سونىمەن الماتىدا بىلتىرمەن سالىستىرعاندا دىڭگەگى شىرىگەن اعاشتاردىڭ قۇلاۋى 4 ەسە ازايدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى 200-دەن اسا اعاش پەن بۇتاقتىڭ قۇلاعانى تىركەلسە, بيىل جىل باسىنان بەرى 54 كەلەڭسىز وقيعا بولعان. دەگەنمەن الماتىدا جاسىل جەلەكتەردى ينۆەنتاريزاتسيالاۋ ءىسى ءالى دە 84 مىڭنان اسا قۋراعان اعاش بار ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. تۇرعىنداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قالا اكىمدىگى قاۋساعان اعاشتاردى كەسۋ جۇمىستارىن جالعاستىرىپ جاتىر. بۇل رەتتە ءبىر اعاش كەسىلسە, ورنىنا ونداعان جاس كوشەت وتىرعىزىلادى.
الماتىنىڭ ەكولوگيا جانە قورشاعان ورتا باسقارماسى بيىلعا جوسپارلانعان 16 مىڭ اعاشتىڭ ورنىنا 13 مىڭنان اسا اعاشتى كەسىپ تاستادى. كەسىلگەن اعاشتاردىڭ ورنىنا 170 مىڭعا جۋىق كوشەت وتىرعىزۋ جوسپارلانعان. اعاشتاردى كەسەر الدىندا الدىمەن بۇل ىسكە ج.جيەمباەۆ اتىنداعى قازاق وسىمدىكتى قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن ەكوبەلسەندىلەر ارالاسادى. ونىڭ ۇستىنە بيىلعى كۇزدىڭ كۇن رايى وسى شارۋانى ءتيىمدى اتقارۋعا ءبىراز سەپتەستى.
«كوشەتتەردى كۇزدە وتىرعىزۋ ءتيىمدى, ولاردى كۇيزەلىستەن ساقتايدى. قىستان شىققان وسىمدىكتەر بىردەن تامىر جايىپ, ءبۇر جارا باستايدى. وسى كەزەڭدە كوشەتتەردى قايتا وتىرعىزۋ ايتارلىقتاي قولايسىز. اسىرەسە قالادا كوشەتتەردى جاپپاي وتىرعىزۋ بارىسىندا كۇزدىڭ قولايلى كۇندەرىن پايدالانىپ قالماسا, كوپشىلىگى كوكتەمەي قالۋى دا مۇمكىن», دەيدى قازاقستاننىڭ كوگالداندىرۋشىلار قاۋىمداستىعى (اوك) كەڭەسىنىڭ حاتشىسى, Almaty Garden Show باس ديزاينەرى بيبىگۇل داتقاباەۆا.
لاندشافتىق ديزاينەر الماتىدا اعاشتاردىڭ كوپتەگەن ءتۇرى كۇزگى وتىرعىزۋعا جارامدى ەكەنىن اتاسا, كوگالداندىرۋشىلار دا الماتىنىڭ كليماتتىق جاعدايىنا ىڭعايلى كوشەتتەردى ەگىپ جاتىر.
«قازىر كوگالداندىرۋشىلار قاراعاش, ەمەن, ۇيەڭكى, شاعان, تەرەك, كاتالپا, قايىڭ, اكاتسيا, شىرشا مەن جەمىس اعاشتارىنان الما, شيە, المۇرت, ورىك وتىرعىزىپ جاتىر. بۇلار قالالىق ورتاعا, قىسقا ءتوزىمدى, كۇي تالعامايدى. شاھاردىڭ تاريحي جاسىل جەلەگىن جايقالتقان وسى اعاشتار وڭتۇستىك استانانى كوگالداندىرۋدا بۇرىننان قولدانىلىپ كەلەدى. سوندىقتان مەنىڭشە, جاڭا كوشەتتەر جاسىل قوردى تولىقتىرۋمەن قاتار, قالانىڭ قالىپتاسقان كوگالداندىرۋ ءستيلىن وزگەرتپەي, ۇيلەسىمدى ەتەدى», دەيدى ب.داتقاباەۆا.
جالپى, 2023 جىلى الماتىدا 320 مىڭ جاسىل جەلەك وتىرعىزىلادى, ونىڭ 22 مىڭى كوكتەمدە ەگىلەدى دەپ جوسپارلانسا, جىل سوڭىنا دەيىن بارلىعى 298 مىڭ اعاش ەگىلدى.
تاعى ءبىر توقتالا كەتەتىن ماسەلە, اعاشتار جايقالىپ ءوسۋى ءۇشىن ءتيىستى كۇتىم مەن سۋ قاجەت, ايتپەسە, تالاي ادامنىڭ ەڭبەگى مەن وراسان بيۋدجەت قاراجاتى زايا كەتەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان بۇگىندە كوشەت ەگىلەتىن ورىندارعا اۆتوماتتى سۋارۋ جۇيەسى ورناتىلعان. بۇعان قوسا 2023 جىلى قابىلدانعان جاسىل جەلەكتەردى كۇتىپ-ۇستاۋ جانە قورعاۋ قاعيداسىنا سايكەس جەتكىزۋشىلەر 3 جىلعا دەيىنگى اعاشتاردى كۇتىپ-باپتاۋعا مىندەتتى.
«كوگالداندىرۋشىلار جاسىل قوردى قالپىنا كەلتىرۋگە بارىن سالىپ جاتىر. ماۋسىمنان باستاپ قازان ايىنا دەيىن قۋراعان جانە اپاتتى جاعدايداعى اعاشتاردى كەسۋ جۇمىستارى جاقسى ۇيىمداستىرىلدى. بيىل ءبىز وتە كوپ قۋراعان اعاشتى كەسىپ ۇلگەردىك», دەيدى الماتى قالاسىنىڭ المالى اۋداندىق جاسىل كوميسسيا باسشىسى ومار نۇرحايداروۆ.
ساراپشىلار كۇزگى وتىرعىزۋعا شاعان اعاشىنا ارتىقشىلىق بەرىلەتىنىن ايتادى, ويتكەنى ول سالىستىرمالى تۇردە كۇي تالعامايدى, سيرەك اۋىرادى.
«بايقاساڭىز, ەمەن, تالشىن مەن قاراعاش كوبىنەسە زيانكەستەردەن زارداپ شەگەدى. شاعان اعاشىندا ازىرگە مۇنداي زيانكەس جوق, بۇل اعاشتار تامىرلانىپ, جاقسى وسەدى. مامىعى شاشىلاتىندىقتان قالا تۇرعىندارى تەرەك ەگۋگە قارسى, بىراق بيىل ءبىز مامىق بەرمەيتىن اتالىق تەرەك وتىرعىزدىق. ولار قالا كليماتىنا تەز بەيىمدەلىپ, جايقالا كەلە, اۋانى تازارتاتىن سۇزگى قىزمەتىن اتقارادى», دەيدى ماماندار.
الماتى
