جاۋاپتى سالاعا ناقتى تاپسىرما
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, قازاقستاندا اۋا رايىنىڭ سۋىنا بايلانىستى ەنەرگيا كوزدەرى مەن جىلۋ جەلىلەرىندە بىرقاتار تەحنولوگيالىق اقاۋ ورىن الدى. اتاپ ايتقاندا, ريددەر جەو-سى, تەمىرتاۋ 1-ماەس-ءى جانە ەكىباستۇز جەو-سى جۇمىسىندا اقاۋلار بولدى. اتالعان نىساندار بويىنشا تەمپەراتۋرالىق رەجىم تولىعىمەن قالپىنا كەلتىرىلدى. سونىمەن قاتار ستەپنوگور, بالقاش, اقتاۋ جانە كوكشەتاۋ قالالارىنداعى جىلۋ جەلىلەرىندەگى تەحنولوگيالىق اقاۋلار دا جەدەل جوندەلدى. قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق تۇتىنۋشى جىلۋعا قوسىلعان.
جىلۋ بەرۋ ماۋسىمىنا جۇيەلى دايىندىق اياسىندا رەسپۋبليكانىڭ ەلەكتر ستانسالارىندا 8 ەنەرگەتيكالىق بلوك, 40 قازاندىق جانە 42 تۋربيناعا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلدى. 2 ەنەرگەتيكالىق بلوك, 9 قازاندىق جانە 11 تۋربينا بويىنشا جۇمىستار – سوڭعى كەزەڭدە. وعان قوسا 25,3 مىڭ شاقىرىم ەلەكتر بەرۋ جەلىلەرى, 564 قوسالقى ستانسا جانە 3,5 مىڭ تاراتۋ پۋنكتى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. ءوڭىر اكىمدەرى كوكشەتاۋ مەن ستەپنوگور قالالارىندا جىلۋ بەرۋ ماۋسىمىنىڭ قالاي ءوتىپ جاتقانى, ەكىباستۇز جانە ريددەر جەو-لارىنداعى احۋال, بالقاش پەن تەمىرتاۋداعى جىلۋ بەرۋ نىساندارىن جوندەۋ, سونداي-اق اقتاۋدى جىلۋمەن جابدىقتاۋ جانە اتىراۋدى سۋمەن جابدىقتاۋ تۋرالى اقپارات بەردى.
پرەمەر-مينيستر رەسپۋبليكادا كۇننىڭ كۇرت سۋىتىپ كەتۋىنە بايلانىستى كوممۋنالدىق جۇيەلەرگە تۇسەتىن جۇكتەمە دە ارتا تۇسكەنىن ايتتى. مۇنداي كەزدە جىلۋ جانە ەنەرگيا نىساندارىندا شتاتتان تىس جاعدايلار ورىن الاتىنى ءمالىم. «تەحنولوگيالىق اقاۋلارعا بايلانىستى ينتسيدەنتتەر بولىپ جاتىر. بۇزىلعان تەلىمدەردى نورماتيۆتىك مەرزىمدە قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا شۇعىل شارالار قابىلداندى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, اپاتتار بولعان جاعدايدا بارىنشا شۇعىل ارەكەت ەتىپ, ءتيىستى شارالار قابىلداۋ كەرەك. «حالىققا ناقتى جاعداي تۋرالى, جوندەۋ جۇمىستارى مەن جوسپارلى جۇمىستار تۋرالى دەر كەزىندە وبەكتيۆتى ءارى تۇسىنىكتى اقپارات بەرۋ – ماڭىزدى ماسەلە. ايتپەسە وتىرىك اقپارات پەن فەيك تاراپ كەتەدى», دەگەن ۇكىمەت باسشىسى ءوڭىر اكىمدىكتەرىنە جىلۋ وبەكتىلەرىنىڭ يەلەرىمەن بىرگە تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن جوندەۋ بريگادالارىنىڭ بولۋىن, شۇعىل جوندەۋ جۇمىستارى قاجەت بولعان جاعدايدا قوسالقى بولشەكتەردىڭ ءازىر تۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى. وعان قوسا «قازاقستان تەمىر جولى» جانە «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانيالارىنان ءبىرىنشى كەزەكتە جىلۋ ستانسالارى مەن قازاندىقتارعا وتىننىڭ ۋاقىتىلى جەتكىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تالاپ ەتتى.
ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق – ۇكىمەتتىڭ باستى مىندەتى
ۇكىمەت وتىرىسىندا بيىلعى قاڭتار-قاراشا ايلارىندا ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىلارى مەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى دا كۇن تارتىبىنە شىقتى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ ەسەپتى كەزەڭدە ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى 4,9%-عا جەتكەنىن باياندادى. ناقتى سەكتورداعى وڭ ديناميكا 3,5%-دى, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا – 5,6%-دى قۇراعان. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ ءوسۋ قارقىنى 14,6%-عا تۇراقتاپ, ينۆەستيتسيالار اعىنى اقپارات جانە بايلانىستا – 2,8 ەسەگە, كولىك جانە قويمالاۋدا – 58%-عا, ساۋدادا – 34%-عا, ءبىلىم بەرۋدە – 17%-عا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا – 11%-عا, ونەركاسىپتە – 8,5%-عا, ونىڭ ىشىندە وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 4,6%-عا وسكەن.
الدىن الا جاسالعان قورىتىندىلارعا سايكەس قاڭتار-قازان ايلارىندا سىرتقى ساۋدا اينالىمى 2,6%-عا كوتەرىلىپ, 114 ملرد دوللاردان استى. ەكسپورت شامامەن 65 ملرد دوللار دەڭگەيىندە تۇر. بۇل رەتتە وڭدەلگەن تاۋارلار ەكسپورتى شامامەن 21 ملرد دوللارعا جۋىقتادى, تاۋارلار يمپورتى 49 ملرد دوللاردان استى. جالپى, رەسپۋبليكانىڭ وڭ ساۋدا بالانسى 15 ملرد دوللاردان اسىپ جىعىلادى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە شامامەن 18,2 ترلن تەڭگە كىرىس تۇسكەن, جوسپار 98,6%-عا ورىندالىپ وتىر. ماسەلەن, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە – 12,6 ترلن تەڭگەگە جۋىق قاراجاتپەن, ال جەرگىلىكتى بيۋدجەت كىرىستەرى 5,7 ترلن تەڭگەگە تولىقتى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك بيۋدجەت شىعىستارى 96,5%-عا ورىندالدى.
پرەمەر-مينيستر 11 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكانىڭ بارلىق سەكتورلارى وڭ ءوسۋ قارقىنىن كورسەتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ماشينا جاساۋ سالاسى شامامەن 27%-عا وسكەن. ال جەڭىل ونەركاسىپتە 12%-عا جۋىق جوعارى ءوسىم تىركەلگەن. مينەرالدى ونىمدەر ءوندىرىسى – 4%-دان, پلاستماسسا بۇيىمدارىن وندىرۋدە – 5%-عا, تاماق ونىمدەرىن شىعارۋدا 2%-عا جۋىق ءوسىم قالىپتاستى. تاۋ-كەن ونەركاسىبى مۇناي مەن تابيعي گازدى ءوندىرۋ ەسەبىنەن 5%-دان استام ءوستى. سونىمەن قاتار قۇرىلىس سەكتورىندا 12% جوعارى ءوسۋ قارقىنى قامتاماسىز ەتىلدى. 15 ملن شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى.
ۇكىمەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, ينۆەستيتسيالاردى بەلسەندى تارتۋ – ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ نەگىزگى فاكتورى. «شيكىزاتتىق ەمەس سالالاردا, ەڭ الدىمەن, وڭدەۋ ونەركاسىبىندە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا, كولىكتە, لوگيستيكادا, IT جانە تۋريزمدە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا باسا نازار اۋدارۋ قاجەت. جالپى, ينۆەستيتسيالىق ساياسات شەتەلدىك جانە ىشكى ينۆەستيتسيالار ساپاسىن ارتتىرۋعا, ينۆەستورلارعا ارنالعان ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋعا باعىتتالۋعا ءتيىس», دەدى ول. ءسويتىپ, اتالعان جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى ينۆەستيتسيالىق شتابقا ەرەكشە وكىلەتتىكتەر بەرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعانىن ەسكە سالدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى جۇيەسىن باسەكەگە قابىلەتتى, ەكسپورتقا باعدارلانعان جانە جوعارى تەحنولوگيالىق كومپانيالارعا قاراي قايتا باعدارلاۋ كەرەك. «تازا پاراقتان رەتتەۋ» قاعيداتىن تولىق ەنگىزۋ جانە مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ سالاسىنداعى تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىن ناقتى ىسكە قوسۋ بيزنەستى دامىتۋعا قوسىمشا سەرپىن بەرۋگە ءتيىس», دەپ ءسوزىن جالعاعان ۇكىمەت باسشىسى, بيىلعى قاراشا ايىندا ينفلياتسيا 10,3%-عا دەيىن تومەندەگەنىن جانە مەملەكەتتىك ورگاندار ينفلياتسيا دەڭگەيىن باقىلاۋ جانە تومەندەتۋ جونىندەگى شارالار كەشەنىن ساپالى ورىنداۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس ەكەنىن نازارعا الدى.
«كەلەسى جىلى ەكونوميكانىڭ ساپالى ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋ كەرەك. تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋدى كەمىندە 6% دەڭگەيىندە قامتاماسىز ەتۋ – ۇكىمەتتىڭ ورتامەرزىمدى كەزەڭگە ارنالعان باستى مىندەتى. ارينە, ءبىز بيىك ماقسات قويىپ وتىرمىز جانە ول بارىمىزدەن ناتيجەلى جۇمىس پەن بىرلەسكەن كۇش-جىگەردى تالاپ ەتەدى. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن بىزدە قاجەتتى مۇمكىندىكتەر بار», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
تەڭىز پورتتارى ارقىلى جۇك تاسىمالى ارتادى
كەزەكتى وتىرىستا سۋ كولىگىن دامىتۋ ماسەلەلەرى دە قارالدى. كولىك ءمينيسترى مارات قاراباەۆتىڭ ايتۋىنشا, اقتاۋ مەن قۇرىق تەڭىز پورتتارىنىڭ جالپى وتكىزۋ قابىلەتى بۇگىندە 21 ملن توننانى قۇرايدى. ولار مۇناي قۇيۋ, استىق جانە باسقا دا جۇكتەردى اۋىستىرىپ-تيەۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ساۋدا فلوتى تانكەرلەردى, قۇرعاق جۇكتەردى جانە كونتەينەرلىك كەمەلەردى قامتيتىن 20 كەمەدەن تۇرادى. 11 ايدا تەڭىز پورتتارى ارقىلى جۇك تاسىمالداۋ كولەمى 6,5 ملن توننانى قۇرادى, بۇل وتكەن جىلعى كورسەتكىشتەن 10%-عا ارتىق. قازىرگى ۋاقىتتا ەۋروپالىق ەلدەر باعىتىندا قازاقستاندىق جۇكتەردى ەكسپورتتىق تاسىمالداۋ – باسىم.
ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىنا كەلەتىن بولساق, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا مۇندا تاسىمالداۋ كولەمى 2 ەسەگە ءوسىپ, 2,5 ملن توننانى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە تحكب بويىنشا ءبىزدىڭ ءونىمنىڭ ەكسپورتى 3 ەسەگە ارتتى. سونىمەن قاتار يمپورتتىق جۇك اعىنىنىڭ ءوسۋى بايقالادى – بۇل ەۋروپالىق كومپانيالاردىڭ وسى باعىتقا قىزىعۋشىلىعىن كورسەتەدى. قازىر قازاقستان كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ ۋاكىلەتتى ورگاندارىمەن جانە كومپانيالارىمەن تحكب باعدارىنا ەكسپورتتى تارتۋ بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدە. جالپى, مەملەكەت باسشىسى ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى بويىنشا جۇك تاسىمالداۋ كولەمىن 5 ەسەگە ارتتىرۋ مىندەتىن قويدى. ول ءۇشىن ازەربايجان, گرۋزيا جانە تۇركيامەن ءتيىستى جول كارتالارىنا قول قويىلدى. ولاردى ىسكە اسىرۋ اياسىندا ءار ەل كولىك ينفراقۇرىلىمىن سينحروندى دامىتۋ جونىندە شارالار قابىلداپ جاتىر.
تاسىمالداردىڭ سەرپىندى ءوسۋىن ەسكەرە وتىرىپ, كولىك مينيسترلىگى تەڭىز پورتتارىنىڭ اكۆاتورياسىن تەرەڭدەتۋگە, تەرمينالدىق قۋاتتاردى جانە پورتتارعا قولايلى تەمىرجول ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا, كولىك دالىزدەرىن تسيفرلاندىرۋعا, ساۋدا فلوتىن دامىتۋعا جانە ناۆيگاتسيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باسىمدىق بەرەدى. پرەمەر-مينيستر الەمدە سۋ كولىگى ەڭ ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ وتىرعانىن ايتتى. جاھاندىق جۇك اينالىمىنىڭ 60%-دان استامى, بۇكىل ساۋدانىڭ 80%-ى وسى سۋ كولىگىنە تيەسىلى. «قازاقستاننىڭ الەمدىك مۇحيتقا تىكەلەي شىعاتىن جولى جوق, سوندىقتان ءبىز بارلىق كولىك ءتۇرىن دامىتىپ كەلەمىز. ونىڭ ۇستىنە جاھاندىق گەوساياسي جاعدايلارعا جانە ءداستۇرلى ساۋدا جولدارىنىڭ ءۇزىلىپ قالۋىنا بايلانىستى بالاما مارشرۋتتاردى ىزدەۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك مارشرۋتى – وسىنىڭ ناقتى مىسالى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ول پورتتاردى جان-جاقتى دامىتۋ ءۇشىن كەلەسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قۇرىقتا, 2025 جىلى اقتاۋدا تەڭىز ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ جۇمىستارى اياقتالاتىنىن ايتتى. بۇل ءىرى تونناجدى كەمە قاتىناستارىنا مۇمكىندىك بەرەدى. «تەڭىز پورتتارىمىزدىڭ الەۋەتى وتە جوعارى. ولار ارقىلى قازىرگىدەن 3 ەسە كوپ جۇكتى اۋىستىرىپ-تيەۋگە بولادى. سوندىقتان ەلدەگى ينفراقۇرىلىمنىڭ مۇمكىندىگىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن تالاپقا ساي كەلمەيتىن جەرلەردىڭ ءبارىن رەتكە كەلتىرۋ قاجەت», دەدى پرەمەر-مينيستر.
الداعى جىلى قازاقستاننىڭ تاپسىرىسىمەن العاشقى پارومداردىڭ قۇرىلىسى باستالادى. 2027 جىلى ولاردىڭ سانىن تورتكە جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. وعان قوسا ءا.سمايىلوۆ كەمە جاسايتىن زاۋىت سالۋ ماسەلەسىن تەزدەتىپ قاراۋ كەرەكتىگىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە, بۇگىندە تەمىرجول توراپتارى مەن پورتتارعا دەيىنگى كىرمە جولداردى كەڭەيتۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ وتىر, سونداي-اق جۇكتەردى راسىمدەۋگە قاتىستى سۇراقتار بار. «سونداي-اق ەرتىس وزەنى ارقىلى جۇك تاسىمالىن 2,5 ەسەگە دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىگىمىز بار. ول ءۇشىن قولدانىستاعى ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتىپ, كەمەلەردىڭ سانىن كوبەيتۋ قاجەت. جالپى, سۋ كولىگىن دامىتۋ كولىك جۇيەسىنىڭ, ترانزيت پەن ساۋدا سالاسىنىڭ وسۋىنە مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر بەرەدى», دەدى ول. 2024 جىلعى قاڭتار ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن تەڭىز ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ كەشەندى شارالارىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. ولار ساۋدا فلوتىن, پورت قۋاتتارىن جانە جۇكتەردى اۋىستىرىپ-تيەۋ كولەمىن ۇلعايتۋدى قامتۋعا ءتيىس. «كولىك مينيسترلىگى ەرتىس وزەنىنىڭ ساۋدا الەۋەتىن دامىتۋ بويىنشا ناقتى ءىس-شارالاردى ازىرلەۋى كەرەك. وزەن كولىگىن پايدالانۋ جانە ءترانزيتتى ۇلعايتۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋ قاجەت», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
«قتج» كومپانياسى قارجى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرىمەن, شەكارا قىزمەتىمەن بىرلەسىپ, جۇكتەردى راسىمدەۋ كەزىندەگى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋ ءۇشىن اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ ينتەگراتسياسىن قامتاماسىز ەتۋى شارت.
