سوعىمىڭ شۇيگىن بولسىن!..

بيىل جىلقىنىڭ ديدارى جامان ەمەس. جاز بويى ءتىلىن تىستەپ قاماۋدا تۇرعان قالىڭ جىلقى كۇزگى جيىن-تەرىن اياقتالعان سوڭ ءورىسى كەڭەيىپ, ءتاپ-ءتاۋىر قوڭ جيناپ قالدى. وعان كۇزدەگى اپتالاپ جاۋعان اق جاۋىننىڭ دا يگى اسەرى ءتيدى. كەنەزەسى كەۋىپ جاتقان دالا مول ىلعالدان كەيىن قايتا كوكتەپ, بەلەس-بەلدەر سارى كۇزدىڭ وزىندە ءتۇرىن بەرمەي, قارا وتقا مەلدەكتەدى. بۋىنى بەكىپ, ساباعى قاتقان ءشوپ اتاۋلىنىڭ قوڭىر كۇزدە بالبىراي بۋسانىپ, بالعىن كۇيگە تۇسكەنىن كىم كورگەن؟ تابيعاتتىڭ دا ءبىزدىڭ قيالى­مىز جەتپەيتىن قۇدىرەتى شەكسىز-اۋ. ءتىپتى الەۋمەتتىك جەلىدە كۇزدەگى قىزعالداقتىڭ سۋرەتى جاريالانىپ, تەلەفونعا ۇڭىلگەن ءتامام جۇرتتى تاڭ-تاماشا قىلدىرعان. تابي­عاتتىڭ كۇرت وزگەرگەندىگىن وسىنداي سيرەك كەزدەسەتىن, جوپشەڭدى ادامنىڭ اقىلىنا سىيمايتىن قۇبىلىستاردان اڭعارۋعا بولادى. جەلتوقسانداعى جاڭبىردى كورىپ وتىرعانىمىز وسى. جەر اياعى كەڭىگەن سوڭ جىلقى اي جارىمدا جالى كوتەرىلىپ, قابىرعاسى جابىلىپ, كوبەڭ كۇيگە تۇسكەن. ەل ىشىندەگى مالساق قاۋىم بيىلعىداي جىلى سوعىمدى دالادان ۇستاپ سويا بەرۋگە بولادى دەگەن بەرىك بولجامىن ايتىپ وتىر. ءارى تىم ۇزاتا بەرمەي, جەلتوقساننىڭ ورتا كەزىندە جىعىپ العان ءجون.

قىستىڭ باسى جاۋىن-شاشىندى. قازىر قالادا دا, كەڭ كوسىلگەن دالادا دا توبىقتان كەلەر سۋ كولكىپ جاتىر. ساي-سالانى عانا ەمەس, جالپاق جوندى باسىپ كەتكەن جاڭبىر سۋى قاتقان سوڭ تەبىندەگى مالعا كادىك. جەلدىڭ وتىندە, قارلى جاڭبىردىڭ استىندا لەزدە جىلىگىنىڭ مايى كەتىپ, قابىرعاسى ىرسيىپ ارىقتاپ قالادى. اۋا رايىن بولجايتىن «قازگيدرومەت» فيليالىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا بىرەر تاۋلىكتەن سوڭ اياز تۇسپەك.

– جەلتوقسان ايىنىڭ العاشقى اپتاسى وتىسىمەن بارەنتسەۆا تەڭىزى اۋداندارىنان كەلگەن سۋىق اركتيكالىق اۋانىڭ سالدارىنان جاۋىن-شاشىن تىيىلىپ, كۇن كۇرت سۋىتا باستايدى. اۋا تەمپەراتۋراسى تۋعان ايدىڭ العاشقى ونكۇندىگىنىڭ سوڭىندا وبلىستىڭ سولتۇستىگىندە 33-38, وڭتۇستىگىندە 20-25 گرادۋسقا دەيىن تومەندەيدى. كۇندىز اۋا تەمپەراتۋراسى وبلىستىڭ سولتۇستىك جارتىسىندا تيىسىنشە 25-30, وڭتۇستىك جارتىسىندا 15-20 گرادۋس بولۋى مۇمكىن.

اياز تۇسكەن سوڭ قاتىپ جاتقان قارا جەرگە سىڭبەگەن سۋدىڭ ءبارى كوك مۇزعا اينالارى ءسوزسىز. قۇتپان ايعىر مەن جىلىكتى بيە عانا ساباعىنا كوك مۇز قاتقان ولىقاۋدى تەرىپ جەر, ال جاباعى-تايدىڭ شاماسى كەلە بەرمەيتىندىگى انىق. ەندىگى امال جىلقى ءورىسى, مال جايىلىمىن قۋاتتى تەحنيكامەن مۇزىن جارىپ, ءورىس اشۋ. ايتپەسە قىرۋار جىلقى قولعا قاراسا, جەمشوبىن تاۋىپ بەرۋ ۇلكەن ماسەلەگە اينالماق.

قالالىقتار سوعىم ماسەلەسىندە كۇماندى كۇيدە وتىر. ونىڭ باستى سەبەبى – سوڭعى جىلدارى جىلقى اتاۋلىنىڭ دارىمەن سەمىرتى­لۋى. قازىر ىرگەدەگى ومبى مەن تۇمەننەن ارزان جىلقى ۇيىرلەپ جەتكىزىلىپ جاتىر. تاقىرىپتى تىم جاقسى بىلەتىن, جىلقى ەتىن ساتۋدى كاسىپ ەتكەندەردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, رەسەيدە جىلقى ارزان. قازاق قادىرلەيتىن جىلقى ەتىن ورىستار داستارقان مازىرىنە كوپ كىرگىزە بەرمەيدى.

– قازىر رەسەيدىڭ ارزان جىلقىسى وزگە جەردى قايدام, استانا مەن كوكشەتاۋدىڭ ساۋدا سورەلەرىن جاۋلاپ العان, – دەيدى كا­سىپكەر بەرىك قازبەكوۆ, – ءبىزدىڭ جاق­تىڭ جىل­قىسىنىڭ ەتى ءوتىمدى. ەتتىڭ ءدامى دە جىل­قى­نىڭ جەگەن ءشوبى مەن ىشكەن سۋىنا بايلانىس­تى عوي. كوكشەنىڭ كوكورايلى جايلاۋىندا شۇيگىن ءشوپ جەپ, ايدىنىنان سۋ ىشكەن جىلقىنىڭ ءباسى جوعارى. قازىر كەيبىرەۋلەر رەسەي جىلقىسىن كوكشەتاۋدىڭ جىلقىسى دەپ ساتىپ ءجۇر. بۇل ارادا ءبىر ايتا كەتەتىن دۇنيە, دارىمەن سەمىرتىلگەن جىلقىنىڭ ەتى اپپاق بولادى. مۇشەلەرى دە كوز تارتار­لىق. بىراق ءسۇيسىنىپ جەي المايسىڭ. ءدارىنىڭ قۋاتى بويىنان شىعىپ كەتپەگەننەن كەيىن ادام اعزاسىنا دا قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن. ۇشىنعاندار دا, ۋلانعاندار دا بار. ونىڭ ۇستىنە رەسەيدىڭ باتپاقتى جەرىندە جايىلعان جىلقىنىڭ ەتىنىڭ ءدامى دە ءتىل ۇيىرمەي, قوعا تاتيدى, قازىسىنىڭ مايى سيىردىڭ ەتى سياقتانىپ قاتىپ قالادى.

مال جايىن جاقسى بىلەتىندەردىڭ ­ايتۋى­نا قاراعاندا, قامبار اتانىڭ تۇقىمىن دارى­­­مەن سەمىرتكەن مۇلدە دۇرىس ەمەس. ەكىنشى ءبىر قىرىنان الىپ قاراعاندا, وسى جاي مال­­ساق قاۋىمنىڭ ءتول مالىن ساتۋعا قىرسى­عىن تيگىزەدى. نەگە دەسەڭىز, سورەدە اپپاق بولىپ جات­قان ارزان رەسەي جىلقىسىنىڭ ەتى ءوتىم­دى. ال جىل ون ەكى اي بويى بەينەتتەنىپ باق­قان مالىن وتكىزە الماعان مالساق قاۋىم­نىڭ ۇيدەگى ويىن بازاردىڭ نارقى بۇزىپ, شىعىنىن جابا الماي وتىر.

– مال ىشىندە وسكەن ءبىز جاقسى بىلەمىز. ەت تاڭداي بىلمەيتىن قالاداعى اعايىن قازى مەن جايانىڭ سىرتىنداعى سارعىش رەڭدى كورىپ, كارى مالدىڭ ەتى دەپ ات-تونىن الا قاشادى. سارعايۋ كارىلىكتەن ەمەس, دالادا جايىلعاندىقتان. ەگەر سوعىمىن بايلاپ, كوك ءشوپ پەن س ۇلىعا قويسا ونىڭ دا ەتى اعارادى. سوندىقتان سارعايعاننان قاشۋدىڭ قاجەتى جوق. قايتا دالادان جۇمسالعان مال تا­بيعي تازا بولعاندىقتان, ءدامى ءتىل ءۇيىرىپ تۇ­را­دى, – دەيدى ەسەنباي كەرەەۆ.

مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان مالساق قاۋىم ءسال دە بولسا قوڭدانىپ, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋى ءۇشىن سىرتتان كەلەتىن ساپاسى كۇماندى, دارىمەن سەمىرتىلگەن ارزان جىلقىنىڭ اياعىنا تۇساۋ سالۋى كەرەك. كەدەن ارقىلى, مۇقيات تەكسەرۋ ارقىلى. جايىلىمنىڭ تارلىعىنان, شابىندىعىنىڭ ازدىعىنان ءتورت ت ۇلىك مالىن كوبەيتۋگە مۇمكىندىگى ازايىپ, قالت-قۇلت ەتىپ وتىرعان مالساق قاۋىم ءدال بۇگىنگى قالىپتا باسەكەلەستىككە تۇسە المايدى. ەڭ باستىسى, دارىمەن سەمىرتىلگەندىكتەن ادام اعزاسىنا قاۋىپتى. ونسىز دا جەر-كوكتى جايلاپ كەتكەن حيميانىڭ زاردابى شاش-ەتەكتەن.

– قازىر ادامنىڭ ساقتانۋعا مۇلدەم مۇم­كىندىگى جوقتاي. ەگىننىڭ ءوزى – كىلەڭ حيميا. ءتىپتى ىستىق از بولعان جىلدارى كۇزگە دەيىن ءپىسىپ ۇلگەرمەگەن بيدايدى ءدارى شاشىپ قاتىرىپ تاستايدى. بالكىم سودان بولار, بۇگىنگىنىڭ نانىن ءسۇيسىنىپ جەي المايسىڭ. كوكونىستىڭ دە جايى سولاي. كارتوپ ەكەش كارتوپتى دا كولوراد قوڭىزىنان تازالاۋ ءۇشىن ءدارى سەبەدى ەمەس پە, ول ءدارى جاۋىن سۋىمەن توپىراققا ءسىڭىپ, تۇينەگىنە دەيىن جەتەدى, – دەيدى قالا تۇرعىنى باۋىرجان قاسكەەۆ, – ەندى وعان دارىمەن سەمىرتىلگەن جىلقى ەتىن قوسساڭىز, ادام اعزاسىنا قاۋىپ توندىرەتىن قاتەردىڭ قارا بۇلتى قويۋلانا تۇسپەگەندە قايتسىن. كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ءسۇتتىڭ  ءوزى ۇنتاقتان جاسالادى. دۇكەنگە بارساڭىز, سورەدە اپتالاپ, ايلاپ ىرىمەيتىن ءسۇت سىڭسىپ تۇر. ول نەنىڭ ەسەبىنەن شىدامدى, ارينە, ءارتۇرلى قوسپالاردان.

كوكشەتاۋلىق ءبىر كاسىپكەر وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن ءجۇز گەكتار جەرگە ەشبىر ءدارى قولدانباي ەگىن ەككەن بولاتىن. سول كەزدە ءوزىنىڭ ادەتتە تىس ءىس-ارەكەتىن بىلايشا تۇسىندىرگەن.

– كۇندەردىڭ كۇنىندە دەنساۋلىعىن ويلايتىن ءدۇيىم جۇرت ەكولوگيالىق جاعىنان تازا ونىمگە ءزارۋ بولادى, – دەگەن بولاتىن ول.

كاسىپكەردىڭ سول پىكىرىنىڭ جانى بارداي. سوڭعى جىلدارى بازاردا قىمىزعا سۋ قوسىپ ساتادى دەگەن انىق-قانىعى بەلگىسىز اڭگىمە جەلدەي ەسىپ تۇر. قازاقتى قىمىز­دان بەزدىرگەن – وسى قارەكەت. ەندى جىلدىق ازىعىمىز – جىلقى ەتىنەن زارەزاپ بولاتىن بولساق, ۇلتتىق اسىمىزدىڭ بەرەكەسى كەتەدى دەي بەرىڭىز.   

اقمولا وبلىسى