قۇندىلىقتار – ۇلت قورعانى

جاپوننىڭ تۇركولوگ عالىمى ناكاتا يۋكونىڭ «بىزدەگى ەڭ ۇلكەن ميف – جاپون يمپەراتورى قۇدايدان تۋدى دەگەن ميف, ءبىز وعان تيىسپەيمىز, ويتكەنى ول – ءبىزدىڭ رۋحاني ماتريتسامىز. جاپونيا وسىنداي كيەلى قۇندىلىقتاردان باستاۋ الادى» دەگەن ءسوزى بار. ءبىزدىڭ قوعامعا دا بۇگىنگى تاڭدا جەتپەي جاتقانى وسى.

ءبىزدىڭ قاسيەتتى ۇعىمدارىمىزدىڭ باس­تاۋى – فولكلور, جىر, داستان, ەرتە­گى, قيسسالارىمىزدا. بۇل قۇندى­لىق­تاردى بالالارىمىزدىڭ بويىنا ەرتە باس­تان قوندىرا بىلسەك, ولار ەش­قان­داي جات اعىم­دارعا يلىكپەيتىن دىڭ­گەگى بە­رىك, رۋ­حى اسقاق, مىزعىماس تۇلعا بولىپ قا­لىپ­­تاسارى ءسوزسىز. وكىنىشكە قا­راي, ءبىز ولارعا ءداستۇرلى تانىمدى ءسىڭى­رۋ­­دىڭ العىشارتتارىن جاساي الماي وتىرمىز.

بۇرىنىراق, وتباسى ينستيتۋتىنىڭ قاعيداتى بەرىك كەزدە قۇندىلىقتاردى اتا-اجەلەرىمىزدەن جادىمىزعا توقىدىق. بۇل كونتەنتتەر ارقىلى جاقسىلىق پەن جاماندىقتى, مەيىرىمدىلىك پەن جاۋىزدىقتى, ىزگىلىك پەن وزبىرلىقتى ايىراتىن تانىمدى سىڭىردىك. سونىڭ ارقاسىندا باتىلدىققا, ەلدىككە, السىزگە كومەككە ۇمتىلاتىن اسقاق ۇعىمدارعا ءۇيىر بولدىق.

ال بۇگىن شە؟ بۇگىندە بالا تۇر­­ماق, جاس اتا-انالاردىڭ باسىم كوپ­شىلىگى بۇل قۇندىلىقتاردى يگەرە الماي وتىر. ولاردىڭ تۇسىنىگىندە بالا تاربيەلەۋ – تەك ونى اس-سۋ, جىلى ورىن, كيىم-كەشەك تاعى باسقادان مۇقتاج ەتپەي ءوسىرۋ بولىپ قالدى. بالانىڭ الەمدى تانۋعا ۇمتىلاتىن رۋحاني بولمىسى بار تۇلعا ەكەنىن ويلاۋ كەمشىن. بۇل – وتە الاڭداتارلىق ءۇردىس.

سول سەبەپتى, وركەنيەتتەر قاقتىعى­سىندا ۇرپاعىمىزدىڭ وپىق جەمەۋىن ويلاساق شۇعىل تۇردە ەسكەرەتىن كەيبىر ماسەلەلەردى ايتقىم كەلەدى.

بىرىنشىدەن, بالالار ساناسىندا ەلىك­­تەۋشىلىك تۋدىراتىن باتىر بەينەلەردى قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. ءبىز ۇلتتىق-فولكلورلىق جىر-داستاندارىمىزداعى الپامىس, ەر توستىك, قوبىلاندى, ەر تارعىن جانە ەل قورعاعان – بوگەنباي, قابانباي, تاعى باسقا باتىرلاردىڭ, سونداي-اق ساققۇلاق, كولتاۋىسار, تاۋ­سوعار سىندى كەيىپكەرلەردىڭ بىرەگەي بەينەسىن جاساي الماي كەلەمىز. بۇل كەيىپ­كەرلەر كىتاپتاردا, انيماتسيالىق فيلم­دەردە اۆتوردىڭ قيالىنا سايكەس ءارتۇرلى بەينەلەنىپ ءجۇر. سوندىقتان ولار­دى بالالار تانىمايدى, تانىماعان­دىقتان ەلىكتەمەيدى.

وسى رەتتە مادەنيەت جانە اقپا­رات مينيسترلىگى كەيىپكەرلەردىڭ ءبىر بەينەسىن انىقتاپ, ونى بارلىق اقپا­راتتىق ارنالار ارقىلى ناسيحاتتاۋدى جانە شى­عارماشىلىق ۇيىمدار مەن اۆتورلارعا تەك سول بەينەلەردى پايدالانۋدى مىندەتتەۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋدى قولعا الۋى قاجەت. سوندا عانا بالالار بەتمەن, سپايدەرمەن سىندى جاساندى قاھارمانداردان بولەك ءوز باتىرلارىمىزدىڭ كەيىپتەرىن ساناسىندا بىرەگەي بەينەدە ساقتايدى.

ەكىنشىدەن, بىزدە ءالى دە ۇلتتىق كونتەنت جەتكىلىكسىز, ءتىپتى وتە از دەۋگە بو­لا­دى. سودان بولار, بالالاردىڭ ءتىلى وز­­گە تىلدە شىعىپ, تانىم-تۇسىنىگى جات تىل­­­دە قالىپتاسىپ كەلەدى. بۇل – ۇلت­تىڭ كەلەشەگى ءۇشىن وتە قاۋىپتى قۇ­بى­­­لىس. سول سەبەپتى, ۇلتتىق كونتەنت قا­لىپ­­­تاس­تىرۋ­عا ستراتەگيالىق دەڭگەيدە ماڭىز بە­رىپ, ۇلتتىق كەيىپكەرلەرىمىز بەن جىر-داستاندارىمىزعا نەگىزدەلگەن شى­عار­­­ماشىلىق ونىمدەردى سۋبسيديا­لاۋ مۇم­كىن­دىكتەرىن قاراستىرعان ءجون.

ۇشىنشىدەن, تەاترلارعا جۇيەلى قول­داۋ قاجەت. بىزدە بۇگىندە بالالار تەاترى مەن قۋىرشاق تەاترلارى جوقتىڭ قا­سى. تەاتر – بالالاردىڭ ساناسىنا ادام­­­زاتقا ورتاق مادەنيەتتى, ىزگىلىكتى, ۇلت­­تىق قۇندىلىقتى ءسىڭىرۋدىڭ ەڭ ۇلكەن ۇتىم­دى قۇرالى. بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋب­ليكا بويىنشا بار بولعانى 7 بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى, 7 قۋىرشاق تەاترى بار. الايدا بۇلاردىڭ بارلىعى تەك وبلىس ورتالىقتارىندا ورنالاسقان. اۋداندىق دەڭگەيلەردە قۋىرشاق تەاتر­لارى ءتىپتى جوق. سوندىقتان وڭىرلەردە بالالار تەاترلارى مەن قۋىرشاق تەاترلارىن اشۋدىڭ مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك تاسىلدەرىن قاراستىرۋ اسا ماڭىزدى.

قازىر ەل كولەمىندە 260 مەشىتتىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. ولاردىڭ بارلىعى جەكە كاسىپكەرلەردىڭ, دەمەۋشى­لەردىڭ كومەگىمەن سالىنۋدا. ارينە, ءبىز مەشىت سالۋعا قارسى ەمەسپىز, دەسەك تە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار كا­سىپ­­كەر­لەردى مادەني اعارتۋ نىساندارىن سالۋعا دا ۇندەۋى, ونىڭ بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىندىرۋى كەرەك. ورايى كەلگەندە ايتىلعانى ءجون, مىسالى, قىزىلوردا وبلىسىندا كا­سىپ­كەر­لەردىڭ دەمەۋشىلىگىمەن كوپ­تە­گەن الەۋ­مەتتىك نىساننىڭ قۇرى­لى­سىن سالۋ داستۇرگە اينالعان. بيۋد­جەت­تەن تىس قارجى كوزدەرىنىڭ ەسە­بىنەن جالپى جيىنى 37,5 ملرد تەڭ­گەنى قۇرايتىن «اناعا تاعزىم» ورتا­لى­عى, 650 ورىندىق مۋزىكالىق كوللەدج, 350 ورىندىق وقۋشىلار سارايى, 100 ورىن­دىق ورتا مەكتەپ, مادە­ني-دەما­لىس پاركتەرى, كاسىپكەرلەر ءۇيى, «قور­قىت اتا» اۋەجايىنىڭ جاڭا عيما­راتتا­رىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ, تاريحي-مادە­ني ەسكەرتكىشتەردى قايتا جاڭعىرتۋ جۇ­مىس­تارى قارقىندى جۇرگى­زىلىپ كەلەدى.

تورتىنشىدەن, بالالار تەاتر­لارى­نىڭ, قۋىرشاق تەاترلارىنىڭ رەپەرتۋارىندا ۇلتتىق فولكلورىمىزعا نەگىزدەلگەن قازاقتىلدى قويىلىمدار جوقتىڭ قاسى. بىرەن-ساران قويىلىم­داردىڭ ءوزى ەسكىرگەن, تارتىمدىلىعى از. وتاندىق بالالار دراماتۋرگياسى مۇلدە كەنجەلەپ قالدى. وسى رەتتە وقۋ ورىندارىن اياقتاپ جاتقان جاس رەجيسسەرلار, دراماتۋرگ-قالامگەرلەر, كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ جارقىن وكىلدەرى وسى سالاعا باسا نازار اۋدارعانى ءجون. ءتول ادەبيەتىمىزدە, فولكلورىمىزدا, ەرتەگى جىر-داستاندارىمىزدا تاقىرىپ تا, مازمۇن دا, كونتەنتتە جەتكىلىكتى. تەك ونى تارتىمدى زاماناۋي فورماتقا سالىپ كوپشىلىككە جەتكىزۋ عانا قالىپ وتىر. ورايى كەلگەندە وزىق ۇلگى رە­تىن­دە ايتا كەتەيىك, 90-جىلدارداعى قارجى تاپشى­لىعىنا قاراماستان جوقتان باردى قۇراپ, قۋىرشاق تەاترىن ۇيىم­داستىرعان مادەنيەت سالاسىنىڭ مايتالمانى, كسرو مادەني-اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, مادەنيەت قايراتكەرى, قىزىلوردالىق تىلەگەن بەكارىس­تانوۆ اعامىزدىڭ جان­كەشتى ەڭ­بەگى ەل جادىندا.

بەسىنشىدەن, بۇگىندە ەڭ وزەكتى بولىپ وتىرعان ماسەلە – بالالار مۋزەيىن اشۋ باستاماسىن قولداۋ. جالپى, مۋزەي ءىسى – ماڭىزدى سالانىڭ ءبىرى. الەمدەگى دامىعان ەلدەر مۋزەي يندۋسترياسىن الدەقاشان قۇندىلىقتى دارىپتەۋدىڭ كەشەندى قۇرالىنا اينالدىرىپ ۇلگەردى. مىسالى, جاپونيادا كونتسەپتۋالدىق تۇرعىدا وتە جوعارى باعالاناتىن قاراپايىم عانا ءبىر مۋزەي بار. ول – بالىقشى كاسىبىنە ارنالعان مۋزەي. مۋزەيدە بالىقشىنىڭ ەڭبەك قۇرال-سايماندارى, كيىم-كەشەگى, ءۇي-جايى كونە زاماننان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قانداي ەۆوليۋتسيالىق جولدان وتكەنى تۇگەل كورسەتىلگەن. جاپوندار «الەمدىك كەڭىستىككە شىعۋعا بىزگە سەبەپشى بولعان وسى بالىقشى كاسىبى, ءبىز وسى بالىقشىلاردىڭ ۇرپاعىمىز» دەگەندى ماقتانىشپەن ايتادى. بۇل – جاپونداردىڭ ۇلت رەتىندە اتاكاسىبىنە دەگەن قۇرمەتى. ونداي مۋزەيلەردەگى جادىگەرلەر, ماتەريالدىق قۇندىلىقتار ارقىلى ولار وزدەرىنىڭ بۇگىنگى تۇرمىس-تىرشىلىگىن وتكەنىمەن ساباقتاي الادى.

اتا-بابالارىمىز ەڭ العاش بولىپ جىلقىنى قولعا ۇيرەتتى, قاتال تابيعاتتا مال باعۋدىڭ جۇزدەگەن ءتاسىلىن مەڭگەردى, مال ونىمدەرىن كەرەگىنە جاراتىپ, تالاي ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن شى­عار­دى. وسى شارۋاشىلىققا قاجەت مىڭ­داعان قۇرال-جابدىقتى ويلاپ تاپتى. بۇعان ۇلى دالا­مىز­دى الەمگە تانىت­قان ەجەلگى ەسكەرت­كىشتەرىمىز – بوتاي مادەنيەتى مەن بوزوق قالاشىعى ايقىن دالەل. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ كەيبىر ۇرپاعىمىز اتا-باباسىنىڭ مالشى بولعانىن قابىلداي المايدى, ءتىپتى نامىستانادى. بۇل ءبىزدىڭ وسىنداي شارۋاشىلىق ساباقتاستىقتان اجىراپ قالعانىمىزدىڭ سالدارى.

وسى ورايدا, الەمدىك تاجىريبەنى كەڭى­نەن زەردەلەپ, مۋزەي ءىسىن دامىتۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن ارلەۋ, سونىڭ ىشىن­دە ەۋروپا ەلدەرىندەگى سەكىلدى بالالار م­ۋ­زەيىن دامىتۋ ىسىنە باسا كوڭىل ءبولۋ كەرەك.

التىنشىدان, ۇلتتىق قۇندىلىق­تاردى, فولكلورلىق تۇلعالاردى ونلاين پلاتفورمالاردا دارىپتەۋ ماقسا­تىندا, تارتىمدى كوميكستەر, الەۋمەت­تىك جەلى­لەرگە ارنالعان ءپوزيتيۆتى ستي­كەرلەر, تەز تارالاتىن ۆيرۋستى روليك­تەر ازىرلەۋدى قولعا الۋ قاجەت. بۇل جۇ­مىس­تاردى ىسكە اسىرۋعا, جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمدەي, كرەاتيۆتى يندۋستريا وكىلدەرىن كەڭىنەن تارتۋ اسا ماڭىزدى.

اتاقتى امەريكالىق «ديسنەي» كوم­پا­نياسىنىڭ بەلدى وكىلى روي ديس­نەيدىڭ «قۇندىلىقتارىڭنىڭ نە ەكەنىن بىلسەك, شەشىم جاساۋ قيىن ەمەس» دەگەن ءسوزى بار. ءبىزدىڭ ەل ءوز قۇندىلىقتارىن انىق تۇسىنە باستادى. ەندى ونى جانىمىزدى سالا قورعاپ, ۇرپاق ساناسىنا سىڭىرەتىن ۋاقىت كەلدى.

رۋسلان رۇستەموۆ,

سەنات دەپۋتاتى