– عاريفوللا اعا, جۋىردا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن «پاراسات» وردەنىمەن ماراپاتتالدىڭىز. قۇتتى بولسىن! ادەتتە جىل جاباردا وتكەن جولىمىزعا قايىرىلا ءبىر قاراپ, ەل الدىندا ەسەپ بەرىپ جاتامىز عوي.
– العان ماماندىق, قۋعان عىلىم سالامىز ءتىلشى-لينگۆيست بولعانىمىزبەن, سوناۋ 90-جىلداردىڭ باسىندا الاش ارىستارىنىڭ شاشىلىپ قالعان مۇراسىن ىزدەپ تابۋ, جاريالاۋ ءھام ناسيحاتتاۋ ىسىمەن اينالىسۋ ءبىزدىڭ بۋىننىڭ موينىنا ارتىلدى. شاما-شارقىمىزشا سول بورىشتى اتقارىپ كەلەمىز. قازىر ارنايى جوبالار جاساپ, ناقتى ءبىر ىستەردى جەرىنە جەتكىزە اتقاراتىن زامان عوي. ءوزىم قۇرعان جانە جەتەكشىلىك جاساپ وتىرعان رەپرەسسياعا ۇشىراعان زيالىلاردىڭ مۇراسىن زەرتتەيتىن «ارىس» قورى (باسپاسى) بيىلدىڭ وزىندە ءبىرشاما اۋقىمدى ءىس اتقاردى. 1937-1938 جىلدارداعى ستاليندىك «ۇلكەن تەررور» الىپ يمپەريا كسرو-نى بىلاي قويىپ, كورشىلەس ىرگەلى مەملەكەتتەر قىتاي مەن موڭعوليانىڭ وزىندەگى بەيمارال جاتقان قازاقتارعا اجال قۇرىعىن سالعان ەكەن. بيىلعى 31 مامىر قارساڭىندا رەپرەسسياعا قاتىستى جارىققا شىعارعان ونشاقتى كىتابىمىزدىڭ اراسىندا ەكەۋىن ەرەكشە اتاپ كورسەتكىم كەلەدى. ونىڭ ءبىرى – جازۋشى سۇراعان راحمەت ۇلىنىڭ «حۋجيرتى قۇرباندارى. موڭعوليا قازاقتارى باستان كەشكەن ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن» اتتى ەڭبەگى. اتىنان كورىنىپ تۇرعانداي, بۇل شەرلى شەجىرەدە جازىقسىز جالاعا ۇشىراعان قازاقتار تراگەدياسى رۋ-رۋىمەن, اۋىل-اۋىلىمەن قۇجات جۇزىندە حاتتالادى. ەكىنشىسى – زوبالاڭ جىلداردا جازىقسىز جالاعا ۇشىراپ, وققا ىلىنگەن قىرعىزستانداعى قازاقتاردىڭ تولىق ءتىزىمى. بۇل مارتيرولوگتە بۇگىنگى قازاق قاۋىمىنا مۇلدەم تانىس ەمەس, سول جىلدارى قىرعىزستان ۇكىمەتىنىڭ ناركومدارى بولعان (1946 جىلعا دەيىن مينيستر لاۋازىمدارى وسىلاي اتالدى) ەسكەندىر جولامانوۆ, مۇسابەك تاۋكين, سانجار سەگىزباەۆ جانە وقۋ-اعارتۋ ناركومىنىڭ ورىنباسارى سايماساي تاتىبەكوۆ تۋرالى كولەمدى عۇمىرنامالىق وچەركتەر بەرىلگەن. ءدال وسىنداي قۋعىن-سۇرگىنگە قاتىستى اقپاراتى مول ەڭبەكتەر وزبەكستان, قاراقالپاقستان جانە رەسەيدىڭ ومبى وبلىسىنىڭ قازاقتارى تۋرالى دا دايىندالىپ جاتىر. جالپى, بۇل ۇلكەن جوبا ارناسىندا قازاقستانمەن شەكتەسەتىن, ءبىر كەزدە وزدەرىنىڭ اتامەكەنىندە وتىرعان رەسەيدىڭ ونداعان گۋبەرنياسىنداعى قازاقتاردىڭ قيلى تاعدىرى تۋرالى تولىق مالىمەت جيناستىرىلىپ جاتىر.
– ەندى بۇگىنگى كۇننىڭ كوكەيدە ءۇمىت وتىن جاعاتىن جاعىمدى جاعىنا قاراي ات باسىن بۇرساق. «ارىس» قورى قورجىنىنان ونداي جاڭالىقتار دا تابىلاتىن شىعار.
– ارينە, «Egemen Qaqzaqstan»-نىڭ قادىرمەندى وقىرماندارىن ۇلىق مەيراممەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, ەرەكشە ءبىر قۋانىشتى جاڭالىعىمىزبەن ءبولىسۋ ءبىز ءۇشىن ۇلكەن عانيبەت. ول – «شەرلى شەجىرە. حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا جارىق كورگەن قازاق گازەت-جۋرنالدارى» اتتى مادەني مەگاجوبامىز. رۇقسات بولسا, بۇل جايىندا تارقاتىڭقىراپ ايتساق.
مەن جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي, كاسىبي تاريحشى ەمەسپىن. ماعان الاش تۋرالى, اشارشىلىق تۋرالى, ت.ب. بۇرىننان ءوزىمىز «اقتاڭداق تاقىرىپ» دەپ اتايتىن ماسەلەلەر بويىنشا سان الۋان سۇراق قويىلادى. بىلگەنىڭشە, وقىعانىڭا, توقىعانىڭا سۇيەنىپ, ارينە, جاۋاپ بەرەسىڭ. ايتپاعىم – ۇلتىمىزدىڭ كوكەيىن تەسكەن مۇنداي زور-زور زاماناۋي سۇراۋلارعا جاقىندا ۇلكەن «نۇكتە» قويىلماق. ءبارىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر, ول پرەزيدەنتى «قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندە كوميسسيالار قۇرۋ تۋرالى» ارنايى قاۋلى (№456, 15.11.2020) قابىلدادى. مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى, مەن دە سونىڭ ءبىر مۇشەسىمىن. 70 جىل ق ۇلىپ استىندا سارتاپ بولىپ جاتقان قۇپيا قۇجاتتار ء(بىز بۇرىن بار «پالە», «بومبالار» نكۆد-كگب ارحيۆىندە جاسىرىلعان دەپ ويلاۋشى ەدىك, سويتسەك وزگە دە ونداعان قۇقىقتىڭ ۆەدومستۆونىڭ «اسا قۇپيا» قويما-قورلارى بار ەكەن) توم-توم بولىپ جارىق كورمەكشى. تاريحشىلار مەن كاسىبي ارحيۆشىلەر ءھام جانكەشتى ولكەتانۋشىلاردىڭ قيساپسىز ەڭبەكتەرى جانىپ, پارمەنى جوعارى «تولىق اقتاۋ جونىندە» جارلىق جارىق كورەدى دەگەن ۇلكەن ءۇمىتىمىز بار. بۇرىن «ەشكىم دە, ەشنارسە دە ۇمىتىلمايدى» دەپ ۇرانداتىپ كەلسەك, ەندى «اشىق ازاماتتىق ءارحيۆتى» ەلگە اينالۋعا قادام باسۋدامىز. مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي نۇقسان كەلتىرەتىن قۇجاتتاردان باسقاسى (ونىڭ ءوزى پالەن جىلدان سوڭ اشىلۋعا مىندەتتى دەگەن قاعيدامەن), اسىرەسە ۇلكەن ءىس تىندىرىپ, سونىمەن بىرگە ۇلكەن بۇرمالاۋشىلىق جاساپ, ۇلكەن قاتەلىك جىبەرەتىن ۇلكەن لاۋازىمدى تۇلعالارعا قاتىستى مالىمەتتەر اشىق بولۋى – زامانا تالابى. ادىلەتتى قازاقستانىمىزدىڭ باسپالداعى, باستى قادامى وسىدان باستالسا يگى.
قانشاما جىلدار عىلىم قۋىپ جۇرگەندە, بار ۋاقىتىم ارحيۆتە ءوتتى دەپ جالعان ايتا المايمىن. كاسىبىم فيلولوگ, ونىڭ ۇستىنە قۇداي قولعا قالام بەرىپ قويعان سوڭ ءومىر بويى كونە مۇرالاردى جيناستىرۋدى مۇرات تۇتتىم, تاپقان, بىلگەن نارسەلەرىمدى ەلگە قايتارۋ ارمان بولدى. حالقىمىز اينالدىرعان قىرىق جىلدا ءۇش رەت جازۋ-سىزۋىن وزگەرتتى عوي. 1929 جىلعا دەيىن عاسىرلار بويى اراب قارىپتى جازۋدى قولداندىق, 1930-1940 جىلدارى لاتىن دەپ باس قاتىرىپ, ودان بەرىدە ورىس گرافيكاسىن تۇتىنىپ كەلەمىز. باجايلاپ قاراساق, الاش قايراتكەرىنىڭ كەسەكتى دۇنيەلەرى, كىتاپتارى 1929 جىلدان كەيىن مۇلدەم جاريالانباعان ەكەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ قالامىنان تۋعان اراب قارىپتى كىتاپتاردىڭ, ماقالالاردىڭ تولىق بازاسىن جاساۋ, ۇلتتىق قۇندىلىققا جاتاتىن مۇرالاردى ىزدەپ تابۋ, ولاردى بۇگىنگى جازۋ ۇلگىسىنە كوشىرۋ, پسەۆدونيمدەر مەن لاقاپ اتتاردى انىقتاۋ ماقسات بولدى.
– الدىڭىزدا جاتقان ون تومدى كورىپ وتىرمىن, بۇلار ءسۇيىنشى دانالار ما؟
– ءجۇز مىڭداعان «egemen»-ءنىڭ وقىرماندارىنا ەلدەن بۇرىن سۇيىنشىلەۋىمىزگە بولادى. جۋىقتا عانا قولىمىزعا ءوزىڭىز كورىپ وتىرعان ون كىتاپ – ايگىلى «قازاق» گازەتىنىڭ 1913-1918 جىلداردى تولىق قامتيتىن 7 تومى, 5 تومدى قۇرايتىن «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ 1911 جانە 1912 جىلدارداعى قوس جيناعىنىڭ فاكسيميلدى نۇسقاسى ءھام 1917-1919 جىلدارى سەمەيدە شىعىپ تۇرعان «سارىارقا» گازەتىنىڭ قولدا بار ساندارى تولىق جيناقتالعان باسىلىمدارى جارىق كوردى. ءبىزدىڭ باستامامىزدى قولداپ, قول ۇشىن سوزعان ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى «الاش» مادەنيەت جانە رۋحاني دامۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى ءارى «الاش وردا» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى سۇلتانحان اققۇل ۇلىنا زور ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىن. باسىلىمنىڭ رەداكتسيالىق القاسىندا پروفەسسورلار ديحان قامزابەك ۇلى مەن ساعىمباي جۇماعۇل, قوعام قايراتكەرلەرى ازات پەرۋاشەۆ پەن قازىبەك يسا سىندى الاششىل ازاماتتار بار. بارشا قيىندىقتى كوتەرىپ, ماتىندەردى قازىرگى جازۋ قالپىنا كەلتىرگەن – اراب ءتىلىنىڭ مامانى, بەلگىلى بيبليوگراف تولقىن زامزاەۆا.
– بۇل قۇندى مادەني مۇرالار تۋرالى ۇلكەن اڭگىمە الدا ءالى تالاي ايتىلاتىنى ءسوزسىز, قىسقاشا ءتۇيىندى-ءتۇيىندى ماسەلەلەردى ءبىر شولىپ وتسەڭىز.
– ارينە, باستى ماسەلە – بۇل گازەت-جۋرنالداردىڭ بارلىعىنىڭ حح عاسىر باسىندا اراب قارپىندە جارىق كورۋىندە. ءبىزدىڭ عالىمدار قاۋىمىنىڭ ورىستىلدىلەر جانە قازاقتىلدىلەر بولىپ ەكىگە جارىلاتىنى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. العاشقى قاۋىم ارحيۆتىك قۇجاتتان بىردە-ءبىر كەمدىگى جوق, تاريحي ءمانى اسا جوعارى بۇل قۇندى ماتەريالداردىڭ تىپتەن بارلىعىنان حابارسىز بولسا, ەكىنشىلەرىنىڭ اراسىندا دا ولاردى تۇپنۇسقادان وقيتىن وقىمىستىلارى بىرەن-ساران. ءبىز ماسەلەن «قازاق» گازەتى – حح عاسىر باسىنداعى ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديا» دەگەن تۇجىرىمدى بوستان بوسقا ءجيى قايتالاپ جۇرگەن جوقپىز. جاس عالىمدارعا ماگيسترلىك, بولماسا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىنا وسى باسىلىم بەتتەرىندەگى ماتەريال بويىنشا تاقىرىپ ۇسىنساڭىز, ولار ات تونىن الا قاشادى. وعان قارسى ءۋاج دە ايتا المايسىز. ويتكەنى كەسىمدى ەكى نە ءۇش جىلدىق ۋاقىتىن ارابشا نۇسقانى ەجىكتەپ وتىرۋعا ءراسۋا ەتكىسى كەلمەيدى. ەندى وسى باسىلىمدار فاكسيميلدى تۇردە ءارى پاراللەل قازىرگى جازۋ ۇلگىسىمەن جارىق كورگەندىكتەن, ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە, ستۋدەنتكە دە, اكادەميككە دە قولجەتىمدى, الداعى ۋاقىتتا ەكونوميستەر مەن زاڭگەرلەر, مادەنيەتتانۋشىلار مەن ءدىنتانۋشىلار, ساياساتكەرلەر مەن قاراپايىم وقىرمان ءوز كەرەگىن ەركىن تابۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر.
– ۇشان-تەڭىز مول قازىنادان ءسىز ازىرگە 10 تومدى تاڭداپ الىپ, شىعارىپ وتىرسىز. وسى شارۋاعا 30 جىل ۋاقىتىم جۇمسالدى دەيسىز. سوندا وسى باسىلىمداردىڭ تولىق نۇسقاسى تۇگەلدەي تابىلدى ما؟
– بۇل جەردە تولىقتىعى جاعىنان تۇڭعىش جۋرنالىمىز «ايقاپ» (1911-1915) تۋرالى عانا ايتۋعا بولاتىن سياقتى. تۇڭعىشتىڭ اتى – تۇڭعىش. «ايقاپ» باسىنا باق قونعان باسىلىم دەسەك بولادى. سىرەسكەن كەڭەس زامانىندا دا وعان تىيىم بولمادى, 88 سانى كوپكە قولجەتىمدى بولدى. سول سەبەپتى ونىڭ ماتەريالدارىن نەگىز ەتىپ ونداعان ديسسەرتاتسيا قورعالدى, باسىلىم مەن ونىڭ شىعارۋشىسى مۇحامەدجان سەرالين تۋرالى كىتاپتار دا شىقتى. بىراق ەشكىمنىڭ ويىنا ونىڭ فاكسيميلدى نۇسقاسىن شىعارايىق دەگەن وي كەلمەدى. بۇل ءبىزدىڭ وتكەنگە, مادەني مۇراعا دەگەن جاداعاي كوزقاراسىمىزدىڭ كورىنىسى. 2022 جىلى اقىن, جۋرناليست, ۇلتتىڭ تۇڭعىش جۋرنالىن جانىن جەپ بەس جىل بويى شىعارعان رەداكتور مۇحامەدجان سەراليننىڭ 150 جىلدىعى لايىقتى اتالىپ وتپەدى. ادەتتەگىدەي قارجى جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى قوس كىتاپتى ءتۇرلى ءتۇستى ەتىپ شىعارا الماعانىمىزعا ءبىز دە بارماعىمىزدى تىستەپ, وكىنەمىز. سوناۋ 1911-1915 جىلدارى ترويتسك قالاسىنداعى تاتار اعايىندار, «ەنەرگيا» باسپاحاناسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بارىن سالىپ, قولدارىنداعى بارشا ويۋ-ورنەك, قارىپ كاسسالارىن تەگىن بەرىپ, جۋرنالدى ءتۇرلى ءتۇستى ەتىپ شىعارعان بولاتىن. قايتا باسىلىمدا سول ءبىر عاسىر بۇرىنعى تاتار اعايىنداردىڭ مادەني دەڭگەيىنە جەتە الماعانىمىز, ارينە, بىزگە سىن.
1917 جىلدىڭ 12 ماۋسىمىندا جارىق كوردى دەپ سانالاتىن «سارىارقا» گازەتىنىڭ (1917-1919) تۇڭعىش سانىن تاۋىپ وقۋ ءالى كۇنگە مۇمكىن بولماي وتىر. 1917 جىلدىڭ توپتاماسىنان بۇرىن ءتورت سانى تابىلمادى دەپ كەلسەك, قازىر قولعا تۇسپەگەنى ەكەۋ-اق: №1 جانە №8. وكىنىشكە قاراي, كەڭەستىك-كوممۋنيستىك رەجىمنىڭ «جەمىستى جەتىستىگى»: 1918 جىلدىڭ باقانداي 12 سانى (№№43-44, 48-56 جانە №58) ءالى كۇنگە «حابارسىز كەتكەندەر» ساناتىندا. ال كۇنى كەشەگە دەيىن زەرتتەۋشىلەر «سارىارقا» گازەتىنىڭ 1919 جىلى دا تۇراقتى شىعىپ تۇرعانىنان بەيحابار ەدى. قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋدىڭ ۇشار باسىندا تۇرعان, وتكەلەكتى تار زاماندا «جابىق تاقىرىپقا» قورىقپاي بارىپ, ەرلىككە بارابار ەڭبەكتەر جازعان ۇشكىلتاي سۋبحانبەردينا دا ونىڭ جالعاستى ءۇشىنشى جىلى شىعىپ تۇرعانىن بىلمەستەن بۇ دۇنيەدەن ءوتتى. ونىڭ 1919 جىلعى 24 سانى شەتەلدەن, ال سوڭعى سانالاتىن 90-سانى سەمەي ارحيۆىنەن تابىلدى.
– سوندا بۇل باسىلىمداردىڭ, باسقا دا گازەت-جۋرنالدارىمىزدىڭ ءالى جوق ساندارى تابىلۋى مۇمكىن بە؟
– عىلىم سول ءۇشىن عىلىم ەمەس پە, جوقتى تاپپاسا, جاڭالىق اشپاسا ونىڭ نەسى عىلىم؟ ەڭ العاشقى قازاق گازەتى 1905 جىلى پەتەربوردا شىعىپ تۇرعان تاتاردىڭ ء«ۇلپات» باسىلىمىنا قوسىمشا بولىپ تىركەلگەن «سەركە» اتتى سەركەمىز عوي. بىراق ونى قولىنا ۇستاپ كورگەن ءبىر ادام جوق, ەگەر ءبىر جاقسىلىق حابار بولسا, ءسۇيىنشىمىز دايىن.
«قازاق» تا, «سارىارقا» دا جانە باسقا سول الاساپىران جىلداردا جارىق كورگەن ۇلتتىق باسىلىمداردىڭ ەشقايسىسى ء«بىز توقتالدىق», «جابىلدىق» دەپ سوڭعى ساندارىن شىعارىپ, حابار شاشپاعان. ماسەلەن, «قازاقتىڭ» 266-سانى, كۇنباتىس الاشورداسىنىڭ ورگانى «ەركىن قازاقتىڭ» ءبىر سانى سوڭعى جىلدارى عانا تابىلدى ەمەس پە؟ سوندىقتان قازان اۋزى جوعارى, ءالى دە ءۇمىت بار.
– ۇلتتى ۇيىستىرعان, «الاش» پارتياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان, ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى شىعارىپ تۇرعان «قازاق» تۋرالى ايتا تۇسسەڭىز.
– بۇل مەگاجوبانىڭ ءوزى و باستا «قازاق» گازەتىن تۇگەندەۋگە, ونى رۋحاني ءھام مادەني ۇلتتىق قۇندىلىق رەتىندە تۋعان حالقىنا تولىق كۇيىندە ورالتۋ ماقساتىندا جاساقتالعان بولاتىن. جەتى توم «قازاقتى» جەتى كۇن, جەتى ءتۇن پاراقتاعان كەز كەلگەن كوزى قاراقتى وقىرمان ءتۇرلى-ءتۇرلى قازىناعا جولىعارى ءسوزسىز. ماسەلەن, 1916 جىلعى اق پاتشانىڭ قازاق جاستارىن قارا جۇمىسقا الۋى حاقىندا بىلەتىنىمىز: امانگەلدى يمانوۆ, ابدىعاپار حان, م. اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامان» حيكاياتى... ال 1917 جىلعى باسىلىم بەتتەرىنەن بۇگىنگى ۋكراينا مەن بەلورۋسسيا مايدانىنىڭ تىلىندا قارا جۇمىسقا جەگىلگەن قازاق جاستارىنىڭ اتى-جوندەرىن, ولارعا قامقور بولىپ ارتىنان ىزدەپ بارعان وقىعان الاش تۇلعالارىنىڭ قايراتكەرلىگىن, ولاردىڭ شالا ساۋاتتى جاستارعا قۇقىقتىق, مەديتسينالىق كومەك كورسەتكەنىن, اللاسىنا سىيىنار موللاسىن تاۋىپ, حالال اس دايىندايتىن اسپازىنا دەيىن سايلاعانىن كورەمىز. مۇنداي ناقتى قۇجاتتى ءسىز ەشبىر ارحيۆ قورىنان دا تابا الماسىڭىز اقيقات. ءبىرىنشى جيھانگەرلىك سوعىستىڭ جاي-كۇيى, تۋىسقان تۇرىك جۇرتىنا تىلەكتەس ماقالالار, اسىرەسە قازاق قىز-كەلىنشەكتەرىنىڭ التىنى مەن كۇمىسىن ءبىر كىسىدەي جۇمىلا جيناستىرىپ, تۇركياعا كومەك رەتىندە جونەلتكەنىن وقىپ بىلەسىز. قازاق دالاسىن جايلاعان جۇتتار, قازاقپەن ءبىر تۋعان, بەلبەۋلەرىن ءبىر بۋعان قىرعىز اعايىنداردىڭ باسىنداعى الاپات اشارشىلىق, ولارعا اعايىندىق جولىمەن قول ۇشىن سوزۋ... مىنە, وسىنداي العاش كوزىمە شالىنعاندا وزىمە دە «اشىلماعان ارال» بولىپ كورىنگەن ماتەريالدار گازەت بەتىندە ۇشان-تەڭىز.
ءيا, تاۋەلسىزدىك بىزگە وڭايلىقپەن كەلىپ, الاقانىمىزعا قونا سالعان جوق. وعان اتالعان باسىلىم بەتىندەگى وتتى دا وكىنىشتى ماقالالار كۋا. بۇل جازبالار – ءبىزدىڭ تاريحي شەجىرەمىز, ۇلتتىق قۇندىلىققا نەگىزدەلگەن قازىنامىز. ارنالى الاش مۇراسى ۇلتپەن بىرگە جاساي بەرەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
