«ەرتىس ورمانى» مەملەكەتتىك ورمان تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ باس ديرەكتورى ارمان بەكتەمىروۆتىڭ ايتۋىنشا, مەكەمەدەگى عىلىم, اقپارات جانە مونيتورينگ ءبولىمىنىڭ ماماندارى جىل سايىن وسىمدىكتەر الەمىن تۇگەندەۋ جۇمىستارىن جۇيەلى جۇرگىزەدى. بىلتىر ء«شوپتى وسىمدىكتەر مونيتورينگىنىڭ» قورىتىندىسى بويىنشا رەزەرۆات اۋماعىندا وسىمدىكتەردىڭ 226 ءتۇرى وسەتىنى, ونىڭ جەتەۋى قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەنى بەلگىلى بولعان. اتاپ ايتقاندا, كوكتەمگى ادونيس, ۇيقىشوپ, سارى ۇيقىشوپ, بۇعى كلادونياسى, سەلەۋ, كادىمگى ەمەن, پاۆلوۆ يتمۇرىنى. بۇعان قوسا ورمان اۋماعىن مەكەندەيتىن جانۋارلار دا الۋان ءتۇرلى. قاراعاي ورماندارى اراسىندا بۇلاندى ءجيى ۇشىراستىرۋعا بولادى. ال «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن ورمان سۋسارىن قىزىقتاۋ ءۇشىن دە تۋريستەر مۇندا ات ءىزىن سالىپ تۇرادى. ماماندار مۇندا قۇستىڭ 50 ءتۇرى بار دەيدى. بۇركىت, بالوبان سۇڭقارى, بەزگەلدەك, ۇكىنى ءوز كوزىڭىزبەن تاماشالاپ قايتۋعا بولادى. قۇسبەگىلەر ناعىز قىران بۇركىتتەردىڭ بالاپانىن جالقاراعاي ورماندارىنان ولجالاپ قايتاتىندارىن دا جاسىرمايدى. كەزىندە اتاعى قازاقستاننان اسىپ, كسرو مەن ەۋروپا ەلدەرىنە جايىلعان كەرەكۋلىك قۇسبەگى ءماۋيا ابىكەي ۇلى تالاي بۇركىتتىڭ بالاپانىن وسى اۋماقتان الىپتى.
«وسىمدىكتەردىڭ گەنوفوندىن ساقتاۋ ءبىزدىڭ مەكەمە قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن اسا ماڭىزدى. رەزەرۆاتتا 4 ادامنان قۇرالعان عىلىم, اقپارات جانە مونيتورينگ ءبولىمى جۇمىس ىستەيدى. ولار 2019-2023 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي زەرتتەۋ جوسپارىنا سايكەس كەشەندى زەرتتەۋ شارالارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. اعاش ەكپەلەرىنىڭ جاي-كۇيىنە مونيتورينگ جاساۋ, ورمان اۋماعىنداعى وسىمدىكتەرگە انتروپوگەندىك فاكتورلاردىڭ اسەرىن انىقتاۋ, سيرەك كەزدەسەتىن اڭ-قۇستاردىڭ ەسەبىن جۇرگىزۋ, بيولوگيالىق تابيعي ۇدەرىستەردىڭ دامۋىن كەشەندى تۇردە زەردەلەۋ جانە تاعى باسقا باعىتتاردا مول شارۋا اتقارىلدى. ءبىزدىڭ رەزەرۆاتتا كوكتەمگى ادونيس, كوكتەم جانارگ ۇلى, ۇيقىشوپ, اشىق قۇندىزشوپ, پاۆلوۆ يتمۇرىنى, سارعالداق تۇقىمداس وسىمدىكتەر وتە از وسەتىنى بەلگىلى بولدى. جالپى, بۇل سيرەك كەزدەسەتىن تۇرلەر عوي. سوندىقتان ولاردىڭ گەنوفوندىن ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك. ايرىقشا قورعاۋ شارالارىن كۇشەيتە تۇسپەسەك, تاياۋ جىلداردا قۇرىپ كەتۋ قاۋپى بار. بۇعان ورمان ورتتەرى مەن انتروپوگەندىك اسەرلەردىڭ اكەلەتىن زاردابى مول», دەگەن الاڭداۋشىلىعىن جەتكىزدى رەزەرۆات باسشىسى.
نەگىزى جەر بەتىندە ەڭ سيرەك كەزدەسەتىن مۇنداي جالقاراعاي ورماندارى قازاقستاننىڭ سولتۇستىك-شىعىس وڭىرىندە, رەسەي جانە كانادا جەرىندە عانا ساقتالىپ قالعان. ەجەلگى مۇحيتتىڭ تابانىندا, كادىمگى قۇم جالدارىندا ءوسىپ شىققان رەليكتى ورمانداردىڭ ەرەكشەلىگى باسىم. تامىرى 70 مەتر تەرەڭدىككە بويلاپ, سوناۋ شىڭىراۋداعى جەراستى سۋلارىنان قورەك الاتىن قىلقانجاپىراقتىلار – بۇگىندە ەلىمىز ءۇشىن باعا جەتپەس تابيعي بايلىقتىڭ ءبىرى. بيىل جازدا اباي وبلىسىنداعى الاپات ورتتەن قانشاما ورمان قورى جانىپ كەتتى. مۇنداي ناۋبەت كەرەكۋ وڭىرىنە كەلمەس ءۇشىن جەرگىلىكتى جاۋاپتى مەكەمەلەر قام جاساپ باعۋدا. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ سوڭىندا ەرتىس-بايان جەرىندەگى قاراعايلاردىڭ 72 مىڭ گەكتاردان استامى الاپات ورتتەن تىپ-تيپىل بولعان. وسىدان-اق ايماق ەكولوگياسى مەن تابيعي بايلىعىنا قانشالىقتى وراسان زور شىعىن كەلگەنىن بىلۋگە بولادى.
الايدا مامان جەتىسپەۋشىلىگى, تەحنيكانىڭ ەسكىلىگى سياقتى بۇرىننان قالىپتاسقان ماسەلەلەر قۇلاشتى كەڭ سەرمەۋگە مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. كوكتەم مەن جاز ايلارىندا ماۋسىمدىق قىزمەتكەرلەر, سونىڭ ىشىندە مۇنارا باقىلاۋشىلارى, ءورت سوندىرۋشىلەر, كولىك جۇرگىزۋشىلەرى جەتپەي جاتادى. كادردىڭ جەتىسپەۋى ماسەلەسىنەن بولەك, مۇنداعى تەحنيكالاردىڭ 80 پايىزى توزىپ تۇرعانىن بۇعان دەيىن دە پروبلەما ەتىپ كوتەرگەنبىز. ياعني قولداعى تەحنيكالاردىڭ وسىنشاما كولەمى قولدانىسقا جارامسىز, ەسەپتەن شىعارۋ كەرەك. ولاردى جۇمىس قالپىندا ۇستاۋ ءۇشىن جىل سايىن قىرۋار قاراجات ءبولىنىپ, ورمانشىلار ماشينا-تراكتورلارىن اۋپىرىمدەپ جۇرگىزىپ وتىر.
«بۇگىنگى تاڭدا ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىن, سونىڭ ىشىندە «ەرتىس ورمانى» رەزەرۆاتىن 2025 جىلعا دەيىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازامەن جانە جابدىقتارمەن جاراقتاندىرۋ جوباسىن ازىرلەدى. بيىل «كاماز» بازاسىندا 3 ءورت ءسوندىرۋ اۆتوماشيناسىن ساتىپ الۋ جوسپارلانعان. سونداي-اق ءبىر پاترۋلدىك اۆتوكولىك پەن ورمان كۇزەتى ءۇشىن ءتورت موتوتسيكل ساتىپ الۋعا ءوتىنىم بەرىلدى. ورمان قورلارىن مولىقتىرۋ جانە ورمان ءوسىرۋدىڭ كەشەندى جوسپارىنا سايكەس بيىل 2 828 گەكتارعا قاراعاي كوشەتتەرىن ەكتىك. بۇل ماقساتقا 125,7 مىڭ دانادان استام وتىرعىزۋ ماتەريالى جۇمسالدى», دەپ جالعاستىردى اڭگىمەسىن رەزەرۆاتتىڭ باس مەملەكەتتىك ينسپەكتورى.
پاۆلودار وبلىسى اكىمدىگىنەن الىنعان مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, بيىل ورمان قورعاۋ سالاسىنا بيۋدجەتتەن 882 ملن تەڭگە باعىتتالىپ, ورمان شارۋاشىلىقتارى 5 ءورت ءسوندىرۋ اۆتوماشيناسىن, شاعىن جيناقتى 5 ورمان پاترۋلدىك كەشەنىن, 33 موتوتسيكل, 101 راتسيا, 11 اعاش وتىرعىزۋ ماشيناسى مەن 6 تۇرەن ساتىپ الىنعان. مۇنداي جاراقتاندىرۋدىڭ ناتيجەسىندە جىل سوڭىندا وڭىردەگى ورمان شارۋاشىلىقتارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى 58-دەن 78 پايىزعا دەيىن جاقسارا تۇسەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. ال كەلەر جىلى اۆتوتسيستەرنالى تاعى 4 ماشينانى ساتىپ الۋ جوسپاردا تۇر. وڭىرلىك جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايگەرىم قابىلتاەۆانىڭ ايتۋىنشا, وسىلايشا وبلىستاعى شارۋاشىلىقتاردى ءورت ءسوندىرۋ كولىكتەرىمەن جاراقتاندىرۋ 100 پايىزعا جەتكىزىلەدى. ال ارنايى تەحنيكالاردى ساقتاۋ ءۇشىن ورمان ورتىنە قارسى ستانسالار سالۋ قاجەت. پاۆلودار ايماعىندا قاراعاندى وبلىسىنداعى تاجىريبەگە سۇيەنىپ, مودۋلدىك تيپتەگى ستانسالار تۇرعىزۋ جوسپارلانىپ قويعان. مۇنداي نىساندارعا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار قاجەت ەمەس, سايكەسىنشە ولاردى ورناتۋعا از ۋاقىت جۇمسالادى.
رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە ورمان شارۋاشىلىقتارىنا بيىل 4 ملرد تەڭگەدەي قاراجات ءبولىنىپ, ونىڭ 1,5 ملرد تەڭگەسى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى جاقسارتۋعا, 2,4 ملرد تەڭگەسى ورمان ورتتەرىنە مونيتورينگ جاسايتىن جۇيەنى ورناتۋعا جۇمسالىپتى.
جىل باسىنان پاۆلودار وبلىسى اۋماعىندا اعاشتى زاڭسىز كەسۋگە قاتىستى 41 وقيعا تىركەلگەن. ولاردان كەلگەن شىعىن وتكەن جىلعىمەن سالىستىرعاندا ءۇش ەسەگە كەم. تابيعي بايلىققا كەلتىرىلگەن شىعىننىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن جىل سايىن مىڭداعان كوشەت وتىرعىزىلادى. اعاش كوشەتتەرىن ەگۋ – ەرتىس-بايان ءوڭىرى ءۇشىن اسا وزەكتى. سەبەبى ورمان القاپتارى ايماقتىڭ نەبارى 2 پايىزىن عانا قۇراپ وتىر.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ەل اۋماعىندا 2 ملرد ءتۇپ اعاش وتىرعىزۋ تۋرالى تاپسىرماسى بار. وڭىردە ورماندى كوبەيتۋ جانە ورمان ءوسىرۋدىڭ كەشەندى جوسپارى ازىرلەنگەن. بەس جىل ىشىندە 15,6 مىڭ گەكتارعا 106 ملن ءتۇپ قاراعاي كوشەتى وتىرعىزىلۋى كەرەك. ناتيجەسىندە, وبلىستاعى ورمان جامىلعىلارىن 7 پايىزعا دەيىن كوبەيتە الامىز. 2021-2022 جىلدارى ايماقتا 32,5 ملن ءتۇپ قاراعاي وتىرعىزىلعان. ال بيىل 3 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەرگە 16 ملن كوشەت ەگىلدى. جەرگىلىكتى نارىقتا وتىرعىزۋ ماتەريالدارىنىڭ تاپشىلىعى دا بايقالادى. ونىڭ ۇستىنە وندىرىستىك كاسىپورىننان ءونىپ شىعاتىن كوشەتتەردىڭ ساپاسىنا قاتىستى دا ماسەلە بار», دەيدى ءا.قابىلتاەۆا.
ايتىپ وتەيىك, بيىلعى شىلدە ايىنان ورمان شارۋاشىلىعىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى 200-250 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوستى. الايدا ماۋسىمدىق جۇمىستاردا جالداناتىن قىزمەتكەرلەر مەن اكىمشىلىك بولىكتە ەڭبەك ەتەتىندەردىڭ تابىسى كوتەرىلمەگەن. بۇل ماسەلەنى دە جاۋاپتى مينيسترلىك الداعى جىلى ەسكەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
ءسوز ەتكەن ماسەلەلەر – جەرگىلىكتى ورمان شارۋاشىلىقتارىنداعى پروبلەمالاردىڭ ءبىر پاراسى عانا. مۇنىڭ سىرتىندا كەيىنگى جىلدارى ورمانعا قاساقانا ءورت قويۋشىلىق, ورمان ۇرلىعى, ورمان شارۋاشىلىقتارىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ بىلىكتىلىك تالاپتارىنا سايكەس كەلمەۋى, ورتكە قارسى زاڭناما تالاپتارىنىڭ ەسكەرىلمەيتىنى, شارۋاشىلىقتارداعى ورمان القاپتارىنىڭ ۇلاسىپ ءوسۋ كورسەتكىشىنىڭ تومەندەپ كەتۋى, ورمان شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋ مەن جۇرگىزۋدىڭ ەسكىرگەن كەشەندى جوسپارىن پايدالانۋ, ورمان كۇزەتىندە جاڭا تەحنولوگيانىڭ جەتىمسىزدىگى, تاعىسىن تاعى ماسەلەلەر بار. ورمان قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ جۇمىسى الداعى ۋاقىتتا «قايتا جۇكتەۋدى» قاجەتسىنىپ تۇرعانداي.
پاۆلودار وبلىسى
