مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اسەت بولعانباەۆ قاراعاندى وبلىسى اقتوعاي اۋدانىنىڭ قۋانىش اۋىلىندا ومىرگە كەلگەن. اكەدەن ايىرىلىپ, ەڭبەككە ەرتە ارالاسقان ول قۋانىشتا باستاۋىش ءبىلىم الىپ, كەيىننەن اۋدان ورتالىعىنداعى مەكتەپتە وقيدى. سۇراپىل سوعىس ونىڭ ومىرىندە ءوز تاڭباسىن قالدىردى. ءسويتىپ, بۇعاناسى قاتپاعان شاقتا اۋىر جۇمىسقا دا تارتىلدى. كەيىننەن قارقارالى قالاسىنداعى اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەنى, ودان سوڭ قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن تامامداعان. ۋنيۆەرسيتەتتە ءجۇرىپ-اق ەڭبەكقورلىعىمەن, زەردەلىلىگىمەن, بىلىمگە قۇشتارلىعىمەن عالىمداردىڭ نازارىنا ىلىگەدى. سول سەبەپتى 1952 جىلدان عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا اۋەلى اسپيرانت رەتىندە قالدىرىلىپ, سوڭىنان كىشى, اعا, جەتەكشى, باس عىلىمي قىزمەتكەر, كەيىننەن ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنە دەيىن جوعارىلاپ, 47 جىل تاپجىلماي جەمىستى ەڭبەك ەتتى.
الدىڭعى تولقىن اعالارىنىڭ اقىل-كەڭەسىن تىڭداپ, ولاردىڭ جانكەشتى ەڭبەگىن ۇلگى تۇتا ءجۇرىپ, تۇركولوگيادا تۇرەن سالىنباعان كۇردەلى تاقىرىپتا ىزدەنىسىن باستايدى. ونىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرى قازاق ءتىلىنىڭ سينونيمدەرىنە ارنالادى, ياعني زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ العاشقىسى «قازىرگى قازاق تىلىندەگى زات ەسىم سينونيمدەر» دەگەن تاقىرىپتا پروفەسسور ع.مۇساباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قورعالدى. 1972 جىلى «قازاق تىلىندەگى سينونيمدەر» اتتى تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. «قازىرگى قازاق تىلىندەگى سينونيمدەردىڭ جينالعانىنان جينالماعانى ءالى كوپ», دەيتىن عالىم انا تىلىمىزدەگى مول ماتەريالدى بارىنشا قامتىپ, قازاق سينونيمدەرىنە ءتان ەرەكشەلىكتەر مەن زاڭدىلىقتاردى اشىپ, ولاردىڭ ءسوز ۆاريانتتارىمەن بايلانىسىن زەرتتەپ, ونى تەوريالىق-پراكتيكالىق تۇرعىدان سالالىق عىلىم دارەجەسىنە كوتەردى. بۇل ەڭبەگى قازاق, تۇركى ءتىل بىلىمىندە جوعارى باعالانىپ, عالىمدى تۇركولوگياداعى جەتەكشى لەكسيكولوگ-سينونيميست رەتىندە قالىڭ جۇرتشىلىققا تانىتتى. بىلىكتى عالىم قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ جان-جاقتى زەردەلەنىپ, كەمەلدەنۋ تۇسىندا قولعا الىنىپ, قاراستىرىلعان كۇردەلى ۇجىمدىق ەڭبەكتەر مەن ىرگەلى زەرتتەۋلەرگە قاتىسىپ, ەلەۋلى ۇلەس قوستى.
ونىڭ «قازاق تىلىندەگى سينونيمدەر» مونوگرافياسى – قازاق لەكسيكولوگياسىنا قوسىلعان سۇبەلى ەڭبەكتىڭ ءبىرى. عالىم «قازاق ءتىلى لەكسيكولوگياسى» وقۋ قۇرالىن قايتا وڭدەپ, تولىقتىرىپ, جاڭادان «فرازەولوگيا» اتتى ءبولىم قوسىپ, 1988 جىلى باسپادان قايتا شىعاردى. سودان بەرى بۇل كىتاپ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىندەگى وقۋ ۇدەرىسىندە تۇراقتى وقۋلىق رەتىندە پايدالانىلىپ جۇرگەنىن عالىم ەڭبەگىنە بەرىلگەن جوعارى باعا دەپ ءبىلۋ كەرەك.
ءا.بولعانباەۆ – قازاق لەكسيكوگرافياسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن عالىم. ونىڭ بار ۋاقىتىن سارپ ەتىپ, قىزىعا زەرتتەپ جۇرگەن ەڭبەگى تولىعىپ, جيناقتالىپ 1962, 1975, 1998, 2001 جىلدارى «قازاق ءتىلىنىڭ سينونيمدەر سوزدىگى» دەگەن اتپەن جارىق كوردى. العاشقى نۇسقاسىندا 4000 ءسوز, سوڭعى نۇسقادا 9000 ءسوز قامتىلىپ, سينونيمدىك قاتارعا ورتاق سيپاتتاما بەرىلدى. انا ءتىلىمىزدىڭ ءسوز بايلىعىنىڭ كورسەتكىشى رەتىندە بۇل ەڭبەكتەر ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتەر قۇندى دا مول مۇرا دەپ باعالانۋى كەرەك. سەبەبى جاھاندانۋ ۇدەرىسىنە بايلانىستى ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسىنىڭ تارىلۋى, ءتۇرلى تەحنيكالىق-تەحنولوگيالىق جاعدايلارمەن بايلانىستى لەكسيكادا كىرمە سوزدەردىڭ مولايۋى, ۇلتىمىزعا ءتان شارۋاشىلىق تۇرلەرىنىڭ بىرتىندەپ ىعىسۋى, ۋربانيزاتسيا ءۇردىسىنىڭ كۇشەيۋى سياقتى وبەكتيۆتى جانە اتا-بابالارىمىزدىڭ سوزگە توقتاعان مارتتىگى مەن ءسوز قۇدىرەتىن ءتۇيسىنۋىنىڭ جويىلۋعا جاقىندىعى, ءسوز مادەنيەتىنىڭ, تىلدىك تۇلعانىڭ تىلدىك-مادەني قۇزىرەتىنىڭ تومەندەۋى سەكىلدى سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرگە بايلانىستى قازىرگى وقىرماندارعا تۇسىنىكسىز بولىپ قالماۋعا ءتيىس سوزدەر سول سوزدىكتەرگە ەنگىزىلگەن سينونيمدەردىڭ باسىم بولىگى ەكەنىنە سەنىم مول.
جەتەكشى لەكسيكولوگ ءارى لەكسيكوگراف مامان ءا.بولعانباەۆ 1968 جىلى «اباي ءتىلى سوزدىگىن» جاساۋعا اۆتور ءارى رەداكتسيا القاسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە قاتىستى. اباي شىعارمالارى تىلىندە قولدانىلعان سوزدەردىڭ جيناقتالۋىن عىلىمي تۇرعىدا نەگىزدەدى. سونداي-اق ول قازاق ءتىلىنىڭ تۇڭعىش تۇسىندىرمە سوزدىكتەرىن الدىمەن 2 توم ەتىپ 1956-1961 جىلدارى, ودان كەيىن 10 توم ەتىپ 1974-1986 جىلدارى, سوڭىنان 1 تومدىق رەتىندە 1986-1998 جىلدارى شىعارۋعا قاتىسقان بەلدى دە بەدەلدى اۆتورلاردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل سالاداعى تىنىمسىز ەڭبەگى ايرىقشا باعالانىپ, 1988 جىلى قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. ءا.بولعانباەۆ 12 تومدىق «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى», قىسقاشا 5 تومدىق «قازاق سسر ەنتسيكلوپەدياسى», 1 تومدىق «قازاق ءتىلى ەنتسيكلوپەدياسى», تاعى باسقا باسىلىمدارداعى سوزدىك ۇيالارىنىڭ اۆتورى رەتىندە قىرۋار ەڭبەك جاسادى. جالپى, ۇزىن سانى 200-گە جۋىق ەڭبەگى جارىق كورگەن. ونىڭ ىشىندە 20 سوزدىك, 2 مونوگرافيا, 3 وقۋلىق, 5 كىتاپ بار.
قازاقستاندا جانە ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىندا سينونيمگە قاتىستى ديسسەرتاتسيا قورعايتىندار ءا.بولعانباەۆتىڭ پىكىرىن الۋدى مارتەبە سانايتىن. ول بىرنەشە عىلىمي كەڭەستىڭ مۇشەسى بولدى. ۇزاق جىل عىلىم اكادەمياسىندا, قازمۋ-دا, اباي اتىنداعى قازپي-دە عىلىمي كەڭەستە تالاي ىزدەنۋشى-ديسسەرتانتتىڭ ەڭبەگىنە جول اشىپ, باعا بەرىپ, عىلىم سالاسىنا باعىتتادى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن كوپتەگەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى. شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى «ول قازاق ءتىلىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى ماسەلەسىنە كەلگەندە تەرەڭ ويلىلىق, قايتپاس قايسارلىق پەن تۇبەگەيلى تياناقتىلىق تانىتاتىن», دەپ اتاپ كورسەتكەنىندەي, رەسپۋبليكادا قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەتتىك جانە تاريحي ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا, ناسيحاتتاۋعا, عىلىمي اينالىمعا تۇسىرۋگە بەلسەنە ارالاسىپ, مازمۇندى دا وتكىر ماقالالارىمەن جۇرت كوڭىلىندەگى ويدى ءدوپ باسىپ, جاريالاپ ءجۇردى. مىسالى, «وتارشىلدىقتىڭ تىلىمىزگە تيگىزگەن زارداپتارى», «الاش-قازاق – ءبىر ۇعىم», «دوسىڭ كىم, قازاق, قاسىڭ كىم؟», «ابايدى قايسىمىز قالاي بىلەمىز؟», «زامانىنان وزعان ويلار» سياقتى ماقالالارىندا ۇلتتىق ءبىتىم-بولمىس, ءتىل, ءدىل, سوزقولدانىس ماسەلەلەرىنە وزىندىك كوزقاراسىن كورسەتىپ, جاس ۇرپاقتىڭ بويىندا ۇلتتىق سانا مەن حالقى ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىن قالىپتاستىرۋعا ىقپالىن تيگىزدى. سول سەبەپتى دە رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالداردا تۇراقتى تۇردە ءوز كوزقاراسىن, پىكىرىن ءبىلدىرىپ جۇرگەن عالىمدى 1996 جىلى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى «جىلدىڭ تاڭداۋلى اۆتورى» دەپ اتادى. «وتارشىلدىقتىڭ تىلىمىزگە تيگىزگەن زارداپتارى» اتتى ماقالاسىندا: «ەلۋىنشى جىلداردا كەڭەس حالىقتارىنىڭ ءتۇرى ۇلتتىق, مازمۇنى سوتسياليستىك مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ ماقساتىمەن, ۇلتتاردىڭ اتىن قالدىرىپ, زاتىن بىرتىندەپ جويۋ ءۇشىن ولاردىڭ وتكەن مۇرالارىنا كۇدىكپەن قارادى. تاريحي قۇبىلىستار تاپتىق تۇرعىدان باعالانىپ, ۇلى ورىستىق مۇددەگە ۇيلەستىرىلىپ سيپاتتاۋ بەل الدى. قازاقتىڭ باي اۋىز ادەبيەتىنەن «قامبار باتىر» جىرى حالىقتىق, ال قالعاندارى «بايلار تابىنىڭ تۋىندىسى» رەتىندە زالالدى دەپ تابىلدى. زالالدى دەپ تانىلعان شىعارمالار تىلىندە كەزدەسەتىن حالىقتىق بالاما, تەڭەۋ سوزدەرگە, بەينەلى تىركەستەرگە, تۋىستىق نەمەسە ءدىني ۇعىمدارعا, تىپتەن ماقال-ماتەلدەر مەن شۇرايلى فرازەولوگيزمدەرگە دە تىيىم سالىندى. مىسالى: «ەل قامىن جەگەن ەدىگە», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ابىلاي اسپاس اسۋ» (اسقار بەل), التى الاش, الاشتىڭ ازاماتى, ەلىمىز الاش, كەرەگەمىز اعاش, كيىز تۋىرلىقتى, اعاش ۋىقتى ەل, التى ارىستىڭ بالاسى, كەبەجە قارىن, كەڭ قۇرساق, كەمەل بي, شىنجىر بالاق, شۇبار ءتوس, شىنجىرلى شەن, شۇبار تون, تۇكتى قوشقاردىڭ تۇقىمى, جاقسى مەنەن جايساڭدار, ەل اعاسى, ەل جاقسىلارى, ءدىن مۇسىلمان زاماندا سەكىلدى بەينەلى سوزدەر كۇندەلىكتى قولدانىستا ايتىلمايتىن كونەرگەن, جاعىمسىز سوزگە اينالدى, شەتتەتىلىپ, ىعىسىپ قالدى. بۇلاردى سوزدىكتەرگە ەنگىزۋگە دە قايمىقتىق», دەپ سولاقاي ساياساتتىڭ لەكسيكا سالاسىنا كەلتىرگەن زيانىن كورسەتەدى.
پروفەسسور ءا.بولعانباەۆ ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا قىزمەت ىستەي ءجۇرىپ, رەسپۋبليكانىڭ ءار وڭىرىندەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا مەملەكەتتىك كوميسسيا توراعاسى رەتىندە مامان دايارلاۋ ىسىنە دە بەلسەنە قاتىستى. سونداي ماقساتپەن قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنە كەلگەن ساپارى تۋرالى: «1996 جىلى قاراعاندىعا كەلىپ, ءبىر اي بويى مەملەكەتتىك كوميسسيا توراعاسى بولدى. مەن حاتشىسى بولدىم. وتە مادەنيەتتى, ءوز ءىسىن شەبەر مەڭگەرگەن. كوزى ويلى, ورتا بويلى. زەيىنى بولەك, جادى مىقتى. سينونيم تۋرالى اڭگىمە قوزعالسا, الدىمەن اسەت بولعانباەۆتىڭ ەسىمى اتالادى. قازاقتىڭ سوزدىك قورىنىڭ مول ەكەنىن ۇنەمى ايتاتىن. پرينتسيپشىلدىگى دە بار, بىراق ادىلدىكتى جانى سۇيەدى. ءبىز جۇرگەن جەرىمىزدە ول كىسىنىڭ ەڭبەگىن ايتىپ جۇرەمىز. ء«تىل بىلىمىندەگى ءىرى تۇلعالار» جيناعىنا ەنگىزدىك. بولعانباەۆتىڭ ەڭبەگى ءالى زەرتتەلىپ بولعان جوق, جان-جاقتى زەرتتەلگەنىن قالايمىز», دەيدى سول كەزدەگى جاس مامان, قازىر قازاق ءتىلى ءبىلىمى كافەدراسىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بەكتۇرسىن قاليەۆ.
عالىمنىڭ لينگۆيستيكاداعى ەڭبەكتەرى ماداقتاۋعا لايىق جانە ماداقتالىپ تا كەلەدى. ماسەلەن, 1996 جىلى ءا.بولعانباەۆقا قاراعاندى وبلىسى اقتوعاي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعى بەرىلدى. اقتوعاي اۋدانى ءۇشارال اۋىلىنداعى نەگىزگى مەكتەپ ءا.بولعانباەۆ ەسىمىمەن اتالادى. اسەت ەسىمى 2006 جىلى «اتامۇرا» كورپوراتسياسى شىعارعان «قاراعاندى وبلىسى ەنتسيكلوپەدياسىنا» ەنگىزىلدى. 2008 جىلى عالىمنىڭ 80 جىلدىعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىندا, ءوزىنىڭ تۋعان جەرىندە سالتاناتتى تۇردە اتاپ ءوتىلدى. ءا.بولعانباەۆتىڭ 85 جىلدىعىنا وراي ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىندە «تىلتانۋداعى ءىرى تۇلعا» اتتى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلىپ, ماقالالار جيناعى باسىلىپ شىقتى. 90 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ءا.بولعانباەۆتىڭ ەڭبەكتەرى ەنگىزىلىپ, ءومىرى مەن ەڭبەك جولىنا ارنالعان ء«سوز الەمى» كىتابى جارىق كوردى. ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ قولداۋىمەن الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا وتكىزىلگەن ء«سوز سيقىرىن زەردەلەگەن عالىم» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل اياسىندا تانىستىرىلعان بۇل كىتاپقا عالىم تۋرالى جازىلعان ماقالالار مەن ولەڭدەر دە ەنگىزىلگەن.
اسەت اعامىزدىڭ ءومىرى دە, ەڭبەگى دە قىزىققا, قۋانىشقا تولى بولدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ويتكەنى ول سۇيگەن ىسىمەن اينالىستى, سودان رۋحاني ءلاززات الدى. كورنەكتى تۇركولوگ ن.ا.باسكاكوۆ حاتتارىنىڭ بىرىندە جازعانىنداي, اراب تىلىندەگى اس-اد, ياعني اسەت ءوز ومىرىمەن وسى ءسوزدىڭ ارابشا ەكى ماعىناسىن دا اقتاپ ءجۇردى, ياعني ول عىلىمدا ارىستان بولىپ, ءوز ەڭبەگىمەن باقىتقا بولەندى.
انا ءتىلىمىزدىڭ ءار ءسوزىن قىزعىشتاي قورىعان عالىمنىڭ كاسىبي قىزمەتىن, عىلىمي پايىمدارىن, سينونيم ىزدەۋدەگى ەرەن ەڭبەگىن, ادامي بولمىسىن ءار جىلدارى جىرعا قوسىپ, جۇرەكجاردى لەبىزىن ارناعانداردىڭ اراسىندا اتاقتى اقىندار دا, قاتار جۇرسە تەبىسىپ, جوق بولسا شۇرقىراسىپ, ىزدەسىپ جاتاتىن دوس-جاراندارى دا, اقىل-كەڭەسىن تىڭداپ, تۇتاس ءبىر مەكتەپ قالىپتاستىرۋعا سەبەپ بولعان شاكىرتتەرى دە بار. ولاردان باسقا جىل سايىن فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىنە تۇسەتىن, كيەلى ءسوز ونەرىمەن اينالىساتىن, ءتىپتى بولماسا انا ءتىلىنىڭ مول بايلىعىن ءوز بەتىنشە مەڭگەرۋگە, ءسوز مادەنيەتىن ساقتاۋعا ۇمتىلاتىن جاستار باردا ول كىسىنىڭ كىتابى سورەدە شاڭ باسىپ تۇرماق ەمەس.
الماگۇل ءادىلوۆا,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
ايناگۇل قازانباەۆا,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورلارى
قاراعاندى
