UNESCO جەلىسىندەگى رەزەرۆات
«اقجايىق» تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ جالپى اۋماعى – 341 مىڭ گەكتار. رەزەرۆاتقا ماحامبەت اۋدانى مەن اتىراۋ قالاسىنىڭ, كاسپي تەڭىزىنىڭ رەسەيدىڭ استراحان وبلىسىنا دەيىنگى جاعالاۋى كىرەدى. قورىقتا سۇتقورەكتىلەردىڭ 78 ءتۇرى بار. قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونگەندەردىڭ تىزىمىنە قۇستىڭ – 20, جاندىكتىڭ – 24, باۋىرىمەن جورعالاۋشى مەن سۇتقورەكتىنىڭ 2 ءتۇرى كىرەدى.
«2009 جىلعى 1 ساۋىردە جايىق وزەنىنىڭ اتىرابى مەن كاسپي تەڭىزىنىڭ ىرگەلەس جاعالاۋىنىڭ اۋماعى حالىقارالىق ماڭىزى بار سۋلى-باتپاقتى جەرلەر تىزىمىنە ەنگىزىلدى. بۇل – اتالعان تىزىمگە قازاقستاننان ەنگىزىلگەن تەڭىز-قورعالجىن كولدەر جۇيەسىنەن كەيىنگى ەكىنشى اۋماق. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتتىڭ 2009 جىلعى قاۋلىسىمەن «اقجايىق» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى قۇرىلدى. ال 2014 جىلى UNESCO-نىڭ بۇكىلالەمدىك بيوسفەرالىق رەزەرۆاتتار جەلىسىنە كىردى. سول سەبەپتەن تۋريستەر تابيعاتتىڭ ەرەكشە سۇلۋلىعىن, ۇشىپ-قونىپ جاتقان قۇستار توبىن قىزىقتاۋعا ءجيى كەلەدى. قۇستاردى سۋرەتكە تۇسىرەدى. كەيىنگى جىلدارى تۋريستەر ءۇشىن رەزەرۆاتتىڭ قۇرلىق پەن سۋداعى اۋماعىندا بىرنەشە باعىتتى ازىرلەدىك», دەيدى رەزەرۆات قىزمەتكەرى بالىمگۇل ءازمۇحانوۆا.
سونىڭ ءبىرى – كاسپيدىڭ تابيعاتىمەن, تەڭىزگە قۇياتىن كوپتەگەن كانال بويىنداعى فلورامەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاياۋ جۇرگىنشى مارشرۋتى. ەكىنشىسى – جايىق وزەنىنىڭ تەڭىزگە قۇياتىن ساعاسىندا قايىقپەن سەرۋەندەۋ. بۇل باعىتپەن جۇرگەن تۋريستەر وزەن جاعاسىنان قۇستىڭ سان الۋان ءتۇرىن كورە الادى. ءۇشىنشىسى – وزەن ساعاسىنىڭ ارناسىمەن اشىق تەڭىزگە شىعاتىن باعىت.
قۇس بازارىنىڭ كومبەسى
رەزەرۆاتتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى يليا بوفونوۆتىڭ ايتۋىنشا, تابيعي قورىقتى قۇستاردىڭ جۇماق مەكەنى دەۋگە ابدەن بولادى. ويتكەنى رەزەرۆات اۋماعى قۇستاردىڭ ءسىبىر-شىعىس افريكا باعىتىنداعى كوشى-قون ميگراتسياسىنىڭ جولىندا جاتىر.
«جىل سايىنعى كوشى-قون كەزىندە رەزەرۆات اۋماعىمەن سيرەك كەزدەسەتىن قاراباي, جالباعاي, كىشى اققۇتان, مىسىر قۇتانى, سونداي-اق قوقيقاز, بۇيرا بىرقازان, قاراباس, اققۋ مەن قاز ۇشىپ وتەدى. رەزەرۆات اۋماعى – سۋدى جانە سۋ ماڭىن مەكەندەيتىن قۇستاردىڭ سيرەك كەزدەسەتىن تۇرلەرى ءۇشىن وتە قولايلى مەكەن. قۇستاردىڭ كەيبىر ءتۇرى رەزەرۆاتتا ۇيا سالىپ, تۇقىمىن كوبەيتەدى. سونداي قۇستاردىڭ توبىندا بۇيرا لايلەك, كىشكەنتاي باكلان, قاراباي, جالباعاي, كىشى اققۇتان, مىسىر قۇتانى بار», دەپ ءتۇسىندىردى ي.بوفونوۆ.
تابيعي قورىق اۋماعىنا كىرەتىن كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋى مەن جايىق وزەنىنىڭ سۋلى-باتپاقتى اتىرابىندا قۇستىڭ 292 ءتۇرى تىركەلگەن. ال رەزەرۆات اۋماعىنداعى كاسپيدىڭ سولتۇستىك شىعىس جاعالاۋىندا قۇستىڭ 110 ءتۇرى ۇيا سالادى. قۇستىڭ 76 ءتۇرى وسىندا قىستاپ قالادى. ال 106 ءتۇرى قونىس اۋدارۋ كەزىندە ۇشىپ وتەدى.
«ماسەلەن, شالىگا ارالى كاسپي تەڭىزى مەن «اقجايىق» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ ارالىق ايماعىندا ورنالاسقان. ارالدىڭ جالپى اۋماعى شامامەن 2,6 گەكتاردى الىپ جاتىر. بۇل – بۇيرا لايلەك سەكىلدى سيرەك قۇستاردىڭ تۇراقتى مەكەنى. بۇل ارالدا قۇستاردىڭ 600-گە جۋىق جۇبى ۇيا سالادى. بۇدان وزگە بىرنەشە قۇستىڭ تۇراقتى ۇيا سالاتىن مەكەنىنە اينالدى. جالپى, رەزەرۆات اۋماعىنا قوناتىن قۇستىڭ 36 ءتۇرى ەلىمىزدىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن. قۇستىڭ كەيبىرى, ماسەلەن, وزەن قارقىلداعى, تەڭىز شاعالاسى وسى ايماقتا ۇيا سالىپ, تۇقىمىن كوبەيتەدى. ونىڭ ىشىندە قىزعىلت جانە بۇيرا بىرقازان (Pelicanus crispus; VU), قىلاڭ قاراباس شاعالا (Larus ichthyaetus) بار. زەرتتەۋ كەزىندە كوپتەگەن قۇستىڭ توبى تابىلدى. اتاپ ايتقاندا, قىلاڭ قاراباس شاعالانىڭ 5,5 مىڭ, وگىز شاعالانىڭ 4 مىڭ, ۇلكەن سۋقۇزعىننىڭ 1,5 مىڭ, بۇيرا جانە قىزعىلت بىرقازاننىڭ 200 جۇبى انىقتالدى», دەيدى ي.بوفونوۆ.
سيرەك وسىمدىكتەر مەكەنى
تابيعي قورىق – تەك قۇستار عانا ۇيا سالاتىن مەكەن ەمەس. رەزەرۆات اۋماعىندا سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەر دە وسەدى.
«رەزەرۆات اۋماعىندا وسىمدىكتەردىڭ وتە سيرەك ءۇش ءتۇرىن كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇل – قالقىمالى سالۆينيا, شرەنكا قىزعالداعى مەن ەلىمىزدە چيليم دەگەن اتاۋمەن تانىمال قازاقستاندىق سۋ جاڭعاعى. جالپى, تابيعي رەزەرۆاتتىڭ بيوسفەرالىق اۋماعىندا 141 تۇقىمعا, 56 تۇقىمداسقا جاتاتىن وسىمدىكتەردىڭ 229 ءتۇرى وسەدى. ونىڭ ىشىندە 7 رەليكتى, 4 سيرەك جانە ەرەكشە قورعالعان ءتۇرى بار. سۋ فلوراسىنا وسىمدىكتەردىڭ 23 ءتۇرى جاتادى. نەگىزگى وسىمدىكتەر قاۋىمداستىعى ءشولدى, شالعىندى, باتپاقتى, ورماندى, بۇتالى, باتپاقتى-سۋلى سەكىلدى 6 تۇرگە بولىنگەن», دەيدى رەزەرۆات قىزمەتكەرى لاۋرا بالعىمباەۆا.
ماسەلەن, تەڭىز تۇينەكقامىسى – كوپجىلدىق وسىمدىك. تۇبىرشەگى ورمەلەپ شىعادى. وسىمدىكتىڭ ۇشى شار ءتارىزدى تۇينەك تۇرىندە جۋاندايدى. ساباعى سۇر-جاسىل ءتۇستى, ءۇش قىرلى, جاپىراقتانىپ تۇرادى. بيىكتىگى – 20-100 سم. ءتۇزۋ ءارى جالپاق جاپىراعىنىڭ ەنى – 3-5 مم.
«تەڭىز تۇينەكقامىسىنىڭ توسەمەلى تامىرىنىڭ ۇشىندا شار ءتارىزدى تۇينەكتەرى بولادى. گ ۇلى قوسجىنىستى, دارا ماساقتان قۇرالعان شاشاق گۇلشوعىرىنا جاتادى. ماۋسىم-قىركۇيەك ايلارىندا گۇلدەپ, ءۇش قىرلى جاڭعاقشا جەمىسىن بەرەدى. تۇينەگىندە كراحمال كوپ. ونى كەيدە ۇنعا قوسپا رەتىندە, مالعا جۇعىمدى ازىق رەتىندە پايدالانادى», دەيدى ل.بالعىمباەۆا.
تاعى ءبىر وسىمدىك – تۇلكى قۇيرىق اقميا سوفورا. جارما داقىل تۇقىمداسىنا جاتاتىن وسىمدىك ساباعىنىڭ ۇزىندىعى ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. نەگىزىنەن 30-80 سم بولسا, كەيدە 100 سم-گە جەتەدى. بۇل وسىمدىك تىك وسەدى. ونىڭ جوعارعى جارتىسىندا بۇتاقتى, باسقا وسىمدىكتەر سياقتى قالىڭ يىلگەن, الاسا جىلتىر اق تالشىقتارى بار.
«بۇل – ۋلى ءارى كارانتيندىك ءارامشوپ. ونىڭ تامىرىن, تۇقىمىن, جەر ۇستىندەگى بولىگى مەن ءتۇبىرىن ەمدىك ماقساتتا پايدالانۋعا بولادى», دەپ ءتۇسىندىردى ل.بالعىمباەۆا.
اتىراۋ وبلىسى
