ادەبيەتتانۋشىلار كەيىنگى جازبا ادەبيەتتى ۇلى ابايدان باستايدى. سۇلتانماحمۇت وسى اباي ءداستۇرىن ودان ءارى جالعاپ, قازاق ولەڭىن تۇرلەنتىپ, جاڭا ورنەك قوسقان اقىن. ونىڭ ولەڭدەرىندە ساياسي ليريكا دا, ماحاببات ليريكاسى دا, تابيعات ليريكاسى دا, كوڭىل كۇي ليريكاسى دا بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كەڭەس كەزەڭىندە الاش رۋحى سۇلتانماحمۇت مۇراسى ارقىلى تام-تۇمداپ جەتتى.
اقىن ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەن كورنەكتى عالىم بەيسەنباي كەنجەباەۆ ونىڭ ولەڭدەرىندە ساياسي ليريكا مەن كوڭىل كۇي ليريكاسى باسىم ەكەنىن ايتادى. «اقىن ولەڭدەرىندە كوبىنشە ساياسي-الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى, حالىقتىڭ كوكەيىن تەسكەن مۇڭ-تىلەگىنە اينالعان ماسەلەلەردى سىر ەتىپ, ءوز ءحالى, ءوز ارمانى, ءوز مۇڭى, ءوز قۋانىشى ەتىپ ايتادى. ول ارناۋلى ساياسي ليريكاسىندا عانا ەمەس, تابيعات, ماحاببات, كوڭىل كۇيى جونىندەگى ليريكالىق ولەڭدەرىندە دە ءسوزدى الەۋمەت ومىرىنە, ساياسي ماسەلەگە قاراي بۇرا بەرەدى», دەپتى عالىم.
ءبىر جاعىنان, اقىن شىعارمالارىنىڭ ءبىر-بىرىمەن وزەكتەسىپ, تۇتاسىپ جاتقان ەكى ەرەكشەلىگى بار: ءبىرىنشىسى – شىنشىلدىعى, ەكىنشىسى – حالىقشىلدىعى. مۇنى تالانتتى سۋرەتكەردىڭ 1913 جىلى 20 جاسىندا جازعان «شاكىرت ويى» دەپ اتالعان ولەڭىنەن انىق اڭعارامىز.
«قاراڭعى قازاق كوگىنە,
ورمەلەپ شىعىپ, كۇن بولام!
قاراڭعىلىقتىڭ كەگىنە,
كۇن بولماعاندا كىم بولام؟
مۇزداعان ەلدىڭ جۇرەگىن
جىلىتۋعا مەن كىرەمىن.
ەڭبەك, بەينەت تاراۋى
راحاتقا سارقىلار.
قىزدىرىپ كۇننىڭ قاراۋى
ناداندىق تەڭىزى تارتىلار.
ورنى وتايىپ, كوگەرەر,
قىزىعىن جايلاپ ەل كورەر.
تۇرمىس, تاعدىر ءبىرى دە
بۇل ماقسۇتتان بۇرا الماس
قاھارمان رۇستەم, ءالي دە
بۇرام دەپ جولدا تۇرا الماس.
سىلانعان جاردىڭ ك ۇلىسى
الداندىرماس ءبىرىسى».
اقيقاتىن ايتقاندا, سۇلتانماحمۇتتىڭ ىزدەگەن مۇراتى: «قاراڭعى قازاق كوگىنە ورمەلەپ شىعىپ, كۇن بولۋ», «حالىقتىڭ مۇزداعان جۇرەگىن ءجىبىتۋ» ەدى. ول بۇل ماقساتىنا كوزى تىرىسىندە جەتپەسە دە, سونى ارمانداپ ءوتتى. اقىننىڭ كەز كەلگەن شىعارماسىندا ءوزى ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ سۋرەتى سول قالپىندا شىنايى بەينەلەنگەن. سول قوعامداعى ادىلەتسىزدىك, تەڭسىزدىك, حالقىمىزدىڭ ايانىشتى جاعدايى, وزبىر بايلاردىڭ ەلگە جاساعان قياناتى بارىنشا شىنشىل جازىلعان. ءوز زامانداستارىنىڭ بويىندا كەزدەسكەن ناداندىق, جالقاۋلىق, زۇلىمدىق, كەسىرلىك سەكىلدى جاعىمسىز قىلىقتاردى دا كوركەم تىلىمەن اياۋسىز شەنەيدى.
اقىننىڭ 1918 جىلى جازعان «تانىستىرۋ» اتتى پوەماسىنىڭ قۇرىلىمى دا, كوركەمدىگى دە, مازمۇنى دا بولەك. بۇل پوەمانىڭ ماقساتى – ەلگە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن الاش ارداقتىلارىن تانىستىرۋ. شىعارما وقىعان ادام مەن قارا قازاقتىڭ ديالوگىنە قۇرىلعان. قارا قازاق «اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە كىمگە سۇيەنىپ, كىمگە سەنەمىز؟» دەپ سۇراق قويادى, وعان وقىعان ازامات جاۋاپ بەرەدى. ونى مىنا جولداردان بايقايسىز:
«باسىندا ول قاراعىم تۇر عوي دايىن,
تەز ۇزاق ءومىر بەرسىن ءبىر قۇدايىم.
دۋلاتوۆ, بايتۇرسىنوۆ, بوكەيحانوۆ,
بىلەمىن بۇل ءۇش ەردىڭ ايتپاي جايىن.
كەشەگى قارا كۇندە بولماپ پا ەدى,
ءبىرى – كۇن, ءبىرى – شولپان, ءبىرى – ايىم.
سولاردان باسقا كەشە كىم بار ەدى,
قازاق ءۇشىن شام قىلعان جۇرەك مايىن», دەپ تەبىرەنەدى.
مۇندا الاش ارىستارىنىڭ بەكزات بولمىسىمەن, جەكە باسىنان گورى, ەل مۇددەسىن بيىك قويعان ماقساتكەرلىگىمەن, وسى جولدا قانداي قيىندىق كەزدەسسە دە, سودان تايماعان جانقيارلىعىمەن جاقىن تانىسىپ, ولارعا دەگەن قۇرمەتىڭىز ارتادى. پوەمانىڭ ءتىلى دە كوركەم, بىردەن ەلىتىپ اكەتەدى. تۋىندى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ەمەس, كەشەگى كۇنى جازىلعانداي اسەر قالدىرادى.
ءبىر عاجابى, سۇلتانماحمۇت از عانا عۇمىر كەشسە دە, سول كەزدەگى قوعامدا بولعان وزگەرىستەردىڭ بەلورتاسىندا ءجۇردى. ول 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن سەمەيدە جاڭا قۇرىلعان الاش پارتياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ, «الاش» ۇرانىن جازدى.
«الاش تۋى استىندا,
كۇن سونگەنشە سونبەيمىز.
ەندى ەشكىمنىڭ الاشتى,
قورلىعىنا بەرمەيمىز!», دەگەن ۇران جولدارى بۇگىنگى ۋاقىتپەن دە ۇندەسىپ تۇر. اقىندىق قۇدىرەت, ناتىندە وسى بولار!
