داۋرەن احمەتباەۆ, ەنەرگەتيك-عالىم: وتاندىق ەنەرگەتيكا ەنتىگىپ تۇر

– داۋرەن سادىق ۇلى, ەلىمىز­دىڭ قۇرمەتتى ەنەرگەتيگى, بىلىكتى عالىم رەتىندە وتان­دىق ەلەكتر ەنەر­گە­تي­كاسى سالاسىنىڭ قا­زىر­گى جاعدايىنا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟

– بىزدە بۇل سالا جاقسى دامىعان. اسىرەسە ەلەكتر قۋاتىن وندىرەتىن ستانسالار ۋاقىتىندا وزىق تەحنولوگيامەن سالىندى. دەسە دە سول ستانسالاردىڭ دامۋى قازىر ءبىرشاما تەجەلىپ قالدى. مۇنداعى تەحنولوگيالاردى ودان ءارى جەتىلدىرۋ كەرەك. وندىرىلگەن قۋاتتى تۇ­تىنۋ­شىلارعا تاراتاتىن ەلەكتر جەلى­لەرى جۇيەسىنىڭ دە الەۋەتى جوعارى. اسىرەسە بىزدەگى 220, 500 كيلو­ۆولتتىق جۇيەلەر ەلىمىزدى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ەلەكتر جۇيەسىنە قوسا الادى. بۇل ەلەكتر ەنەرگياسىن ەكس­پورتتاۋ­عا جول اشاتىن تاماشا مۇم­كىن­دىك. اتالعان باعىت ءالى دە دامىپ كەلەدى. سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتى باي­لانىستىرۋ ماقساتىندا 500 كيلوۆولتتىق جەلىلەردىڭ سالىنۋى – سونىڭ دالەلى.

ستانسالاردى دامىتۋ ءۇشىن بىلىكتى ماماندار كەرەك. ءدال قازىر ءبىزدىڭ اقساپ تۇرعان تۇسىمىز دا – وسى. مىسالى, سولنەچنىي كەنتىندەگى ەكىباستۇز گرەس-2 ستانساسىن دامىتۋ ماقساتىندا ەنەرگو­بلوك­تەردىڭ سانىن ارتتىرۋ قولعا الىندى. ءاۋ باستا بۇعان 8 بلوك سالىنادى دەپ جوسپارلانعان. بىراق قازىر ەكى بلوك قانا جۇمىس ىستەپ تۇر. ەندى وسىعان قوسىمشا ارقايسىسى 650 مەگاۆاتت بولاتىن ەنەرگوبلوكتەردى ىسكە قوسپاق. مىنە, ءبىزدىڭ مامانداردىڭ بىلىكسىزدىگى دە وسى جەردەن كورىنىپ وتىر. ولار جاڭا بلوكتەرگە قىتايدىڭ ءونىمىن ورناتپاق.

ال بۇرىنعىسى رەسەيدىڭ پودولسك قالاسىندا وندىرىلگەن. ءبىر اۋماقتاعى ەكى ءتۇرلى تەحنولوگيامەن سالىنعان ەنەرگوبلوكتار ەندىگى جەردە ءبىر-بىرىنە بوگەت جاسايدى. نەگىزى تەحنولوگيانىڭ ءبىر ءتيپتى بولعانى ماڭىزدى. بىزگە ءتيىمدىسى – پودولسكىنىڭ ءونىمى. سەبەبى ەكىباستۇز گرەس-2-ءنىڭ ىرگەسىندە تۇرعان گرەس-1 ستانساسى ءدال وسى تەحنولوگيامەن ۇزاق جىل بويى قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلەدى.

ايتپاعىم, بىزدە بىلىكتى مامان­دار تاپشىلىعى وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. كەزىندەگى مىقتى مامان­دار­دىڭ ءبىرازى ومىردەن ءوتتى, ءبىرازى ەلدەن كەتتى, ءبىرشاماسى زەينەتكە شىقتى. ال ولاردىڭ ورنىن باساتىن جاستاردىڭ ۇلەسى تىم از. وكىنىشكە قاراي, تاۋەلسىزدىك العان 30 جىلدىڭ ىشىندە ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگەتيكتەرىن تەك تەوريا جۇزىندە عانا دايارلادىق. وسى ءبىر ماڭىزدى باعىتقا باسا ءمان بەرىلمەدى. قۇداي بەتىن اۋلاق قىلسىن, بىراق الداعى ۋاقىتتا وسىنىڭ زاردابىن تارتۋىمىز ىقتيمال. ويتكەنى وتاندىق ەنەرگەتيكا ەنتىگىپ تۇر.

– وسى كۇنگە دەيىن جەرگىلىكتى ۋني­ۆەر­­سيتەتتەر مەن كوللەدج­دەردە قان­شا­ما­ مامان دايارلاندى. سوندا وسى­نىڭ­ ءبارىن جوققا شىعارعىڭىز كەلە مە؟

– مۇنىڭ ءبارى وقۋ جۇيەسىنىڭ وزگەرۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىر. ناعىز كەرەك پاندەر قىسقارتىلىپ كەتتى. ال, شىن مانىندە, ءبىز تاجىريبە تۇرماق, تەوريانىڭ ءوزىن دۇرىس وقىتا المادىق. ويتكەنى بۇرىن 5 جىلدا دايارلاناتىن ەنەرگەتيكتەر مەن ينجەنەرلەردى قازىر 4 جىلدا دايارلاپ ءجۇرمىز. بۇرىن مۇنداي مامانداردى تەحنيكۋمداردىڭ ءوزى ءتورت جىل وقىتاتىن. قازىر تورتجىلدىق باكالاۆرياتتا ستۋدەنتتەر سالانىڭ كىرىسپەسىن عانا مەڭگەرىپ شىعادى.

– بىراق الەم جىلدام دامىپ جاتىر عوي. تيىسىنشە, مامانداردى دايارلاۋ ۋاقىتى دا قىسقارا ءتۇستى ەمەس پە؟

– ءدىنى جۋان اعاشتى بىردەن قۇشاعىڭا سىيدىرا المايسىڭ عوي, وقۋ دا سول سەكىلدى. ايتالىق, ماتەماتيكانىڭ بىرنەشە ءبولىمى بار. قازىر سونى ينجەنەرلەر ءبىر-اق سەمەستر وقيدى. كەي جەردە ەكى سەمەستر وقىتادى. دەمەك, ستۋدەنت ماتەماتيكانى تولىق مەڭ­گەر­مەيدى. سول سەكىلدى فيزيكانى بۇرىن ەكى سەمەستر وقىتسا, قازىر بۇعان ءبىر-اق سەمەستر ارنالعان. ماتە­ماتيكا مەن فيزيكانى دۇرىس مەڭگەرمەگەن ينجەنەر قالاي­شا باسە­كەگە قابىلەتتى بولادى. ەلەكتر تەحنيكانىڭ تەورياسىن, بولا­­شاق ەلەكتر ەنەرگەتيكتەردىڭ نەگىز­گى ءپانىن بۇرىن ءۇش سەمەستر وقى­تا­تىن, قازىر ءبىر, بولماسا ەكى سەمەستردە ستۋدەنت ساناسىنا ءسىڭىرىپ ءجۇر­مىز. بىزدەگى ينجەنەرلىك سالا­نىڭ ءبارى وسىنداي داعدارىسقا ۇشى­راپ وتىر.

– داعدارىستان شىعۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟

– الدىمەن وقۋ جۇيەسىن وزگەر­تۋ­ كەرەك. وقۋ جۇيەسىنىڭ ايناسى – ونىڭ باعدارلاماسى. قازىر قول­دانىستاعى قازاق تىلىندەگى دايىندىق باعدارلامالارى جالپىلاما سوزدەن عانا تۇرادى. ءبىز دە ستۋدەنت بولدىق. كەزىندە ەكىنشى, ءۇشىنشى كۋرستاردا وتكەن, پراكتيكا جۇزىندە ۇيرەنگەن دۇنيەلەرىمىزدى قازىرگى ينجەنەرلەر كىتاپتان عانا وقيدى. شىنىنا كەلسەك, تەوريا­نىڭ ءوزىن قاتىرعانىمىز شامالى. مىسالى, ارنايى بەكىتىلگەن باعدارلامادا «ترانسفورماتوردىڭ بوس ءجۇرى­­سى» دەگەن تەرمين بار. ترانس­فور­ماتور بوس جۇرەتىن كىسى مە ەدى؟ ادام عانا بوستەكى جۇرەدى. ال ەندى وسىنى وقىعان ستۋدەنت ترانسفورماتوردىڭ بوس جۇرەتىندەي اياعى بار ما دەپ باس قاتىرادى. بۇل ءبىر عانا مىسال. قىسقاسى, بىزگە باعدارلامانى دۇرىستاۋ كەرەك جانە ول ينجە­نەر­لىك سالاعا باعىتتالۋى قاجەت. كەڭەس وكىمەتىنەن بەرى كەلە جاتقان باعدارلامانىڭ وزىعىن الىپ, توزىعىن تاستاۋ كەرەك. بۇل رەتتە ءبىر ينجەنەرگە بارلىق باعىتتى قاتار ۇيرەتۋدىڭ قاجەتى شامالى. ماسەلەن, فيزيكا بولىمدەرىنىڭ ىشىندە بالانىڭ وي-ساناسىن دامىتاتىنى – مەحانيكا. مەحانيكانى تۇسىنگەن, مەڭگەرگەن ستۋدەنت دەنەگە تۇسەتىن كۇشتى, قوزعالىستى وپ-وڭاي ەسەپتەي الادى. مەحانيكا ارقىلى كەز كەلگەن سالانى ەش قيىندىقسىز تۇسىندىرۋگە بولادى. عىلىمنىڭ, ءبىلىمنىڭ باستى ماقساتى – ءتۇسىنۋ. ال تۇسىن­دىرە­تىن – فيزيكا. تۇسىن­گەن دۇنيەنى جۇزەگە اسىرۋعا ماتەماتيكا كەرەك. ماتەماتيكا – ءبىلىمنىڭ قۇپيا­سىن اشاتىن كىلت. مىنە, مەحانيكا, ماتەماتيكا سەكىلدى نەگىزگى باعىت­تار­دى تاڭداپ الۋ ماڭىزدى.

– «كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى باع­دار­­لا­مانى پايدالانۋ كەرەك» دەگەن وي ايتتىڭىز. بۇل كەلمەسكە كەتكەن دۇنيەنى كوك­سەۋ ەمەس پە؟ جالپى, ءبىز نەلىكتەن كەڭەستىك باع­دار­­لا­مانى ۇلگى ەتۋىمىز كەرەك؟ نەگە امەريكانىڭ وزىق باعدارلاماسىن پايدا­لان­باسقا؟

– امەريكانىڭ باعدارلاماسى دۇرىس بولسا, بۇل سالادا بىزدەن الدەقاشان وزىپ كەتەر ەدى. ونداعى ەنەرگەتيكا عىلىمىنىڭ نەگىزى دە كەڭەستىك باعدارلامادا جاتىر. مۇنى الەم الدەقاشان مويىنداپ قويعان. ەندەشە, الەم مويىنداعان دۇنيەدەن ءبىز نەگە باس تارتۋىمىز كەرەك؟ قايتا كەرەگىن الىپ, پايدالانايىق. كەرەك ەمەسى قالسىن.

– تۇسىنىكتى. اعا, رەداك­تسيا­مىزعا ەلەكتر ەنەرگياسىن تاراتۋ ماسەلەسىنە قا­تىستى وقىر­مان­دار بىرنەشە رەت حا­بار­­لاس­قان بولاتىن. اسىرەسە قارا­عان­دى, ۇلىتاۋ وڭىرىندەگى اۋىل تۇر­­عىن­­دا­رىنىڭ ستانسالار وندىر­گەن ەلەكتر ەنەرگياسىن ورتا جول­­دان ساتىپ الىپ, جەر-جەردەگى تۇتى­نۋ­شى­لارعا تارا­تا­­تىن دەلدال كومپانيا­لار كوپ ەكەنىن ءارى بۇلاردىڭ ويىن ەرە­­جە­سى ءسات سايىن وزگەرەتىنىن ايتىپ شاعىم­دان­عانى ەسىمىزدە. وسى قانشالىقتى دۇرىس؟

– بۇل – اۋادان اقشا جاساۋدىڭ امالى. ءبىز كەڭەس وكىمەتىنىڭ جۇيەسىنەن الىستاپ, كاپيتاليزم جولىنا ءتۇسۋدى ماقسات ەتتىك. كاپيتاليستىك قوعامدا ءبىر عانا ماقسات بار – بايۋ. شىن كاپيتاليستەر بىرەۋدىڭ دۇنيەسىن تارتىپ الىپ بايىمايدى. ولار وزدەرىنىڭ وي-يدەياسىمەن, ءىس-ارەكەتىمەن كاسىپ جاساۋ ارقىلى داۋلەتكە كەنەلەدى. ال ءبىز كاسىپتى ءناسىپ ەتپەي-اق كاپيتاليست بولعىمىز كەلەدى. ءسىزدىڭ ايتىپ وتىرعان ماسەلەڭىز دە – سول. باسقا ەشتەڭە دە ەمەس. مۇنداي دەلدال كومپانيالار بىزگە قاجەت ەمەس. ەگەر ونداي كومپانيا ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى بەلدى ويىنشىعا اينالامىن دەگەن نيەتپەن گەرمانيانىڭ, امەريكانىڭ, قىتايدىڭ وزىق تەحنولوگياسىن ەلگە اكەلىپ, ەلەكترتەحنيكالىق زاۋىت سالسا, ءسويتىپ ەلەكترگە قاجەتتى ءتۇرلى جابدىقتار شىعارۋدى جولعا قويسا, وندا اڭگىمە بولەك. بىراق ءبىز مۇنىڭ ءبىرىن دە ىستەي الماي وتىرمىز. ويتكەنى شەتەلدەر وزىق تەحنولوگياسىن ەشقاشان ساتپايدى. قالعان-قۇتقانىن عانا بەرەدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەكىباستۇزداعى گرەس-1-دە امەريكالىقتار جۇمىس ىستەگەن جىلدارى سول ستانسادا مەن دە ەڭبەك ەتتىم. سولاردىڭ قاتارىندا يكبال سىددىق دەگەن پاكىستاندىق ازامات بولدى. ورىسشاعا سۋداي. سويتسەم, ماسكەۋدەگى مەن وقىعان ەنەرگەتيكالىق ينستيتۋتتا ءبىلىم الىپتى. ءبىر كۇنى الگىدەن ء«بىزدىڭ ستانسانى دامىتۋ ءۇشىن نە ىستەپ جاتىرسىزدار, قارجىنى قايدان الاسىزدار؟» دەپ سىر سۋىرتپاقتادىم. بەتىمە قاراپ كۇلدى دە: «ەشبىر كاپيتاليست ساعان ءبىر تيىن دا ۇستاتپايدى. كەرىسىنشە, ءبىز اقشا تابۋعا كەلدىك», دەدى. سودان بۇلار اقشانى قانداي جولمەن تابادى دەپ ويلاندىم. اقىرى جاۋابىن تاپتىم. ولار كاسىپورىنداعى مىڭداعان قىزمەتكەردى قىس­قارتتى. ۇنەمدەلگەن اقشانى قال­تاعا باس­تى. ءسويتىپ, ستانسادان ۇنەمدەلگەن اقشانى سول ستان­سانىڭ وزىنە جۇمسادى, ءوز قالتاسىنان ءبىر تيىن دا شى­عار­مادى. ال, شىن مانىندە, ەكى­باس­تۇزدىڭ گرەس-1 ستانساسىن سول كەزدە امەريكالىقتار ەمەس, ءوزىمىزدىڭ ينجەنەرلەر كوتەردى. ءبىر بلوكپەن عانا قالعان ستانسانى قۋاتتى كاسىپورىنعا اينالدىردى. قازىر مۇندا 7 ەنەرگوبلوك جۇمىس ىستەيدى, 8-ءسى ەندى قوسىلماق, بۇيىرسا. مۇنى تاپتىشتەپ ايتىپ وتىرعانىم ءبىزدىڭ قوعامدا «ستراتەگيالىق نىسانداردى جەكەمەنشىككە بەرۋ كەرەك» دەگەن وي ءجيى ايتىلادى. شىندىعىندا, جەكەمەنشىك مۇنداي نىساندارعا دۇرىس قاراي المايدى, كەرىسىنشە وسىنىڭ ەسەبىنەن تەك پايدا تابۋدىڭ قامىن عانا كۇيتتەيدى. سوندىقتان ستراتەگيالىق نىسانداردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىڭ تىكەلەي باقىلاۋىندا بولۋى كەرەك. ماسەلە مىنادا. جوبا جاسالعان كەزدە ءاربىر كۇردەلى جوندەۋ, اعىمداعى جوندەۋ سەكىلدى ءتۇرلى ماقساتقا دەپ سالىقتار سالىنادى. مىسالى, تازا تابىستىڭ 3,3 پايىزى قىزمەت كورسەتۋگە, ­­2 پايىزى جاڭارتۋ جۇمىستارىنا, 4 پايىزى كۇردەلى جوندەۋگە جۇمسالادى دەلىك. جەكەمەنشىك كومپانيالار وسى تالاپتاردى كوپ جاعدايدا ورىندامايدى. كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزەتىن ۋاقىت تاياسا دا, «جۇمىس ىستەپ تۇر عوي» دەپ قوندىرعىنى توقتاتپايدى. ابدەن ىستەن شىققاندا عانا جان­تا­لاسىپ جاتادى. ءمىنىپ جۇر­گەن كولىگىمىزدىڭ ءوزىن جىلىنا ءبىر رەت تەحنيكالىق بايقاۋدان وتكى­زە­مىز عوي. بۇل دا سول سەكىلدى. مىنە, جەكەمەنشىكتىڭ وسىنداي قيتۇرقىسى بار. ستراتەگيالىق نىسانداردىڭ بارلىعى مەملەكەت مەنشىگىندە بولۋى كەرەك دەيتىنىم سوندىقتان.

– ەندەشە, «مەملەكەت – نا­شار­­ مەنەدجەر» دەگەن ءتامسىلدى نەگە العا تارتىپ ءجۇرمىز؟

– جاۋاپتى ورىندا بىلىكسىز ادام­دار وتىرسا, ناشار مەنەد­جەر بولماعاندا قاي­تەدى؟ ەنەر­گە­تي­كا­نى دارىگەر نە مال دارىگەرى باسقارسا, ناشار بولماعاندا نەسى قالدى. بىزدە ەنەرگەتيكانى ەنەرگەتيك باسقارمايدى, دۇرىسى باسقارتپايدى. سەبەبى ول جۇمىستىڭ جايىن بىلەدى. ال مۇنداي ادام بيلىكتەگىلەرگە قاشاندا كەدەرگى كەلتىرەدى. سوندىقتان مۇنداي ماسەلەگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ ماڭىزدى. ءمينيستردى جوعارى­دان توپ ەتكىزىپ قويا سالماي, تومەننەن جوعارىعا قاراي ساتىلاپ دايارلاۋ كەرەك. ايتپەسە, كەڭسە­­دەن شىقپاعان ادامعا شيكى نان دا جاقسى, پىسكەن نان دا جاقسى ەمەس پە؟

– جۋىردا استانا حالقى بىرنەشە ساعات جارىقسىز قال­دى. ءىرى مەگاپوليستە وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايدىڭ ورىن الۋى قالىپتى دۇنيە مە؟

– جوق, البەتتە. بۇل – ۇلكەن كەمشىلىك. ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جۇيەسىندە ءتۇرلى ماماندار جۇمىس ىستەيدى. ءبىرى جوندەۋمەن اينالىسسا, ەكىنشىسى ىسكە قوسۋعا جاۋاپتى, ءۇشىنشىسى جالپى ۇدەرىستى قاداعالايدى دەگەندەي. ال بىزدە ءجونى ءتۇزۋ ءبىر «رەلەيششيك» شىقسا مۇرنىمدى كەسىپ بەرەيىن. مىسالى, مەن «رەلەيششيك» ەمەسپىن. ونى دايىنداۋمەن اينالىسپايمىن دا.

– «رەلەيششيك» دەگەنىڭىز كىم؟

– ەنەرگەتيكاداعى قورعانىس­پەن, قاۋىپسىزدىكپەن اينالىساتىن ما­مان. بۇرىن وسىنداي ماماندىق بول­عان, قازىر جوق. ونىڭ مىن­دە­تى – ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جۇيە­سىن­دە ورنالاسقان ەلەكترلىك قون­دىر­­عىلاردى قورعايتىن جۇيە قۇرۋ. ءسىز بەن ءبىزدىڭ ومىرىمىزدەن بولەك, تەحنولوگيالىق ۇدەرىستى دە قورعايتىن جۇيە بار. ايتالىق, ولار قىسقا تۇيىقتالۋ بولعان كەزدە جۇيەنىڭ قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن الدىن الا رەتتەپ قويادى. سونىڭ ناتيجەسىندە, قىسقا تۇيىقتالۋ بولعاندا قاجەتتى ايىرعىش وزدىگىنەن ەلەكتر تىزبەگىن اجىراتادى, قالعاندارى جۇمىس ىستەپ تۇرا بەرەدى. مىنە, وسى جۇيە جۇمىس ىستەمەسە اپات ودان ءارى ۇلعايا بەرەدى. مۇنىڭ سوڭى جۇيەلىك اپاتقا ۇلاسادى. بۇل رەلەلىك قورعانىستىڭ دۇرىس جولعا قويىلماعاندىعىنان. استانادا ورىن العان اپات بىزگە وسىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ءارى ەلدەگى جاعدايدىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە بايقاتتى. بۇل جەردە دە كادر ماسەلەسى الدىمىزدان شىققانىن ەسكە سالايىق. بۇرىن الماتىدا ەنەرگەتيكتەرگە ارنالعان بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ينس­تي­تۋتى جۇمىس ىستەدى. جەرگىلىكتى ماماندار وسى جەرگە كەلىپ ارنايى كۋرستاردان وتەتىن, بىلىكتىلىگىن شىڭدايتىن. قازىر اتالعان ينس­تيتۋت جوق, جابىلىپ قالعان. تمد توڭىرەگىندە مۇنداي ينستيتۋت قازىر سانكت-پەتەربۋرگتە عانا بار. بۇعان بارۋعا اركىمنىڭ شاماسى كەلمەيدى. سوندىقتان بىلىكتى ەنەرگەتيكتەردى دايارلاۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ەل تۇپكىلىكتى وزگەرىستەر جاساۋى كەرەك, ۇلكەن رەفورما قاجەت.

– الەمدىك ترەندتەن قالماي ءبىز دە كۇن, جەل, سۋ ەلەكتر ستانسالارىنا جاپپاي كوشىپ جاتىرمىز. «جاسىل ەنەرگەتيكا» دەگەن ۇعىمنىڭ سانامىزعا ءسىڭىپ كەتكەنىنە دە ءبىرشاما ۋا­قىت بولدى. ءبىز اتاعان جاڭا­شىل­­دىقتار جاقسى ناتيجە بەرە الا ما؟

– ەگەر كۇن, جەل, سۋ ەلەكتر ستانسالارىنا قاجەتتى جابدىقتاردىڭ ءبارىن وزىمىزدە شىعارساق بۇلار­دىڭ پايداسى شاشەتەكتەن. ويتكەنى ءتيىمدى ءارى ارزان. سونداي-اق بۇل قادامىمىز وزگە مەملەكەتتەرگە ونەگە بولار ەدى. ال ءبىز ءدال قازىرگى ۋاقىتتا بۇلاردىڭ ءبىرىن دە وزىمىزدە وندىرمەيمىز. سىرتتان ساتىپ اكەلەمىز. مۇنداي جاعدايدا ءتيىمسىز, ارينە. قىپ-قىزىل شىعىن. سەبەبى يمپورتتىق ءونىمنىڭ باعاسى قاشاندا قىمبات. ونىڭ ۇستىنە وزىق دۇنيەسىن ەشكىم دە ۇستاتا سالمايدى. مىسالى, ەرەيمەنتاۋدىڭ اينالاسىندا اينالىپ تۇراتىن ۇلكەن جەل گەنەراتورلارىن الايىق. ەگەر سونى تۇگەلدەي ەلىمىزدە قۇراستىرساق, كوپ دۇنيەدەن ۇتار ەدىك. ال مۇنداي جوبالار بىزدە بار. تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مارات قامباروۆتىڭ جوڭعار قاقپاسىنا ارناپ جاساعان 40 مەتر/سەكۋندتىق داۋىلدى جەلگە شىدايتىن, كەزىندە استاناداعى ەحرو كورمەسىنە قويىلىپ, جوعارى باعالانعان جەل قوندىرعىسىن پايدالانۋعا بولادى. وسى ارقىلى قۋاتتىلىعى 1-5 مەگاۆاتقا دەيىن جەتەتىن وتاندىق جەل ستانساسىن سالىپ, سونىڭ يگىلىگىن كورۋگە مۇمكىندىك بار. الايدا الگى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن عالىمنىڭ بارماعان جەرى, اشپاعان ەسىگى جوق. قولداۋ تاپپادى. ءبىر قىزىعى, اتالعان جوبا ەلىمىزدە وتكەن عىلىمي كونكۋرستا ءۇشىنشى ورىن الدى, ال قىتايدا 100-دەن اسا مەملەكەت باق سىناعان بايقاۋدا ءبىرىنشى ورىندى, لوس-اندجەلەستەگى الەمدىك كونكۋرستا دا باس جۇلدەنى يەلەنگەن.

– دەمەك, ءداستۇرلى ەنەر­گە­تي­كا­­دان باس تارتۋعا بولمايدى عوي؟

– البەتتە. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداي قادامعا بارۋعا استە بولمايدى. كەرى­سىنشە ەلەكتر ستانسالارىنىڭ جانىنان كومىردى تەرەڭ وڭدەيتىن وندىرىستەر اشۋ كەرەك. مىسالى, ەكىباستۇزدىڭ كومىرىن وتىن رەتىندە عانا پايدالانباۋىمىز قاجەت. تەرەڭدەتە وڭدەسەك سول كومىردەن بەنزين, سولياركا, مازۋت, گاز الۋعا بولادى. سونداي تەحنولوگيالاردى ورناتىپ, كومىردى تەرەڭ وڭدەۋدەن وتكىزىپ بارىپ ۇسىنسا, ەلەكتر ستان­­سالارىنان ەكولوگياعا ەش­­­­قان­­داي زيان كەلمەيدى. ءيا, مۇن­­­داي ءوندىرىستى ورناتۋ ءۇشىن قىرۋار قارجى كەرەك. بىراق بولاشاعىمىزدى ويلاساق, وسىنداي قادامعا بارۋعا ءتيىسپىز. سوندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋدىڭ دا قاجەتى بولمايدى. وڭتۇستىك وڭىرگە ەلەكتر ستانساسىن سالىپ, ەكىباستۇزدىڭ وڭدەلگەن كومىرىن پايدالانساق تا ءبىراز ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تارقار ەدى. ءارى بۇل اتوم ستانساسىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ارزانعا شىعادى.

– ەلىمىزگە اتوم ستانساسى كەرەك­ پە؟­

– ءدال قازىر كەرەك دەپ ايتا المايمىن. ەنەرگيا كوزىن سالۋ ءۇشىن ءوندىرىس قۋاتتارىن دامىتۋىمىز كەرەك. اگەرەكي اتوم ستانساسىن سالۋ قاجەتتىلىگى تۋا قالسا, ونى بالقاش كولىنەن ارىرەك ورناتقانىمىز ابزال. كولدى لاستاماعان ءجون. ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. پاۆلودار وڭىرىندەگى اقسۋ قالاسىندا ورنالاسقان ەلەكتر ستانساسى اۋەلدە قاتە سالىنعان. ونىڭ پايدالانىلعان سۋى ەرتىس وزەنىنە قۇيىلادى. ەرتىستىڭ ءبىر جاق بولىگى ساقىلداعان سارى ايازداردا دا قاتپاي, بۋى بۇرقىراپ جاتاتىنى سوندىقتان. بۇل ەكولوگياعا زيان, ارينە. ەرتىستىڭ جاعدايى وسىدان بۇزىلدى. ءاۋ باستا بۇل ستان­سانى وزەننەن شامامەن 10 شا­­قى­رىمداي الىستاۋ جەرگە ورنا­تىپ, ەكىباستۇزداعى گرەس-1­ ستان­سا­سى­نىڭ اۋماعىنداعى سەكىلدى سۋ ساقتايتىن تەرەڭ قويما سالۋ كەرەك ەدى. سوندا قازىرگىدەي ماسەلەمەن بەتپە-بەت كەلمەس ەدىك. ءسوز جوق, كەز كەلگەن وندىرىستەن شىققان سۋ ەكولوگياعا زيان. بالقاش تا وسىنداي كۇيگە ۇشىراماسا ەكەن دەيمىز. جالپى, جىلۋ ستانساسى مەن اتوم ستانساسىنىڭ ءبىر عانا ايىرماشىلىعى بار. العاشقىسىندا كومىر جاعىپ, سۋدى قايناتىپ, بۋ ارقىلى تۋربينامەن گەنەراتوردى اينالدىرىپ ەلەكتر قۋاتىن الامىز. ەكىنشىسىندە اتوم پايدالانىلادى. ول يادرولارعا بولىنەدى, ودان جىلۋ شىعادى, ءارى قاراي سۋ قاينايدى. ودان كەيىنگى تسيكل جىلۋ ستانساسىنىكىمەن ۇقساس.

– اڭگىمە اۋانىن عىلىمعا قا­راي­­ بۇرساق. ەلەكتر ەنەرگە­تي­كاسى­نا­ عىلىم قانشالىقتى كەرەك؟ ايت­پە­سە, مۇنى «ەكى سىمدى جالعاۋ» دەپ تۇسىنە­تىن­دەر ءالى دە كوپ.

– ەنەرگەتيكا ەكى ۇلكەن سالادان تۇرادى. ءبىرى – جىلۋ ەنەرگەتيكاسى, ەكىنشىسى – ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى. جىلۋ ەنەرگەتيكاسى – ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنىڭ نەگىزى. جىلۋدى تۇرلەندىرۋ ارقىلى ەلەكتر قۋاتىن الامىز. قازىر كۇن ەنەرگەتيكاسىن پايدالانۋعا دەن قويىلىپ جاتىر. اسىرەسە كۇن ساۋلەسىن تىكەلەي تۇرلەندىرۋ ارقىلى ەلەكتر قۋاتىن الىپ ءجۇرمىز. كۇن پانەلدەرىن ايتىپ وتىرمىن. ولار كۇننىڭ ساۋلەسىن بىردەن ەلەكتر قۋاتىنا اينالدىرادى. بىراق ولاردىڭ پايدالانۋ كوەففيتسيەنتتەرى وتە تومەن. ماقتاعاندا ونىمدىلىگى 30-35 پايىزعا جەتەر. ايتپەسە, 12-20 پايىزدان اسپايدى. ەگەر وسىعان ءبىرجولا بەت بۇرامىز دەسەك, وندا ۇلكەن اۋماق كەرەك. مال اياعى جەتپەيتىن, سايىن دالاعا سالساق, پايداسىن كورۋگە بولار ەدى. ايتالىق, قىزىلوردا مەن جەزقازعاننىڭ اراسىنداعى ادام اياعى باسپايتىن بەتپاقدالاعا ورناتساق بولادى. الايدا مۇنداي پانەلدەردىڭ ءوزى ارزان تۇرمايدى. شىعىندالىپ شەتەلدەن الدىر­ساق, قارىزىن بالامىزدىڭ بالاسى وتەيتىن سەكىلدى عوي. ال ەگەر بۇل پانەلدەردى ءوزىمىز شىعارساق, بۇل ەندى باسقا اڭگىمە. جوعارىدا «جاسىل ەنەرگەتيكا» دەپ ايتتىڭىز عوي. بۇل ازىرشە بىزگە ءتيىمسىز. بىرىنشىدەن, بۇعان قىرۋار قارجى كەرەك. ەكىنشىدەن, گەرمانيا تاجىريبەسىنەن ساباق الۋىمىز قاجەت. نەمىستەر «جاسىل ەنەرگەتيكامەن» بەلسەنە اينالىسقانى سول, جىلۋسىز, ەلەكتر قۋاتىنسىز قالدى ەمەس پە؟ ەندى قايتادان كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ءداس­تۇرلى جىلۋ-ەلەكتر ستانسالارىنا كوشىپ جاتىر. سوندىقتان دۇرمەككە ەرىپ, دۇڭكىلدەي بەرۋگە بولمايدى. سول سەكىلدى جەل ەلەكتر ستانسالارىنىڭ دا زيانى بار. ءبىرىنشى كەزەكتە ۇشقان قۇسقا, جورتقان اڭعا زيان. ودان كەيىن ستانسادان ۇزدىكسىز شىعىپ تۇراتىن شۋىلدىڭ دا زاردابى بار. وكىنىشتىسى, بۇلاردىڭ مۇنداي كەمشىلىگىن ەشكىم ايتا بەرمەيدى. وسىنىڭ ءبارى عىلىمي زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.

– ءوز تاراپىڭىزدان وتان­دىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋعا قان­­داي دا ءبىر جوبا ۇسىنىپ كوردىڭىز بە؟

– ارينە. ءتىزىپ ايتسام ماق­تان­عان­داي بولامىن عوي. ونىڭ ۇستىنە ءبىز ۇسىنعان جوبالار ۇكىمەت تارا­پىنان قولداۋ تاپپادى. قازىر كۇنىمىز بيزنەسكە قاراپ تۇر. ال ولار بىزدەن قارجى تالاپ ەتەدى. عالىمداردا قارجى قايدان بولسىن. ماسەلەنىڭ ءبارى قارجىعا تىرەلەدى. سوندىقتان «ۇكىمەت – عىلىم – بيزنەس» ۇشتىگى تىزە قوسۋى كەرەك. سوندا ءبىراز دۇنيە تىندىرۋعا مۇمكىندىك بار. ايتپەسە, وتاندىق عالىمداردا جوبا دا, ازىرلەمە دە جەتكىلىكتى. ماسەلەن, جۋىردا ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن جىلدام ەسەپتەۋگە ارنالعان ءبىر جوبام دۋبايدا 69 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى قاتىسقان عىلىم بويىنشا وتكەن الەم چەمپيوناتىندا كۇمىس جۇلدەگەر اتاندى. جالپى ەسەپتە 14-ورىندى يەلەنگەن ەلىمىزدىڭ ءوز عالىم­دا­رى دايىنداعان, تيىسىنشە جەر-جاھاننىڭ عىلىمي قاۋىم­داستىعى وڭ باعالاعان جوبالار شىنىمەن ەرەكشە. تەك الەمدە مويىندالعان سول جوبالارعا ءوز ەلىمىزدە مويىن بۇرىلمايتىنى وكىنىشتى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

فارحات قايرات ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»