شال اقىن اۋدانىنىڭ ورتالىعى سەرگەەۆ قالاسى 1969 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن سۋ قويماسى ماڭىندا ورنالاسقان. 117 شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتقان بۇل سۋ قويماسى سەرگەەۆ قالاسىن ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن بىرگە ەسىل تاسىعان تۇستا جاعاسىنداعى ەلدى مەكەندەردى جايىلما سۋدان قۇتقاراتىن قويما. قويماعا يمانبۇرلىق وزەنىنىڭ سۋى دا قۇلايدى. اۋدان اۋماعى – 5 مىڭ شارشى شاقىرىمداي, حالقىنىڭ سانى – 19 مىڭ, كەزىندە 45 مىڭعا دا جەتكەن. قازىر قازاعىنىڭ ۇلەسى – 46, ورىسى – 43 پايىز, قالعانى باسقا ەتنوستاردىڭ وكىلدەرى. اۋدان ۇزاق جىلدار سەرگەەۆ اتالىپ, 1999 جىلى وعان وسى جەردە تۋىپ وسكەن اتاقتى شال اقىننىڭ ەسىمى بەرىلدى.
ال ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانى 1997 جىلى كوكشەتاۋ وبلىسى تاراتىلعاندا, ونىڭ رۋزاەۆ پەن چيستوپول اۋداندارىنىڭ بىرىكتىرىلۋىنەن قۇرىلعان. اۋدان العاشىندا «تسەليننىي» دەپ اتالىپ, ارتىنان, 2002 جىلى 100 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى ءسوز زەرگەرى ع.مۇسىرەپوۆتىڭ ەسىمى بەرىلگەن. بۇل اۋدان وبلىستاعى جەر كولەمى جاعىنان (11 مىڭ شارشى شاقىرىم) ۇلكەن اۋدانداردىڭ ءبىرى سانالادى. اۋداندا 41 مىڭداي تۇرعىن بار, سونىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا – قازاق. بۇل جەرگە تىڭ يگەرۋشىلەر كوپتەپ كەلگەن. اۋدان ورتالىعى – نوۆويشيم اۋىلى (بۇرىنعى كۋيبىشەۆ) وبلىس ورتالىعىنان 260 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. اۋدان اۋماعىندا اتاقتى توقسان ءبيدىڭ بەيىتى بار.
شال اقىن اۋدانى كەيىنگى 3 جىلدا ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا تارتۋدان كۇرت ورلەۋگە قول جەتكىزىپ, ونى جىلىنا 7 ملرد تەڭگەدەن 2,5 ەسە ارتتىرىپ 17 ملرد تەڭگەگە اپاردى. سونىڭ ىشىندە اۋىلشارۋاشىلىعىندا 2 ملرد تەڭگەنىڭ اسا ءىرى 4 جوباسى ىسكە اسىرىلدى. ال بيىل 10 ملرد تەڭگەنىڭ ينۆەستيتسياسى قۇيىلعان بىرنەشە جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, سەرگەەۆكا قالاسىنىڭ تۇبىندە «ZHA-Group LTD» جشس 1 مىڭ تۇياققا ەسەپتەلگەن اسا ءىرى تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋعا جاقىن. «اسىل فارمس» پەن «گەرمەس اگرو» جشس ارقايسىسى 600 تۇياق سيىرعا شاقتالعان ەكى تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىن سالىپ جاتىر. سونداي-اق 6 شارۋاشىلىق 100 مىڭ توننا ءدان ساقتاي الاتىن استىق قابىلداۋ بەكەتتەرىن تۇرعىزۋدا. ى.ىبىراەۆ اۋىلىندا «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا ءسۇت وڭدەيتىن تسەح اشىلدى. وسى باعدارلاما بويىنشا 172 ملن تەڭگەگە بارلىعى 22 جوبا قارجىلاندىرىلدى. سونداي-اق «اگرارلىق-نەسيەلىك كورپوراتسيا» اق 75 ملن تەڭگەنىڭ 500 باس قوي قىستاتاتىن كەشەن قۇرىلىسىن قارجىلاندىردى.
بيىل اۋدان ديقاندارى 202 مىڭ گا جەردىڭ ءدانىن جيناپ, گەكتار بەرەكەلىگىن 11,4 تسەنتنەردەن اينالدىردى. بيىلعىداي وتە اۋىر جىل بۇل – جاقسى كورسەتكىش. مايلى داقىلدار 45 مىڭ گا جينالىپ, گەكتار باسى 9,1 تسەنتنەردەن ءونىم الىندى.
اۋدان اكىمى راحات سماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وسى اۋداننىڭ اۋماعىندا 1995 جىلعا دەيىن اسا ءىرى ۇلكەن توراڭعۇل جانە كىشى توراڭعۇل كولدەرىنەن سۋ تارتىپ, ءتورت اۋداننىڭ جەرىن سۋلاندىراتىن ارىق جۇمىس ىستەگەن ەكەن. «قازىر سول ارىقتى جاڭعىرتۋدى قولعا الىپ وتىرمىز. ەگەر ونى ءساتتى ىسكە اسىرساق اۋدان اۋماعىندا كارتوپ پەن كوكونىس ەگۋدى ەسەلەپ ارتتىرامىز. بيىل «اسىل فارمس» جشس بۇركۋ ادىسىمەن 400 گەكتار جەردى سۋلاندىراتىن جۇيەنى ىسكە قوستى. وعان امەريكانىڭ اينالدىرا سۋ شاشاتىن «MAS اگرو» ماشينالارىنىڭ تورتەۋىن قويۋ ارقىلى قول جەتكىزىلدى», دەيدى اكىم.
بيىل اۋدان اۋماعىندا ءتۇرلى الەۋمەتتىك باعدارلامالارعا قاتىستىرا وتىرىپ, 1087 ادامنىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا مۇمكىندىك جاسالدى. ال اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك 479 ادامنان تۇراتىن 93 وتباسىنا بەرىلگەن.
پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس قولدانىلماي جاتقان جەرلەردى مەملەكەتتىڭ جەر قورىنا قايتارۋ مۇندا جاقسى قارقىنمەن جۇرگىزىلۋدە. سوڭعى ەكى جىلدا 19 مىڭ گەكتار جەر مەملەكەتكە قايتارىلدى.
اۋداننىڭ ۆەتەريناريالىق-سانيتاريالىق ءال-اۋقاتى تۇراقتى. اۋدان اۋماعىندا اسا قاۋىپتى اۋرۋلار تىركەلگەن جوق. اۋرۋلاردىڭ تارالۋ قاۋپىن بولدىرماۋ جانە ازايتۋ ماقساتىندا ءسىبىر جاراسىنان ولگەن مالدىڭ كومىلگەن ورنىن مال قورىمدارىنان الاستاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان.
اۋدان اۋماعىنان 557 شاقىرىم اۆتوجولدار وتەدى, سونىڭ 182 كم – رەسپۋبليكالىق, 78 كم – وبلىستىق ماڭىزى بار جولدار. قالعانى اۋداندىق ماڭىزى بارلار, بيىل ولاردىڭ 74%-ى
قاناعاتتانارلىق جاعدايعا جەتكىزىلدى. اۋدانداعى 41 ەلدى مەكەننىڭ 6-ۋى عانا اۋىز سۋدى ەسىلدىڭ توپتىق قۇبىرىنان ىشەدى. قالعاندارى جەر استى سۋ كوزدەرىنەن الىپ وتىر. بيىل 4,0 جانە 1,6 ملرد تەڭگەنىڭ ەكى جوباسى ارقىلى 10 اۋىلدى توپتىق سۋ جۇيەسىنە قوسۋ قولعا الىنعان. سونداي-اق كوكشەتاۋ توپتىق سۋ قۇبىرىنا 5 اۋىلدى قوسۋ ءۇشىن 7,4 ملرد تەڭگەنىڭ جوباسى يگەرىلەتىن بولادى. «شاعىن اۋىلداردا سۋدى تازارتۋ جۇيەسى بار كەشەندى بلوك-مودۋلدەردى ورناتۋ ەسەبىنەن تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. جالپى, 12 ءمودۋلدى ورناتۋ جوسپارلانعان», دەيدى ر.سماعۇلوۆ.
اۋدانداعى 30 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ, 1 بالاباقشا جانە 26 شاعىن ورتالىق بارلىق 2 692 وقۋشى مەن 553 بوبەكتى قامتىعان. بيىل, بۇرىنعىنىڭ ۇستىنە 16 مەكتەپ جاڭادان جىلى تۋالەتتەرمەن قامتاماسىز ەتىلدى. وبلىستىق بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن 4 مەكتەپ كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى, ال كەلەسى جىلى 9-ىن جوندەۋ ءۇشىن جسق دايىندالدى.
بيىل ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانىندا ورتاشا ەڭبەكاقى بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 15,7 پايىزعا ارتىپ, 238 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. 2009 ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى, سونىڭ 1 619 تۇراقتى ورىندارعا قويىلدى. اۋدان اۋماعىنا بيىل 217 ادامنان تۇراتىن 69 وتباسى كوشىپ كەلىپ, قونىستاندىرىلدى.
وسى جىلدىڭ 10 ايىندا اۋدان ەكونوميكاسىنا 29,6 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. جەكە ينۆەستيتسيالار كولەمى سونىڭ 97,0 پايىزىن قۇرادى. قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى 4,8 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, 11,9 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 9,9 پايىزعا ارتىق. «ديپلوممەن – اۋىلعا» باعدارلاماسى بويىنشا بيىل 25 مامانعا 129,4 ملن جانە 40 ماماننىڭ اۋىلدارعا كوشىپ بارۋىنا 13,8 ملن تەڭگە ۇستەمەاقى بەرىلدى.
بۇل اۋداندا ونەركاسىپ جاقسى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقانىمەن ەكونوميكانىڭ درايۆەرى ءالى دە اۋىل شارۋاشىلىعى بولىپ قالا بەرەدى. بيىل اۋدان ديقاندارى 97,6 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن الدى. اۋا رايىنىڭ بارىنشا قولايسىز بولعاندىعى سەبەپتى بۇل بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 33,4% تومەن. جينالعان استىقتىڭ جالپى كولەمى 610,3 مىڭ توننا بولدى, ال مايلى داقىلدار كولەمى 43,5 مىڭ توننانى قۇرادى.
اۋداندا مال شارۋاشىلىعى جاقسى قارقىنمەن دامۋدا. «ۋك ءادىل» جشس بيىل 400 تۇياق سيىرعا تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىن (تسف) اشۋدى كوزدەپ وتىر, بۇگىنگە دەيىن 309 تۇياق ساتىپ الىندى. «بۋدەننوە-سك» جشس 1200 تۇياققا شاقتالعان تسف قۇرىلىسىن باستادى. «نەجينكا ەركە» مەن «ازكو» جشس دا تيىسىنشە 600 جانە 400 تۇياققا ارنالعان تسف سالۋدى جوسپارلاعان. ال «اداني-اگرو» جشس 1 200 تۇياق ەت بەرەتىن قارا مال ءوسىرۋدى قولعا الدى.
اۋداندا مايلى جانە ءداندى داقىلداردى وڭدەيتىن ەكى ءىرى ونەركاسىپتىك كاسىپورىن بار. سونىڭ ءبىرى «ماسلودەل» جشس تاۋلىگىنە 400 تونناعا دەيىن راپس, كۇنباعىس, زىعىر مايلارىن وندىرەدى. اعىمداعى جىلى 37 مىڭ توننادان استام ماي ءوندىرىپ, ولار ەلدەن تىس جەرلەرگە دە ەكسپورتتالادى. «كازميل» جشس 360 مىڭ تونناعا دەيىن قۇراما جەم وندىرەدى. اعىمداعى جىلى 155 مىڭ توننادان استام ءونىم ءوندىرىپ, قىتايعا ەكسپورتتادى.
بۇگىنگى تاڭدا اۋداندا 1 900-دەن اسا شوب وكىلدەرى تىركەلگەن, بۇل بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 7,3% ارتىق. سونىڭ ىشىندە بيىل 14 شوب 579 ملن تەڭگەنىڭ سۋبسيديالارىن الدى. «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى بويىنشا 24 تۇرعىن 182,5 ملن تەڭگەنىڭ جەڭىلدەتىلگەن نەسيەسىنە قول جەتكىزدى. بيىل اۋدان كاسىپكەرلەرى ءوز كۇشتەرىمەن 21 بيزنەس نىسانىن ىسكە قوسىپ, 136 جاڭا جۇمىس ورنىن اشتى. بۇلاردىڭ قاتارىندا «سەمەينىي» سۋپەرماركەتى, «قۋانىش» مەيرامحاناسى, «كاراۆان» ساۋدا ءۇيى جانە ت.ب. بار», دەيدى اۋدان اكىمى رۋسلان اڭباەۆ.
اۋدان اۋماعىنان 931 شاقىرىم اۆتوجول وتەدى, سونىڭ 304 شاقىرىمى – رەسپۋبليكالىق, 141 شاقىرىمى – وبلىستىق جانە 486 شاقىرىمى اۋداندىق ماڭىزى بار جولدار. بيىل جالپى سوماسى 1 ملرد تەڭگەگە «شۇقىركول-اندرەەۆكا-رايسوۆكا» اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتوجولعا جوندەۋ جۇرگىزىلدى, بەرەزوۆكا اۋىلىنىڭ كىرەبەرىسىنە جوندەلدى. سونداي-اق نەجينكا, ستاۆروپول, پەسكي, چەرۆوننوە, شوپتىكول, نوۆوسەلوۆكا, ۆوزۆىشەنكا اۋىلدارىنداعى كەنتىشىلىك جولدارعا 483 ملن تەڭگەگە جوندەۋ جۇرگىزىلدى. تاعى 8 اۋىلدىڭ كەنتىشىلىك جولدارىن جوندەۋ جوسپارلانىپ وتىر.
اۋدان اۋماعىندا بيىلعى 10 ايدا بارلىعى 11,8 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. جىلدىڭ اياعىنا دەيىن اۋدان ورتالىعىندا 50 پاتەرلىك تۇرعىن-ءۇي پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. بيىل 398 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, اندرەەۆ, لومونوسوۆ, درۋجبا اۋىلدارىنىڭ ورتا مەكتەپتەرى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. جوندەۋدى قاجەت ەتەتىن قالعان مەكتەپتەرگە جسق جاسالىپ, كەلەر جىلدىڭ جوسپارىنا ەنگىزىلگەن. وقۋشىلاردى مەكتەپتەرگە تاسىمالداۋ ءۇشىن ەكى Yutong اۆتوبۋستارى الىنعان. بارلىق اۋىل مەكتەپتەرى جىلى تۋالەتتەرمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. اۋداننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى جاقسارۋدا. بيىل «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى اياسىندا رۋزاەۆ اۋىلىندا ورنالاسقان دارىگەرلىك امبۋلاتوريا عيماراتىنىڭ شاتىرىنا 75 ملن 866 تەڭگەگە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلدى. اۋداندىق اۋرۋحانانىڭ قابىلداۋ ءبولىمى 10 ملن 503 مىڭ تەڭگەگە جوندەلدى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
