين.

تەمىرجولدىڭ تاۋداي مىندەتى

بۇيىرتسا, 2025 جىلعا قاراي 1 300 شاقى­رىمنان استام جاڭا تەمىرجول جەلىسىن توسەۋ جانە سول ارقىلى ترانزيتتىك تەمىرجول تاسىمالى كولەمىن 35 ملن تون­ناعا دەيىن جەتكىزۋ ماقساتى تۇرعانى ءمالىم. وتكەن قاراشا ايىندا دوستىق – مويىنتى تەلىمىندە ەكىنشى جول­دىڭ قۇرىلىسى باستالدى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ۋچاسكەنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن 5 ەسەگە (12-دەن 60 جۇپ پويىزعا دەيىن) جانە پويىز­دار قوزعالىسىنىڭ جىلدامدىعىن تاۋلىگىنە 1 500 كم-گە دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق بيىلعى جىلدىڭ قاراشا ايىندا الماتى ستانساسىن اينالىپ وتەتىن اينالما جولدىڭ جانە داربازا – ماقتاارال جاڭا تەمىرجول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى.

الماتى اينالما ستانساسى جۇكتەردى جەتكىزۋ مەرزىمىن 24 ساعاتقا دەيىن قىس­قار­تىپ, الماتى تەمىرجول تورابىن 40 پايىزعا جەڭىل­دەتسە, «داربازا – ماق­تا­ارال» جوباسى ورتالىق ازيا باعى­تىنداعى وتكىزۋ قابى­لەتتىلىگىن 10 ملن تونناعا ارتتىرادى. بۇلار­مەن بىرگە, «باقتى – اياگوز» جوباسى بويىنشا ىسكە قوسۋعا دايىندىق جۇمىستارى جۇر­گىزىلۋدە. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قى­تاي مەن قازاقستان اراسىنداعى وتكىزۋ قابى­لەتىن تاعى 20 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك جاسايدى.

ەڭ باستىسى مەملەكەت باسشىسى قا­سىم-جومارت توقاەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىر­ماسىمەن «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك-سى بىرتىندەپ كولىك-لوگيستيكالىق كومپانيا بولىپ تولىعىمەن قايتا قۇرىلۋى ءتيىس. ەل ەكونوميكاسىنىڭ باس­تى درايۆەرىنە اينالاتىن بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋ مىندەتىن جوسپارعا ساي كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق كومپانيا مەجەلى مارەگە تاياپ قالعانىن بۇعان دەيىن جازعانبىز. ەندىگى ايتپاعىمىز تەمىرجولعا ارتىلعان وسىناۋ تاۋ­داي مىندەت پرەزيدەنتپەن قاتار ەل-جۇرتتىڭ دا ءجىتى قاداعالاۋىندا.

ءترانزيتتى ترانسكاسپي ءدالىزى

قازاقستاننىڭ كولىك مينيسترلىگى ترانس­كاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى (Tحكب) دامىتۋدى بەلسەندى جۇرگىزىپ جاتىر. 2023 جىلدىڭ 11 ايىندا اقتاۋ جانە قۇرىق تەڭىز پورتتارى ارقىلى Tحكب باعىتى بو­يىن­­شا جۇكتەردى اۋىس­تى­رىپ تيەۋ 107%-عا ءوستى, ياعني, 2,5 ملن توننا جۇك اۋىستىرىلدى. Tحكب الەۋە­تىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا قازاق­ستان, ازەربايجان, تۇركيا جانە گرۋزيا اۋماقتارىندا Tحكب-داعى تار جولداردى ءبىر مەزگىلدە جويۋ بويىنشا جول كارتاسى شارالارىن ىسكە اسىرۋ باعىتىندا ناقتى ءىس-شارالاردىڭ شەشىمى قابىلداندى.

Tحكب باعىتىن دامىتۋ ءۇشىن UTLC ۇقساستىعى بويىنشا وتكەن قازان ايىندا قازاقستان, ازەربايجان جانە گرۋزيانىڭ تەمىرجول اكىمشىلىكتەرى لوگيستيكالىق قىز­مەتتەردىڭ بىرىڭعاي وپەراتورىن قۇرۋ تۋرالى قۇرىلتاي قۇجاتتارىنا قول قويدى جانە ءبىر كەلىسىمگە كەلدى. ونىڭ ۇستىنە سول ايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قا­تىسۋىمەن وتكەن ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» جوعارى دەڭگەيدەگى فورۋم اياسىندا قحر دامۋ جانە رەفورمالاۋ مەملەكەتتىك كوميتەتى جانە قىتاي كولىك مينيسترلىگىمەن Tحكب دامىتۋ تۋرالى ەكى بىردەي كەلىسىمگە قول قويىلدى.

كەلىسىمدەر ەكسپورت-يمپورتتى, ەكى ەلدىڭ اۋماقتارى بويىنشا كونتەينەرلىك پويىزدار ءۇشىن ترانزيتتىك تاسىمالداۋدى ارتتىرۋ, Tحكب بويىنشا جۇك تاسىمالداۋدىڭ الەۋەتتى جىلدىق كولە­مىن بولجاۋ, اۋماقتا جىلجىمالى قۇرامدى قاداعالاۋ بويىنشا دەرەكتەر الماسۋ بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋدى كوزدەيدى. ەكى ەلدىڭ, قحر-عا مۇناي قۇبىرلارىن, پورت ين­فراقۇرىلىمىنىڭ Tحكب جوبالارىن قارجىلاندىرۋعا جاردەم­دەسۋ, سونداي-اق Tحكب بويىنداعى مۋلتي­مودالدى كولىكتى دامىتۋ, كولىكتىڭ اۆتوموبيل, تەڭىز جانە تەمىرجول تۇرلەرىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن ءتيىمدى پايدالانۋىنا كەرەك. ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى بويىنشا لوگيستيكالىق قىزمەت­تى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ء«بىر تەرەزە» ارقى­لى Tحكب بويىمەن تاسىمالداۋعا قاتى­سۋ­شى­لاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ ورتا­لىق­تاندىرىلعان تسيفرلىق ۇدەرىسىن قۇرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتىر.

نەگىزىندە تسيفرلىق كولىك ءدالى­زىن تولىق ىسكە قوسۋ 2024 جىلعا جوسپار­لانعان. PSA-مەن بىرگە Calista Asia-europe تەمىرجول پلاتفورماسى ارقىلى Tحكب باعىتى بويىنشا «KTZ Express» اق لوگيستيكالىق جانە ەكسپەديتورلىق قىزمەتتەرىن ساتۋ تەرەزەسىن ۇيىمداستىرۋ قارالىپ وتىر.

مارشرۋتتى دامىتۋ بويىنشا شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ 2027 جىلعا قاراي ءدالىزدىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن جىلىنا 10 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق اقتاۋ جانە قۇرىق پورتتارىنا جۇكتەردى اۆتوموبيلمەن جەتكىزۋ مەرزىمىن قىسقارتۋ ماقساتىندا 515 شاقىرىمدىق رەسپۋبليكالىق ماڭى­زى بار «شالقار – بەينەۋ» اۆتوجولىن سالۋ كوزدەلىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا جوبا­نىڭ تەحنيكالىق-ەكونو­ميكالىق نەگىز­دەمەسى ازىرلەنۋدە جانە ەقدب تارا­پى­نان جوباعا ينۆەستيتسيا سالۋعا قىزى­عۋشىلىق بار.

تەڭىز ايلاقتارىنىڭ مۇمكىندىگى

اقتاۋ جانە قۇرىق پورتتارىندا تەرمي­نالدىق قۋاتتاردى ۇلعايتۋ بويىنشا بىرقاتار سالماقتى باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. اقتاۋ پورتىندا كونتەينەرلىك حاب قۇرۋ, ايلاقتار­دى قايتا جاساقتاۋ جانە جۇك تيەۋ جابدىق­تارى مەن جابدىقتارىن جاڭارتۋ جوسپار­لانعانى بەلگىلى.

قۇرىق پورتىندا استىق تەرمينالىن سالۋ جوباسى اياقتالىپ, 2030 جىلعا دەيىن اياقتالاتىن «سارجا» كوپفۋنكتسيونالدى تەڭىز تەرمينالىن سالۋ جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. سونىمەن بiرگە تەڭiزدە ءجۇزۋ قاۋiپسiزدiگiن ارتتىرۋ ماقساتىندا كاسپي­دەگى سۋ دەڭگەيiنiڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋiنە بايلانىستى 2024-2025 جىل­دارى اقتاۋ جەڭە قۇرىق پورتتارى اكۆاتوريالارىندا تەرەڭدەتۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلەدى.

جوعارىدا اتالعان جوبالار ءساتتى ىسكە اسىرىلسا, قازاقستاننىڭ تەڭىز پورت­تارىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن 10 ملن تون­ناعا, ونىڭ ىشىندە كونتەينەرلىك سىيىم­دىلىقتى جىلىنا 300 مىڭعا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك تۋدىرادى.

اۆياتسياداعى اۋقىمدى ءىس

«اۋە قاتىناسىن دامىتۋ بارىسىندا بيىل جاڭا رەيستەر پايدا بولدى جانە ولار قان­شاعا ءوستى؟ جاقىن ارادا قاي ەلدەرگە اۋە رەيستەرىن اشۋ جوسپارلانعان ەدى؟» دەگەن سۇ­راق­قا دا توقتالىپ وتسەك. نەگىزىنەن قازىرگى كۇندە ازاماتتىق اۆيا­تسيا سالاسىنىڭ نەگىزگى كورسەت­كىشتەرى تۇراق­تى ءوسۋدى كورسەتىپ وتىر. اۋە­جايدىڭ بيىلعى جولاۋشىلار اعىنى 25 ملن-نان استام ادامعا جەتەدى دەگەن بولجام بار. بۇل بىلتىرعى جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىنەن 22%-عا ارتىق.

وتاندىق اۋە كومپانيالارى تاسىمالدايتىن جولاۋشىلار سانى – 13 ملن-نان استام. وتكەن جىلعىمەن سالىس­تىرساق, بۇل كورسەتكىش تە 18%-عا كوبەي­گەن.

ءبارىن قورىتىندىلاي ايتقاندا, پان­­دە­مياعا دەيىنگى كەزەڭدەگى ىشكى تاسى­مالداۋ كولەمى تولىعىمەن قالپىنا كەل­­تىرىلدى, ءتىپتى اسىپ ءتۇستى دەپ اۋىز تول­­تى­رىپ ايتا الامىز. ويتكەنى 50 با­عىت بويىن­شا, اپتاسىنا 640 رەيستەن جاسالعان. الەۋمەتتىك ماڭىزى بار باعىت­تاردىڭ كولىكتىك قولجەتىمدىلىگىن جانە ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا 7 وب­­لىس­تا 23 ىشكى اۋە باعىتى سۋبسيديا­لا­نادى. سونداي-اق وسى جىلى. اۋە كەمە­لەرىنىڭ پاركى 9 بىرلىكپەن تولىقتى.

بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ حالىق­ارالىق اۋە قاتىناسى الەمنىڭ 28 ەلىمەن جاسالعان. رەيستەر اپتاسىنا 567 رەيس جيىلىگىمەن 110 باعىت بويىنشا 4 وتان­دىق جانە 30 شەتەلدىك اۋە تاسىمالداۋ­شىلارىمەن ورىندالادى. سونداي-اق اۋە كەمەلەرى ءبىزدىڭ ەلدەن اپتاسىنا 57 رەيس جيىلىگىمەن 13 مەملەكەتكە قاتى­نايدى. وڭتۇستىك-شىعىس ازياداعى ەڭ ءىرى لوۋكوستەر اۋەكومپانياسى AirAsia كەلەسى جىل­دىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ الماتى مەن كۋالا-لۋمپۋر اراسىندا تىكەلەي اۋە رەيسىن اشاتىنىن حابارلادى. وعان قو­سا وزگە دە شەتەلدەردىڭ اۆيا­تسيالىق بيلىك­تە­رىمەن بىرقاتار كەلىس­سوزدەر جۇرگىزىلدى.

بۇلارمەن بىرگە سالادا يرلانديانىڭ اۆياتسيالىق باسقارماسى (IAA) ساراپ­شى­لارىمەن ۇشۋ قاۋىپسىزدىگىنىڭ ەۋروپالىق تاجىريبەلەرىن ەنگىزۋدە AAC-عا تەحنيكالىق كومەك كورسەتۋ بويىن­شا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. وسى جىلدىڭ قازان ايىندا ەۋروپالىق كوميسسيا وكىل­دەرىمەن تەحنيكالىق كەزدەسۋ ءوتتى.